مناقشه بر سر هویت ایزدی‌ها هم‌زمان با تغییر معادلات امنیتی شنگال
به گزارش کردپرس، تصمیم دولت عراق برای ادغام هزاران نیروی وابسته به یگان‌های مقاومت شنگال در ساختار نیروهای مسلح این کشور، معادلات امنیتی و سیاسی منطقه شنگال را تغییر داده و اختلاف بر سر هویت و نمایندگی سیاسی ایزدی‌ها را تشدید کرده است. این روند که با توافق میان دولت بغداد و نیروهای مقاومت شنگال آغاز شده، حزب دموکرات کردستان عراق را از بخشی از تصمیم‌گیری‌های امنیتی این منطقه کنار گذاشته و رقابت میان بغداد و اربیل بر سر آینده شنگال را وارد مرحله تازه‌ای کرده است.
به گزارش امواج مدیا، دولت عراق در چارچوب توافقی که در جریان مذاکرات ۱۱ سپتامبر در بغداد حاصل شد، روند ادغام نیروهای یگان‌های مقاومت شنگال، گروه مسلح ایزدی مرتبط با حزب کارگران کردستان، در نیروهای فدرال را آغاز کرده است. این مذاکرات با حضور علی الزیدی، نخست‌وزیر عراق، نمایندگان یگان‌های مقاومت شنگال و ائتلاف آرمان ایزدی به رهبری مراد اسماعیل، نماینده پارلمان عراق، برگزار شد.
یکی از مهم‌ترین نشانه‌های اجرایی شدن این توافق، تحویل یک موضع راهبردی متعلق به یگان‌های مقاومت شنگال در کوه شنگال به نیروهای ارتش عراق در ۲۶ اکتبر بود. این اقدام در همان روزی انجام شد که یگان‌های مقاومت شنگال از پیوستن نیروهای خود به ساختار نیروهای فدرال خبر دادند. به این ترتیب، بغداد گام مهمی برای گسترش کنترل مستقیم خود بر منطقه‌ای برداشت که طی سال‌های گذشته به یکی از کانون‌های اختلاف امنیتی و سیاسی میان دولت مرکزی، اقلیم کردستان و گروه‌های مسلح مختلف تبدیل شده است.
این تحولات در حالی رخ می‌دهد که توافق شنگال در سال ۲۰۲۰، میان دولت فدرال عراق و اقلیم کردستان و با حمایت سازمان ملل متحد، با هدف بازگرداندن امنیت این منطقه به نیروهای رسمی فدرال و محلی و خارج کردن گروه‌های مسلح، از جمله نیروهای وابسته به حزب کارگران کردستان، امضا شده بود. با وجود گذشت چند سال، اجرای کامل این توافق با موانع سیاسی و امنیتی روبه‌رو ماند و اختلاف درباره چگونگی اداره شنگال و نیروهای مسئول تأمین امنیت آن ادامه یافت.
اما ادغام نیروهای مقاومت شنگال تنها به یک تغییر در ساختار امنیتی محدود نمانده و بحثی گسترده‌تر درباره هویت ایزدی‌ها و حق نمایندگی سیاسی آنان را برانگیخته است. در جریان مناظره‌ای تلویزیونی در ۲۵ اکتبر در شبکه کردی نوچه، که به حزب کارگران کردستان نزدیک است، رهام حسن، فعال ایزدی، با رد تعریف هویت جامعه ایزدی در چارچوب هویت کردی یا عربی اعلام کرد که ایزدی‌ها نه کرد هستند و نه عرب، بلکه هویتی مستقل دارند.
مراد اسماعیل، رئیس ائتلاف آرمان ایزدی، دو روز بعد به این بحث واکنش نشان داد. مراد اسماعیل در پیامی در شبکه اجتماعی ایکس تأکید کرد که با ۵۰ هزار رأی ایزدی وارد پارلمان شده، اما کسانی که آرای انتخاباتی را از دست داده‌اند، اکنون ادعا می‌کنند او نماینده جامعه ایزدی نیست. مراد اسماعیل از منتقدان خواست حق هر فرد ایزدی را برای معرفی خود به‌عنوان ایزدی از نظر قومی یا کرد از نظر قومی به رسمیت بشناسند و هشدار داد که ادامه این اختلاف ممکن است به نقطه‌ای غیرقابل بازگشت منجر شود.
