سرنوشت کردها بعد از انحلال نیروهای دموکراتیک سوریه

به گزارش کردپرس، انحلال نیروهای سوریه دموکراتیک (قسد) به‌عنوان یک نیروی نظامی مستقل، که شامگاه سه‌شنبه ۲۵ اوت ۲۰۲۶ از سوی مظلوم عبدی (کوبانی) اعلام شد، مهم‌ترین تحول در روند ادغام نیروهای کرد در ساختار دولت سوریه به شمار می‌رود. عبدی در کاخ ریاست‌جمهوری سوریه در دمشق گفت مأموریت قسد به پایان رسیده و پس از تکمیل روند ادغام نیروهای این گروه در ارتش سوریه، این نیرو دیگر به‌عنوان یک نیروی مستقل فعالیت نخواهد کرد. خبرگزاری رویترز این تصمیم را گامی مهم در اجرای توافق ادغام میان دمشق و قسد دانست که در ابتدای سال جاری میلادی میان دو طرف شکل گرفته بود. عبدی در سخنان خود، این تحول را آغاز مرحله‌ای تازه برای سوریه توصیف کرد و گفت کشور از «عصر سلاح» به «عصر صلح» وارد می‌شود. او تأکید کرد که قسد طی یکی از دشوارترین دوره‌های تاریخ سوریه مسئولیت سنگینی بر عهده داشته و نیروهایش در جنگ با داعش و درگیری‌های سال‌های گذشته فداکاری‌های زیادی انجام داده‌اند. الجزیره نیز گزارش داد که عبدی انحلال قسد را در چارچوب توافق با دولت احمد الشرع اعلام کرده و تأکید کرده است که نیروهای این گروه پس از ادغام در ارتش سوریه دیگر به‌صورت مستقل فعالیت نخواهند کرد. این تحول در شرایطی رخ داده است که روند ادغام قسد بیش از هفت ماه طول کشیده و طی این مدت، اختلاف‌هایی درباره نحوه سازماندهی نیروها، تسلیحات سنگین و جایگاه یگان‌های مدافع زنان وجود داشت. به گزارش الجزیره، یکی از مسائل حل‌نشده، آینده یگان‌های مدافع زنان، ی پ ژ، بود که خواهان ادغام در وزارت دفاع و ادامه فعالیت به‌عنوان نیروی نظامی بودند، در حالی که دمشق پیشنهاد انتقال آنها به وزارت کشور و فعالیت در قالب نیروهای پلیس را مطرح کرده بود. همین اختلاف‌ها از جمله عواملی بود که اعلام رسمی انحلال قسد را به تأخیر انداخت. رویترز گزارش داده است که توافق اولیه میان دمشق و قسد، ادغام مرحله‌ای نیروهای کرد در ارتش سوریه را در بر می‌گرفت و این توافق پس از آن شکل گرفت که نیروهای دولتی در جریان عملیات نظامی ژانویه بخش‌های وسیعی از مناطق تحت کنترل قسد را پس گرفتند. بر اساس همین گزارش، یگان‌های مدافع خلق، که هسته اصلی قسد را تشکیل می‌دهند، پیش‌تر نیز وارد ساختار نیروهای دولتی شده بودند و سیپان حمو، از فرماندهان سابق این نیرو، در ماه مارس به‌عنوان معاون وزیر دفاع مسئول مناطق شرقی سوریه منصوب شده بود. بنیاد دفاع از دموکراسی‌ها در گزارشی که در پی اعلام انحلال قسد منتشر کرد، این تحول را پایان بیش از یک دهه خودگردانی عملی کردها در شمال شرق سوریه ارزیابی کرده است. به نوشته احمد شراوی، تحلیلگر این بنیاد، حدود ۱۰ هزار نیروی قسد تاکنون وارد ارتش سوریه شده‌اند و شمار نهایی نیروهای ادغام‌شده ممکن است به حدود ۱۲ هزار نفر برسد. این نیروها در قالب تیپ‌هایی در حسکه، قامیشلو، دیرک و کوبانی