چالش تازه حفظ امنیت اقلیم کردستان پس از خروج آمریکا

به گزارش کردپرس، خروج کامل ائتلاف بین‌المللی ضد داعش از اقلیم کردستان عراق در ۳۰ سپتامبر ۲۰۲۶، نگرانی‌ها درباره آسیب‌پذیری امنیتی این منطقه را افزایش داده است. رهبران کردستان عراق معتقدند کاهش حضور نظامی آمریکا و متحدانش، در شرایطی که اقلیم از ابتدای جنگ آمریکا و ایران بیش از هزار حمله پهپادی و موشکی را تجربه کرده، می‌تواند زمینه را برای افزایش فشارهای نظامی و سیاسی فراهم کند. از نگاه مقام‌ها و کارشناسانی که با پایگاه خبری فیر آبزرور گفت‌وگو کرده‌اند، نبود سامانه‌های مؤثر پدافند هوایی و وابستگی اقلیم به بغداد برای تأمین تجهیزات دفاعی، مهم‌ترین خلأهای امنیتی پس از خروج ائتلاف به شمار می‌روند.

ائتلاف بین‌المللی به رهبری آمریکا که در سال ۲۰۱۴ برای مقابله با داعش تشکیل شد، در چارچوب توافقی میان دولت جو بایدن و دولت عراق در سپتامبر ۲۰۲۴، مأموریت نظامی خود را در عراق به‌تدریج پایان داد. مرحله نخست این روند در ژانویه ۲۰۲۶ تکمیل شد و در مرحله دوم، نیروهای ائتلاف در ۳۰ سپتامبر همان سال به‌طور کامل از اقلیم کردستان خارج شدند. این خروج بخشی از برنامه پایان دادن به مأموریت نظامی ائتلاف در عراق بود، اما پیامدهای آن برای اقلیم کردستان با نگرانی‌های جدی همراه شده است.

مهم‌ترین نگرانی کردها، کاهش توان بازدارندگی در برابر حملات پهپادی و موشکی است. اقلیم کردستان در جریان درگیری‌های آمریکا و ایران از ۲۸ فوریه تاکنون هدف بیش از هزار حمله قرار گرفته است. این حملات مواضع نیروهای ائتلاف، احزاب مخالف مستقر در اقلیم، نیروهای امنیتی و برخی اهداف غیرنظامی را هدف قرار داده‌اند. بر اساس اطلاعات ارائه‌شده در گزارش فیر آبزرور، این حملات بیش از ۳۰ کشته برجای گذاشته است.

این حملات محدود به دوره جنگ آمریکا و ایران نبوده و پیش از آغاز درگیری‌ها نیز تأسیسات نفتی، احزاب مخالف، نیروهای ائتلاف و برخی اهداف اقتصادی هدف حملات قرار گرفته بودند. مسعود بارزانی، رئیس حزب دموکرات کردستان، چهارم اکتبر اعلام کرد حدود نیمی از حملات انجام‌شده مستقیماً از سوی ایران صورت گرفته و بخش دیگر را گروه‌های مسلح وابسته به تهران در داخل عراق انجام داده‌اند.

دیوید ویتی، سرهنگ بازنشسته نیروهای ویژه ارتش آمریکا و کارشناس مسائل منطقه‌ای، در گفت‌وگو با فیر آبزرور تأکید کرده است که در جریان جنگ آمریکا و ایران بیش از هزار بار با پهپاد و موشک‌های بالستیک به اقلیم کردستان حمله صورت گرفته است. به اعتقاد او، در صورت ازسرگیری درگیری میان تهران و واشنگتن، اقلیم کردستان بار دیگر در معرض حملات قرار خواهد گرفت. این ارزیابی نشان می‌دهد که خروج نیروهای ائتلاف از اقلیم، از نگاه بخشی از کارشناسان، صرفاً به معنای کاهش حضور نظامی خارجی نیست، بلکه می‌تواند محاسبات امنیتی بازیگران منطقه‌ای را نیز تغییر دهد.

در کنار تهدیدها، احتمال فعالیت دوباره داعش نیز یکی دیگر از نگرانی‌های امنیتی پس از خروج ائتلاف است. پنجم اکتبر درگیری میان نیروهای امنیتی و عناصر داعش در شهرستان حویجه در استان کرکوک به کشته شدن یک مأمور پلیس و زخمی شدن دو نفر دیگر انجامید. در همان روز، دستگاه امنیت اقلیم کردستان از بازداشت ۲۲ عضو داعش خبر داد که به گفته این نهاد، قصد داشتند امارتی در منطقه هورامان ایجاد کنند. وزیر امور داخلی اقلیم کردستان نیز ۱۳ اکتبر هشدار داد که داعش به‌طور کامل از میان نرفته و همچنان تهدیدی امنیتی محسوب می‌شود.

