به گزارش کردپرس، دانشگاه آکسفور مقاله ای درباره غار معروف شانەدەر منتشر کرده که در ظاهر درباره اهمیت باستان‌شناختی غار شانەدەر است، اما در واقع نگاهی ژئوپلیتیکی به این محوطه تاریخی دارد و تلاش می‌کند نشان دهد چگونه دولت اقلیم کردستان عراق از میراث فرهنگی و باستانی برای تقویت هویت ملی کردی و تثبیت جایگاه خود در عرصه بین‌المللی بهره می‌گیرد.

غار شانەدەر؛ از نئاندرتال‌ها تا سیاست

غار شانەدەر در نزدیکی شهر سوران در اقلیم کردستان عراق یکی از مهم‌ترین محوطه‌های باستان‌شناسی جهان به شمار می‌رود. شهرت این غار به کشف بقایای انسان‌های نئاندرتال بازمی‌گردد که قدمت آنها به بیش از ۴۰ هزار سال پیش می‌رسد و درک دانشمندان از زندگی، آیین‌های تدفین و ساختار اجتماعی نئاندرتال‌ها را متحول کرده است.

نانسی گیتوس، نویسنده مقاله با اشاره به مستند «رازهای نئاندرتال‌ها» که در سال ۲۰۲۴ توسط نتفلیکس منتشر شد، تأکید می‌کند که اهمیت غار شانەدەر تنها به ارزش علمی آن محدود نمی‌شود، بلکه این مکان در بستر تاریخ سیاسی و منازعات منطقه‌ای کردستان نیز معنا پیدا می‌کند.

تاریخ کاوش‌ها؛ از رالف سولکی تا دانشگاه کمبریج

نخستین حفاری‌های غار شانەدەر بین سال‌های ۱۹۵۱ تا ۱۹۶۰ به سرپرستی رالف سولکی، باستان‌شناس آمریکایی انجام شد. در این دوره، ۹ اسکلت نئاندرتال کشف شد؛ کشفی که غار شانەدەر را به یکی از مشهورترین محوطه‌های باستان‌شناسی جهان تبدیل کرد.

اما تحولات سیاسی و امنیتی عراق باعث توقف پروژه شد و این غار بیش از نیم قرن بدون کاوش باقی ماند.

در سال ۲۰۱۱، دولت اقلیم کردستان از گریم برکر ، استاد باستان‌شناسی دانشگاه کمبریج ، دعوت کرد تا پروژه حفاری را از سر بگیرد. این همکاری آغاز شراکت میان دانشگاه کمبریج و اداره کل آثار باستانی اقلیم کردستان بود.

با این حال، ناامنی ناشی از ظهور داعش روند حفاری را با دشواری‌های فراوان روبه‌رو کرد. در سال ۲۰۱۴ و تنها دو روز پس از آغاز عملیات حفاری، با نزدیک شدن نیروهای داعش به منطقه، پروژه متوقف شد.

سرانجام در سال ۲۰۱۸، تیم پژوهشی موفق به کشف اسکلت تقریباً کامل دیگری از نئاندرتال‌ها شد که بعدها با نام «شانەدر Z» شناخته شد؛ کشفی که امکان بازسازی چهره این انسان باستانی را فراهم کرد.

تاریخ کردها و زمینه سیاسی پروژه

نویسنده برای توضیح اهمیت سیاسی این کشف، به روایت تاریخ معاصر کردها در عراق بازمی‌گردد.

او یادآوری می‌کند که پس از فروپاشی امپراتوری عثمانی، امیدها برای تشکیل کیان مستقل به نام کردستان با شکست مواجه شد. اگرچه معاهده سور به امکان ایجاد سرزمینی برای کردها اشاره کرده بود، اما با تصویب معاهده لوزان این سرزمین میان عراق، ترکیه و سوریه تقسیم شد.

مقاله سپس به قیام‌های متعدد کردها در عراق، مبارزات مصطفی، سیاست‌های تعریب رژیم بعث و سرانجام عملیات انفال و حمله شیمیایی به حلبچه در سال ۱۹۸۸ می‌پردازد.

همچنین به شکل‌گیری منطقه خودگردان کردستان عراق پس از جنگ خلیج فارس و برگزاری همه‌پرسی استقلال اقلیم در سال ۲۰۱۷ اشاره می‌شود.

میراث فرهنگی به‌عنوان ابزار هویت‌سازی

به باور نویسنده، اهمیت واقعی کشف جدید غار شانەدەر در این است که دولت اقلیم کردستان آن را ابزاری برای تقویت هویت ملی و نمایش استقلال خود می‌داند.

در مقاله به سخنان سوران امیر، رئیس اداره باستان‌شناسی مرگه سور، اشاره شده است که بازسازی چهره «شانەدەر Z» را نه فقط یک موفقیت علمی، بلکه «مایه افتخار مردم کردستان» توصیف کرده است.

مقام‌های اقلیم نیز بارها بر این نکته تأکید کرده‌اند که کردستان تنها وارث تاریخ معاصر منطقه نیست، بلکه بخشی از عمیق‌ترین تاریخ بشریت را نیز در خود جای داده است.

در همین راستا، اقلیم کردستان ساخت موزه‌ای در نزدیکی غار شانەدەر را آغاز کرده تا آثار کشف‌شده در آن نگهداری شوند و به جاذبه‌ای علمی و گردشگری تبدیل شوند.

نویسنده در پایان استدلال می‌کند که سرمایه‌گذاری اقلیم کردستان بر پروژه شانەدەر تنها یک اقدام علمی یا فرهنگی نیست، بلکه بخشی از راهبرد گسترده‌تر برای تثبیت جایگاه کردستان در عرصه بین‌المللی است.

از دید او، همکاری با دانشگاه کمبریج، جذب پژوهشگران خارجی، توسعه گردشگری فرهنگی و تأکید بر میراث تاریخی منحصربه‌فرد کردستان، همگی نشانه تلاش اقلیم برای نمایش هویتی مستقل و متمایز از عراق هستند.

به بیان دیگر، مقاله غار شانەدەر را صرفاً یک محوطه باستانی نمی‌بیند؛ بلکه آن را به ابزاری برای توسعه دیپلماسی فرهنگی، بازنمایی هویت کردی و تقویت گفتمان خودگردانی و استقلال اقلیم کردستان در سطح جهانی تعبیر می‌کند.