این موضع واکنش‌های متفاوتی در میان فعالان و ناظران کرد عراقی به دنبال داشت. رنوار نجم، روزنامه‌نگار، استدلال کرد همان‌گونه که کردها بر حق تعیین هویت خود تأکید دارند، نمی‌توانند این حق را از ایزدی‌ها سلب کنند. در مقابل، سەربست فرحان سندی، تحلیلگر مسائل خارجی در دهوک، از مراد اسماعیل انتقاد کرد و ادعای او درباره حمایت بغداد از جامعه ایزدی در مقایسه با اربیل را نادرست خواند.
با این حال، به نوشته امواج مدیا، اختلاف بر سر هویت ایزدی‌ها تا حد زیادی بازتاب رقابتی عمیق‌تر بر سر نفوذ سیاسی و اداری در شنگال است. حزب دموکرات کردستان عراق که پیش از سال ۲۰۱۴ نفوذ قابل توجهی در این منطقه داشت، اکنون در روند تصمیم‌گیری درباره آینده امنیتی شنگال در موقعیت ضعیف‌تری قرار گرفته است. حساب شناخته‌شده کردستان واچ در ۲۷ اکتبر اعلام کرد که حزب دموکرات کردستان ظاهراً از تصمیم‌گیری‌ها درباره شنگال کنار گذاشته شده است.
احمد الحمدانی، روزنامه‌نگار و تحلیلگر عراقی، نیز تأکید کرد که نمی‌توان اقلیم کردستان را از ترتیبات امنیتی شنگال کنار گذاشت، زیرا نیروهای پیشمرگه در سال ۲۰۱۵ این منطقه را از گروه داعش آزاد کردند. با این حال، به گفته او، دولت عراق در جریان تحویل موضع راهبردی کوه شنگال، بدون مشارکت اربیل اقدام کرد.
تضعیف نفوذ حزب دموکرات کردستان در شنگال به تحولات سال ۲۰۱۴ بازمی‌گردد. در آن سال، نیروهای پیشمرگه وابسته به این حزب در برابر پیشروی داعش عقب‌نشینی کردند و زمینه برای حمله گسترده این گروه به شنگال فراهم شد. در جریان حمله داعش، بیش از سه هزار و ۱۰۰ ایزدی کشته و بیش از شش هزار و ۸۰۰ نفر ربوده شدند. پس از عقب‌نشینی نیروهای پیشمرگه، یگان‌های مقاومت شنگال و گروه‌های دیگر وارد منطقه شدند و بخشی از خلأ امنیتی و سیاسی ایجادشده را پر کردند. در همین دوره، نارضایتی بخشی از جامعه ایزدی از آنچه کردسازی شنگال می‌دانستند، به تقویت گرایش‌هایی انجامید که خواهان فاصله گرفتن از نفوذ اربیل و افزایش ارتباط مستقیم با بغداد بودند.
نیروهای پیشمرگه و نیروهای وابسته به حزب کارگران کردستان در نوامبر ۲۰۱۵ شهر شنگال را از داعش بازپس گرفتند، اما پس از آن کنترل منطقه میان گروه‌های مختلف تقسیم شد. در سوم مارس ۲۰۱۷ نیز درگیری میان یک نیروی نزدیک به پیشمرگه و یگان‌های مقاومت شنگال در منطقه خانصور رخ داد. چند ماه بعد، در اکتبر ۲۰۱۷ و پس از برگزاری همه‌پرسی استقلال اقلیم کردستان در ۲۵ سپتامبر، نیروهای پیشمرگه از شهر شنگال خارج شدند و نیروهای فدرال عراق و حشد شعبی با مقاومت محدودی وارد منطقه شدند. حزب دموکرات کردستان نیز مدیران محلی خود در شنگال را به استان دهوک منتقل کرد.
نتایج انتخابات نیز نشانه‌هایی از کاهش نفوذ این حزب در میان رأی‌دهندگان ایزدی داشته است. حزب دموکرات کردستان در انتخابات پارلمانی نوامبر ۲۰۲۵ توانست کرسی اختصاص‌یافته به ایزدی‌ها را با ۹ هزار و ۶۸۷ رأی حفظ کند؛ کرسی‌ای که رأی‌دهندگان غیرایزدی نیز امکان مشارکت در انتخاب آن را دارند. در مقابل، فهرست ائتلاف آرمان ایزدی به رهبری مراد اسماعیل ۴۹ هزار و ۲۱۱ رأی به دست آورد و یک کرسی عمومی در استان نینوا کسب کرد. این نتیجه، ادعای حزب دموکرات کردستان درباره برخورداری از جایگاه اصلی در نمایندگی سیاسی جامعه ایزدی را با چالش روبه‌رو کرد.
