ڕۆڵی پارێزگا سنوورییەکان لە جەنگی ئابووریدا/ محەمەد هادیفەر
بە دڵنیاییەوە هەڵوێستی هەموو وڵاتان بەرامبەر داواکارییەکەی ترەمپ یەکسان نەبووە. هەندێک وڵات بە سەرنجدان لە ڕەچاوکردنی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان و ڕۆڵی ئێران لە ناوچەکەدا، ئامادە نین هاوڕێی تەواوی ئەم سیاستە ببن؛ هەندێکیان کەوتوونەتە ژێر کاریگەریی هەڕەشەکانی ئەمریکاوە و هەندێکی دیکەشیان بە هۆی بارودۆخی ئابووری و بەرژەوەندییەکانی خۆیانەوە، بنەڕەتدا توانای یان ئارەزووی قبووڵکردنی سیاستێکی وەهایان نییە.
لە لایەکی ترەوە، ئەمریکا تا ئێستا نزیکەی کەڵکی لە هەموو تواناکانی خۆی بۆ سنووردارکردن لە دژی ئێران وەرگرتووە. لەبەر ئەوە وادیارە ئەم ئامرازەش ناتوانێت کاراییەکی ئەوتۆی هەبێت و زیاتر لەوەی ئامرازێکی یەکلاکەرەوەی ئابووری بێت، جۆرێک لە بانگەشەی ڕاگەیاندنی و دەروونییە بۆ هاوڕێکردنی بیروڕای گشتیی ناوخۆ و دەرەوە لەگەڵ سیاستەکانی واشنتۆندا.
بەڵام لە پاڵ ڕێکارە بەرپەرچدەرەوەکان و ئەو سیاستانەی وڵات بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی گوشارە دەرەکییەکان دەیانگرێتە بەر، پارێزگا سنوورییەکانیش دەتوانن ڕۆڵێکی زۆر گرنگ لە پووچەڵکردنەوەی بەشێکی بەرچاو لەم گوشارانەدا بگێڕن.
لە کەس شاراوە نییە کە سنوورە ئاوی و وشکانییەکانی ئێران لەگەڵ وڵاتانی جۆراوجۆری دراوسێدا، توانایەکی بێوێنەیە کە لە کەم وڵاتدا بەم بەربڵاوییە بوونی هەیە. دەبێت ئەم ڕاستییە قبووڵ بکرێت کە سنوور هەمیشە مەترسی نییە؛ سنوور دەکرێت دەرفەتێکی گەورەی ئابووری بێت.
سنووری زیاتر لە ۲۶۰۰ کیلۆمەتریی ئێران، لە خووزستانەوە تا ئازەربایجان، لەگەڵ وڵاتە جیاوازەکان و بە ئاراستە و پەیوەندییە سیاسییە جیاوازەکانەوە، توانایەکی بێوێنەی بۆ پەرەپێدانی بازرگانی و دابینکردنی بەشێک لە پێداویستییەکانی وڵات ڕەخساندووە. پشکی پارێزگا ڕۆژئاوا و باکووری ڕۆژئاواییەکانی وڵاتیش لەم سنوورانە نزیکەی ۱۸۰۰ کیلۆمەترە.
ئەگەر ئیرادەیەکی جدی و بەڕێوەبردنی کارامە لە سنوورەکانی پارێزگاکانی ئازەربایجانی ڕۆژئاوا، کوردستان، کرماشان و ئیلامدا دروست بێت، ئەم پارێزگایانە دەتوانن بەشێکی بەرچاو لە پێداویستییەکانی وڵات لە ڕێگەی بازرگانیی سنوورییەوە دابین بکن و تەنانەت بارێکی گەورەی دابینکردنی بژێویی ئابووریی وڵات هەڵبگرن.
بەڵام مەرجی یەکەمی ئەم ڕووداوە ئەوەیە کە بەڕێوەبەرانی ئەم پارێزگایانە بارودۆخی ئێستا بە دروستی تێبگەن و بڕوا بەوە بهێنن کە وڵات لە بارودۆخی جەنگی ئابووریدایە.
جەنگی ئابووری، بە پێچەوانەی جەنگی سەربازی، مەرج نییە بە مووشەک و بۆردومان دەربکەوێت؛ بەڵکو ڕاستەقینە سفەرەی خەڵک دەکاتە ئامانج و لەم ڕووەوە دەکرێت لە بۆمب و فڕۆکەی بێفڕۆکەوانیش مەترسیدارتر بێت.
لە بارودۆخێکی وەهادا، پارێزگارانی پارێزگا سنوورییەکان دەبێت بارەگاکانی پشتیوانیی جەنگی ئابووری بە ئامانجی دابینکردنی پێداویستییەکانی وڵات لە ناوچە سنوورییەکاندا چالاک بکن. دەزگا چاودێرییەکانیش دەبێت ڕۆڵی ئاسانکاریان هەبێت، نەک ئەوەی بە لێکدانەوە سنووردارکەرەکان و دروستکردنی ئاستەنگی ئیداری، ڕێگەی چالاکیی ئابووری بپچڕن.
کاربەدەستانی دەوڵەت دەبێت بارودۆخی ئابووریی وڵات جدی بگرن و چالاکوانانی ئابووریی شارە سنوورییەکان بەرەو ڕێکاری کردەیی و کەڵکوەرگرتنی زیاتر لە تواناکانی ئێستا ئاراستە بکن.