با این حال، موضع مسرور بارزانی، نخست وزیر اقلیم کردستان عراق درباره پیامدهای خروج ائتلاف در حوزه مقابله با داعش محتاطانه‌تر از نگرانی‌های مطرح‌شده درباره حملات است. نخست‌وزیر اقلیم کردستان ششم اکتبر گفت نیروهای پیشمرگه و نیروهای عراقی در جریان جنگ با داعش بخش عمده عملیات زمینی را انجام داده‌اند و از آموزش، تجهیزات و مشاوره ائتلاف بهره برده‌اند. او با تأکید بر آمادگی نیروهای پیشمرگه و ارتش عراق، احتمال ایجاد خلأ امنیتی در نتیجه خروج ائتلاف را کم‌اهمیت دانست. این اظهارات نشان می‌دهد مقام‌های اقلیم میان توانایی مقابله با تهدید داعش و آسیب‌پذیری در برابر حملات موشکی و پهپادی تمایز قائل هستند؛ زیرا مقابله با حملات هوایی به سامانه‌های دفاعی نیاز دارد که اقلیم در حال حاضر از آنها برخوردار نیست.

مسرور بارزانی تأمین سامانه‌های مقابله با پهپاد و تقویت پدافند هوایی را از اولویت‌های اصلی اقلیم دانسته و گفته است دولت اقلیم در حال گفت‌وگو با دولت فدرال عراق و کشورهای متحد خود برای دستیابی به این قابلیت‌هاست. مسئله اصلی آن است که اقلیم کردستان در دوره حضور نیروهای آمریکایی تا حدی از سامانه‌های دفاع هوایی مستقر در تأسیسات آمریکا برای حفاظت از اربیل در برابر حملات بهره می‌برد، اما با خروج نیروهای ائتلاف، این پوشش دفاعی محدودتر شده است.

جوئل وینگ، کارشناس مسائل عراق و نویسنده وبلاگ مِیوزینگز آن عراق، به فیر آبزرور گفته است سامانه‌هایی همچنان در محل کنسولگری آمریکا مستقر هستند، اما توانایی آنها برای پوشش منطقه‌ای به گستردگی گذشته کافی نیست. به گفته او، تهران و گروههای عراقی به این دلیل اقلیم کردستان را هدف قرار داده‌اند که این منطقه به آمریکا و اسرائیل نزدیک‌تر تلقی می‌شود. جوئل وینگ معتقد است بغداد باید مسئولیت تأمین پدافند هوایی اقلیم را بر عهده بگیرد، اما کندی روند توسعه توان دفاعی عراق، زمان تحقق این هدف را نامشخص کرده است.

وزارت دفاع عراق اعلام کرده است که تأمین سامانه پدافند هوایی برای اقلیم کردستان را در دستور کار قرار داده و این منطقه باید ظرف سه سال به چنین سامانه‌ای مجهز شود. یحیی رسول، سخنگوی وزارت دفاع عراق، دوم اکتبر گفت دستور لازم در این زمینه صادر شده و هم‌زمان تکمیل سامانه‌های موشکی و راداری با بردهای مختلف ادامه دارد. با این حال، این برنامه زمان‌بر نمی‌تواند نگرانی اقلیم را درباره تهدیدهای فوری برطرف کند؛ به‌ویژه آنکه حملات پهپادی و موشکی در ماه‌های گذشته نشان داده‌اند که زیرساخت‌های حیاتی و مراکز امنیتی اقلیم در برابر این تهدیدها آسیب‌پذیر هستند.

انتفاض قنبر، سخنگوی پیشین معاون نخست‌وزیر عراق و رئیس کمیته حفاظت از کردها در آمریکا، معتقد است واشنگتن باید در سیاست تسلیحاتی خود در عراق تجدیدنظر کند. به گفته او، رویکرد یکسان آمریکا در قبال همه مناطق عراق و مشروط کردن کمک‌های نظامی به موافقت بغداد، نیازهای امنیتی اقلیم کردستان را نادیده گرفته است. انتفاض قنبر خواستار آن شده است که پنتاگون تجهیزات مورد نیاز را مستقیماً در اختیار نیروهای پیشمرگه قرار دهد و تحویل سامانه‌های پدافند هوایی را بدون وابسته کردن آن به تصمیم دولت مرکزی در اولویت بگذارد.

در مجموع، گزارش فیر آبزرور نشان می‌دهد نگرانی اصلی کردهای عراق پس از خروج ائتلاف، صرفاً احتمال بازگشت داعش نیست، بلکه افزایش آسیب‌پذیری اقلیم در برابر، به‌ویژه در صورت ازسرگیری رویارویی میان تهران و واشنگتن است. اقلیم کردستان که در سال‌های گذشته یکی از شرکای اصلی غرب در مبارزه با داعش بوده، اکنون با کاهش حضور نظامی ائتلاف و محدودیت توان پدافندی خود روبه‌رو است. از یک سو، دولت اقلیم برای تأمین امنیت به همکاری بغداد نیاز دارد و از سوی دیگر، اختلاف بر سر کنترل و توزیع تجهیزات نظامی می‌تواند روند تقویت توان دفاعی آن را کند کند. در چنین شرایطی، مقام‌ها و کارشناسان مورد استناد این گزارش خواستار حمایت مستقیم‌تر کشورهای غربی، تأمین سامانه‌های مقابله با پهپاد و پدافند هوایی و توجه ویژه به شرایط امنیتی اقلیم کردستان شده‌اند. آنان هشدار می‌دهند که پایان مأموریت ائتلاف در عراق نباید به معنای پایان حمایت از اقلیمی باشد که در مقابله با داعش نقشی تعیین‌کننده داشته و اکنون در معرض پیامدهای تنش‌های منطقه‌ای قرار گرفته است.