از سوی دیگر، وضعیت حقوقی شنگال همچنان حل‌نشده باقی مانده است. بر اساس ماده ۱۴۰ قانون اساسی عراق، تعیین تکلیف مناطق مورد اختلاف میان بغداد و اربیل باید از طریق عادی‌سازی وضعیت جمعیتی، برگزاری سرشماری و سپس همه‌پرسی انجام شود. مهلت اجرای این ماده در سال ۲۰۰۷ به پایان رسید، اما روند مورد نظر آن تکمیل نشده است.
هادی العامری، دبیرکل سازمان بدر و رئیس کمیته اجرای ماده ۱۴۰، در نامه‌ای که گفته می‌شود در اواخر اکتبر ارسال شده، شنگال را در شمار مناطق مورد اختلاف قرار داده و هر اقدام اداری در استان نینوا را که به تغییر جمعیتی منجر شود، غیرقانونی و بی‌اعتبار دانسته است. مشخص نیست این موضع تا چه اندازه می‌تواند بر انتصاب مدیران جدید در شنگال تأثیر بگذارد، اما حزب دموکرات کردستان ممکن است با استناد به آن، تصمیم‌هایی را که بدون مشارکت این حزب اتخاذ شوند، به چالش بکشد. دفتر حزب دموکرات کردستان در استان نینوا نیز در ۲۹ اکتبر اعلام کرد که این حزب همچنان مدافع اصلی شنگال است و از منتقدان خواست برای تعیین آینده جامعه ایزدی، برگزاری همه‌پرسی میان ایزدی‌ها را بپذیرند.
تحولات شنگال همچنین با روند مذاکرات و توافق‌های امنیتی میان عراق و ترکیه ارتباط دارد. بغداد و آنکارا در سپتامبر درباره بازگرداندن کامل اقتدار دولت فدرال عراق در شنگال و واگذاری پایگاه بعشیقه ـ زلیکان، محل استقرار نیروهای ترکیه در نزدیکی موصل، به توافق رسیدند. وزارت دفاع ترکیه در ۲۸ اکتبر اعلام کرد پیشرفت در شنگال زمینه را برای واگذاری این پایگاه فراهم کرده است. این روند با تلاش آنکارا برای پیشبرد مذاکرات صلح با حزب کارگران کردستان نیز هم‌راستاست؛ به‌ویژه آنکه نیروهای این حزب در اکتبر ۲۰۲۵ از ترکیه به شمال عراق عقب‌نشینی کرده بودند.
به نوشته امواج مدیا، ادغام یگان‌های مقاومت شنگال در نیروهای رسمی عراق می‌تواند یکی از مهم‌ترین ابزارهای حزب دموکرات کردستان برای بازپس‌گیری نفوذ خود را تضعیف کند؛ زیرا این حزب پیش‌تر حضور یک نیروی مسلح مرتبط با حزب کارگران کردستان در خارج از کنترل دولت فدرال را از دلایل اصلی ضرورت بازگشت نفوذ خود به شنگال معرفی می‌کرد. اکنون که بغداد روند ادغام این نیروها را آغاز کرده، رقابت سیاسی احتمالاً بیش از گذشته بر سر اداره مدنی، انتصاب مقام‌های محلی و تعیین جایگاه نمایندگان ایزدی متمرکز خواهد شد.
در چنین شرایطی، اگر دولت عراق بدون مشارکت حزب دموکرات کردستان به انتصاب مدیران و مسئولان محلی شنگال اقدام کند، ممکن است الگویی برای تعامل مستقیم بغداد با بازیگران محلی و کنار گذاشتن اربیل در اداره مناطق مورد اختلاف شکل بگیرد. با این حال، هرگونه اقدام یک‌جانبه می‌تواند چارچوب همکاری بغداد و اربیل را که در توافق شنگال سال ۲۰۲۰ پیش‌بینی شده بود، بیش از گذشته تضعیف کند. به این ترتیب، ادغام نیروهای مقاومت شنگال نه‌تنها مسئله کنترل امنیتی این منطقه، بلکه رقابت بر سر هویت، نمایندگی سیاسی و آینده اداری جامعه ایزدی را نیز وارد مرحله تازه‌ای کرده است.
دیدگاه کاربران