یەکێک لەم توانایانە، کۆڵبەرییە کە لە بارودۆخی ئێستادا دەتوانێت ڕۆڵێکی گرنگ لە ئاڵوگۆڕە سنوورییەکاندا بگێڕێت. دامەزراوە بەرپرسەکانی سنوور دەبێت ئەم توانایە بە فەرمی بناسن و لە بڕی دروستکردنی کۆسپ بۆ ئاڵوگۆڕە پێویستەکان، سازوکاری یاسایی، ڕوون و چاودێریکراوی بۆ دروست بکن.
دیارە کە ڕێکخستن و چالاککردنی تواناکانی سنوور، وێڕای گەشەی ئابووریی ناوچە سنوورییەکان و باشتربوونی دۆخی بژێویی سنوورنشینان، دەتوانێت وڵاتانی هاوسێش هان بدات بۆ جووڵەی ئابووریی زیاتر.
ڕاستییەکە ئەوەیە کە تەنانەت ئەگەر ئەمریکا ئیرادەش بکات، ناتوانێت بە ئاسانی دەسەڵات بەسەر هەموو تواناسنوورییەکانی ئێراندا بگرێت. بەربڵاویی جوگرافی، هەمەرەنگیی دراوسێکان و جیاوازیی بەرژەوەندییە سیاسی و ئابوورییەکانیان، خۆی توانایەکە کە دەکرێت بۆ کەمکردنەوەی کاریگەریی گەمارۆی ئابووری سوودی لێ وەربگیرێت.
ڕەنگە لەم نێوەندەدا هەندێک کەس نیگەرانیی کەمبوونەوەی داهاتەکانی گومرک بن. بەڵام دەبێت بپرسرێت لە بارودۆخی جەنگی ئابووریدا، لەپێشینەی یەکەم چییە؟ دابینکردنی پێداویستییەکانی خەڵک یان زیادکردنی داهاتەکانی گومرک؟
یەکەم ئەوەی بارودۆخی وڵات ئاسایی نییە و بڕیاردانیش ناتوانێت تەواو لەسەر بنەمای یاسای بارودۆخی ئاسایی بێت. دووەم ئەوەی کێشە و ناڕەزایەتییە هەبووەکان لە پرۆسەکانی گومرکدا لە کەس شاراوە نییە. سێیەم ئەوەی تەنانەت ئەگەر داهاتی زیاتریش لە شوێنی گومرکەکانەوە بێتە ناو ئابووریی وڵاتەوە، دەبێت وریای ئەوە بین کە ئەم سەرچاوانە لە بڕی خزمەت بە خەڵک، لە ڕێگەی ناڕوون و گەندەڵیکەردا سەرف نەکرێن.
لە بری ئەوەی بە زیادکردنی مامەڵەی ئیداری و سنووردارکردنی ناپێویست، توانای ئابووریی سنوورنشینان پەک بخەین، دەبێت سەرنج بدەینە پێداویستییەکانی بارودۆخی ئێستا. چالاککردنی تواناکانی سنوور دەتوانێت هەم یارمەتیدەر بێت بۆ شکست یان کەمکردنەوەی کاریگەریی گەمارۆی ئابووری و هەم خزمەتێکی ڕاستەقینە بێت بە کۆمەڵگەی سنوورنشینانێک کە ساڵانێکە لە هێڵی پێشەوەی سنوورەکانی وڵاتدا دەژین.
بە دڵنیاییەوە لە بارودۆخی جەنگی ئابووریدا، لە پاڵ سیاستڕێژی و بەڕێوەبردنی گشتیدا، کەڵکوەرگرتن لە تواناکانی سنوور و وڵاتانی دراوسێ یەکێک لە بەکارهاتووترین شێوازەکانی ڕووبەڕووبوونەوەی گوشاری ئابوورییە.
جەنگی ئێستا، جەنگێکی ناداوەرانە و نائاساییە و تێیدا مەرج نییە یاسا و ڕێساکانی جەنگە کلاسیکەکان ڕەچاو بکرێن. لەبەر ئەوە ڕووبەڕووبوونەوەی جەنگێکی وەهاش ناتوانێت تەنیا لەسەر بنەمای ڕێگە نەریتی و ئاساییەکان بێت.
ئێستا کاتی ئەوەیە سنوور لە مەترسییەکی شاراوەوە بگوێزینەوە بۆ دەرفەتێکی دیار. ڕێگە بە هەموو کەسێک بە هەر ئاراستە و بڕوایەکەوە بدرێت بۆ یارمەتیدانی دۆخی ئابووری لە بارودۆخی جەنگیدا.
پارێزگا سنوورییەکان دەبێت لە هێڵی پێشەوەی جەنگی ئابووریدا بن؛ نەک بە چەک، بەڵکوو بە بازرگانی، بەرهەمهێنان، ئاڵوگۆڕ و کەڵکوەرگرتنی ژیرانە لە توانای دراوسێکان.
توانای وڵاتانی هاوسێ دەبێت بخەرێتە خزمەت دابینکردنی پێداویستییەکانی وڵات و لە هەموو توانایەکی یاسایی و بەردەستی سنوورەکان بۆ کەمکردنەوەی کاریگەرییەکانی گەمارۆی ئابووری کەڵک وەربگیرێت. ئەگەر بەڕێوەبردنی دروست، ئیرادەی سیاسی و هەماهەنگیی دەزگا بەرپرسەکان بکەونە پاڵ یەکتر، بەشێکی بەرچاو لە گوشاری ئابووریی دوژمن دەکرێت لە هەر ئەم سنوورانەدا پووچەڵ بکرێتەوە.
بۆچوونی بەکارهێنەران