سازماندهی شده‌اند و برخی فرماندهان سابق قسد نیز در ساختار جدید ارتش سوریه مسئولیت گرفته‌اند. این روند تنها به نیروهای نظامی محدود نمانده است. بر اساس همان گزارش، نیروهای امنیت داخلی وابسته به قسد، معروف به آسایش، نیز در وزارت کشور سوریه ادغام شده‌اند و دمشق هم‌زمان کنترل بخش مهمی از زیرساخت‌های اقتصادی و اداری شمال شرق سوریه را در دست گرفته است. میادین نفت و گاز، گذرگاه‌های مرزی و فرودگاه بین‌المللی قامیشلو از جمله ساختارهایی هستند که در چارچوب روند ادغام زیر کنترل دولت مرکزی قرار گرفته‌اند. همچنین حدود ۲۰ هزار نفر از کارکنان بخش آموزش منطقه به وزارت آموزش سوریه منتقل شده‌اند و شماری از کارکنان حوزه‌های بهداشت و برق نیز در ساختارهای دولتی جذب شده‌اند. با این حال، انحلال قسد به معنای پایان همه ساختارهای موجود در شمال و شرق سوریه نیست و مهم‌تر از آن، هنوز مشخص نیست که حقوق سیاسی و فرهنگی کردها در ساختار جدید تا چه حد تثبیت خواهد شد. الجزیره گزارش داده است که توافق دمشق و قسد، به‌رسمیت شناختن حقوق فرهنگی، مدنی و آموزشی کردها را نیز در بر می‌گیرد. مظلوم عبدی نیز در سخنان خود بر حفظ حق آموزش به زبان کردی تأکید کرده و گفته است که تلاش برای اجرای حق آموزش به زبان کردی از سال جاری ادامه خواهد یافت. هم‌زمان، آمریکا از توافق و انحلال قسد استقبال کرده است. تام باراک، فرستاده ویژه دونالد ترامپ در امور سوریه، این تحول را تاریخی توصیف کرد و گفت رهبری ترامپ مسیر ادغام منظم قسد در نهادهای دولت سوریه را هموار کرده است. باراک تأکید کرد که به‌رسمیت شناختن زبان کردی در نظام آموزشی سوریه و ایفای نقش‌های مؤثر از سوی مظلوم عبدی و الهام احمد در ساختار دولت، بخشی از این توافق است. او این تحول را نمونه‌ای از «ادغام واقعی» خواند و شعار «یک ارتش، یک دولت، یک کشور» را به‌عنوان اصل اساسی توافق مطرح کرد. خبرگزاری رسمی سوریه، سانا، نیز همین اظهارات را منتشر کرد و گفت واشنگتن این تحول را گامی تاریخی در مسیر تقویت حاکمیت سوریه می‌داند. شبکه الجزیره با اشاره به اظهارات صالح مبارک، یک کارشناس سوری ـ آمریکایی نوشت که انحلال قسد می‌تواند بر دیگر گروه‌های مسلح سوری نیز اثر بگذارد و به تقویت ایده سوریه واحد کمک کند. با این حال، همین تحلیل هشدار می‌دهد که دولت احمد الشرع تاکنون در تحقق انتظارات کردها در شمال شرق سوریه، از جمله در حوزه حقوق زبانی، با فاصله‌هایی روبه‌رو بوده است. از این منظر، توافق کنونی بیش از آنکه پایان مسئله کردها باشد، آغاز مرحله‌ای است که در آن نحوه اجرای تعهدات دمشق اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. روزنامه الشرق الأوسط نیز در گزارش خود بر این نکته تأکید کرد که دیدار احمد الشرع و مظلوم عبدی در کاخ ریاست‌جمهوری، در پی اعلام انحلال قسد و ادغام آن در نهادهای دولت سوریه صورت گرفت. این گزارش نشان می‌دهد که دمشق تلاش دارد از انحلال قسد به‌عنوان یکی از مهم‌ترین گام‌ها برای بازگرداندن اقتدار دولت مرکزی در شمال و شرق سوریه استفاده کند. در همین حال، گزارش‌های تحلیلی منتشرشده پس از اعلام انحلال، نگاه متفاوتی به پیامدهای آن دارند. لانگ‌وار ژورنال این تحول را پایان یک دهه خودمختاری عملی تحت رهبری کردها دانسته و آن را یکی از مهم‌ترین گام‌های دمشق برای بازسازی اقتدار مرکزی در سراسر سوریه ارزیابی کرده است. در مقابل، برخی تحلیل‌های منتشرشده در رسانه‌های منطقه‌ای تأکید دارند که مسئله اصلی اکنون نه سرنوشت قسد، بلکه آینده ترتیبات سیاسی و حقوقی مناطق کردنشین است؛ زیرا انحلال ساختار نظامی به خودی خود مشخص نمی‌کند که کردها در ساختار سیاسی جدید سوریه چه میزان اختیار و تضمین خواهند داشت. این موضوع از آن جهت اهمیت دارد که قسد صرفاً یک نیروی نظامی نبود. این گروه در طول سال‌های جنگ، همراه با مدیریت خودگردان، ساختارهای امنیتی، اداری و اقتصادی جداگانه‌ای در شمال و شرق سوریه ایجاد کرده بود. اکنون با ادغام این ساختارها در دولت مرکزی، بخش مهمی از تجربه خودگردانی کردی در سوریه به پایان رسیده است. از سوی دیگر، برای نخستین بار بخشی از مطالبات کردها، از جمله آموزش به زبان کردی و مشارکت چهره‌های سیاسی کرد در ساختار حکومت مرکزی، در چارچوب یک توافق رسمی با دمشق مطرح شده است. در نتیجه، انحلال قسد را نمی‌توان صرفاً یک تحول نظامی دانست. این تصمیم هم‌زمان نشان‌دهنده کاهش توان چانه‌زنی مستقل کردها، تقویت اقتدار دولت مرکزی سوریه و تغییر رویکرد آمریکا در قبال نیروهایی است که سال‌ها مهم‌ترین شریک زمینی واشنگتن در جنگ با داعش بودند. رویترز و الجزیره هر دو بر این تغییر موقعیت تأکید کرده‌اند؛ به‌ویژه آنکه پس از سقوط بشار اسد، واشنگتن روابط خود را با دولت جدید دمشق گسترش داد و حمایت مستقیم آمریکا از ساختار پیشین قسد نیز به‌تدریج کاهش یافت. اکنون مهم‌ترین پرسش این است که آیا انحلال قسد به ادغام واقعی کردها در ساختار سیاسی سوریه منجر خواهد شد یا صرفاً به معنای پایان ساختار مستقل نظامی و اداری آنان خواهد بود. نحوه اجرای آموزش به زبان کردی، جایگاه مظلوم عبدی و الهام احمد، وضعیت نیروهای ی پ ژ، میزان اختیارات محلی و مهم‌تر از همه، جایگاه حقوق کردها در قانون اساسی سوریه، عواملی هستند که در ماه‌های آینده مشخص خواهند کرد این توافق تا چه اندازه به یک سازش پایدار تبدیل شده است. بنابراین، تحول ۲۵ اوت را باید پایان یک مرحله و آغاز مرحله‌ای تازه در مسئله کردهای سوریه دانست که در آن، دیگر مسئله اصلی حفظ یک نیروی نظامی مستقل نیست، بلکه تضمین داده شود که ادغام در دولت مرکزی با از دست رفتن حقوق سیاسی، فرهنگی و آموزشی کردها همراه نشود. در واقع، همان‌طور که الجزیره از قول صالح مبارک نقل کرده است، «این پایان داستان نیست» و بخش دشوارتر توافق، اجرای تعهداتی است که قرار است پس از انحلال قسد در ساختار جدید سوریه تحقق یابد.