رقابت آمریکا، روسیه و چین برای نفوذ در عراق
به گزارش کردپرس، عراق بار دیگر به یکی از مهمترین میدانهای رقابت قدرتهای بزرگ تبدیل شده است اما اینبار رقابت نه در قالب رقابت نظامی، بلکه بر سر نفت، قراردادهای انرژی و زیرساختهای راهبردی است. سایمون واتکینز در تحلیلی در «اویلپرایس» معتقد است واشنگتن تلاش میکند از عقبنشینی تدریجی روسیه و محدود شدن فضای مانور چین استفاده کند تا جایگاه شرکتهای آمریکایی و غربی را در صنعت نفت عراق تقویت کند.
اهمیت عراق برای این رقابت به ذخایر عظیم نفتی آن بازمیگردد. این کشور حدود ۱۴۵ میلیارد بشکه ذخایر اثباتشده نفت دارد و از این نظر در میان بزرگترین دارندگان ذخایر نفت جهان قرار میگیرد. هزینه تولید نفت در بسیاری از میادین عراق نیز بسیار پایین و حدود ۲ تا ۴ دلار برای هر بشکه است. علاوه بر این، موقعیت جغرافیایی عراق در مرکز خاورمیانه، میان ایران، ترکیه، سوریه و کشورهای عربی خلیج فارس، اهمیت انرژی آن را با ملاحظات ژئوپلیتیکی پیوند زده است.
واتکینز مینویسد روسیه و چین در سالهای گذشته توانستند بخش مهمی از فضای اقتصادی و انرژی عراق را در اختیار بگیرند. روسیه بهویژه در بخش نفت اقلیم کردستان حضور گستردهای پیدا کرد و شرکتهای چینی نیز در جنوب عراق به بازیگران مهم صنعت نفت تبدیل شدند. به نوشته این تحلیلگر، قراردادهای همکاری بغداد و پکن در سالهای ۲۰۱۹ و ۲۰۲۰ زمینه را برای گسترش حضور شرکتهای چینی در پروژههای نفتی، زیرساختی و پالایشی فراهم کرد.
در همین حال، روسیه نیز با سرمایهگذاری در بخش انرژی اقلیم کردستان جایگاه قابل توجهی در شمال عراق به دست آورد. این وضعیت باعث شد در آغاز دور دوم ریاستجمهوری دونالد ترامپ، مسکو و پکن در بخشهای مهمی از صنعت نفت عراق حضور داشته باشند؛ موضوعی که از نگاه واشنگتن میتوانست در بلندمدت نفوذ اقتصادی و سیاسی آمریکا در عراق را محدود کند.
اما این موازنه طی ماههای اخیر در حال تغییر است. به نوشته واتکینز، تحریمهای آمریکا علیه برخی شرکتهای روسی، فشار بر شبکههای مرتبط با ایران و تلاش برای محدود کردن فعالیتهای انرژی چین، همزمان با بازگشت شرکتهای آمریکایی و اروپایی به پروژههای بزرگ نفتی عراق دنبال شده است.
یکی از مهمترین نمونهها، توافق کونوکو فیلیپس برای خرید ۴۲ درصد از سهام شرکت بیپی انرژی کرکوک از بیپی است. این شرکت آمریکایی از این طریق در توسعه پنج میدان نفتی در منطقه کرکوک مشارکت خواهد کرد؛ میدانهای بابا گورگور و آوانه در ساختار کرکوک و همچنین بیحسن، جمبور و خباز.
این پروژه بخشی از برنامه توسعه ۲۵ میلیارد دلاری بیپی در کرکوک است. بر اساس اطلاعات مورد استناد اویلپرایس، هدف اولیه پروژه تولید حدود ۳۲۸ هزار بشکه نفت در روز است که میتواند طی دو تا سه سال آینده به حداقل ۴۵۰ هزار بشکه در روز افزایش یابد. ذخایر پنج میدان نیز دستکم ۹ میلیارد بشکه برآورد شده است، هرچند منابع عراقی مورد استناد واتکینز معتقدند ظرفیت واقعی منطقه میتواند بسیار بیشتر باشد.
اهمیت حضور کونوکو فیلیپس در کرکوک تنها به افزایش تولید نفت محدود نمیشود. کرکوک یکی از حساسترین مناطق عراق از نظر سیاسی و اقتصادی است و طی سالهای گذشته محل مناقشه بغداد و اقلیم کردستان بوده است. ورود یک شرکت بزرگ آمریکایی به چنین منطقهای میتواند به واشنگتن امکان دهد در تحولات آینده بخش انرژی شمال عراق نقش بیشتری داشته باشد.
در جنوب عراق نیز آمریکا در حال تقویت موقعیت خود است. شورون پس از خروج لوکاویل روسیه از پروژه غرب قرنه ۲، برای توسعه این میدان وارد میدان شده است. غرب قرنه ۲ با حدود ۱۴ میلیارد بشکه ذخایر نفتی، یکی از بزرگترین میادین عراق است و پیش از خروج شرکت روسی حدود ۴۰۰ هزار بشکه در روز تولید داشت.
برنامه توسعه این میدان، افزایش تولید به ۴۸۰ هزار بشکه در روز در مرحله دوم و افزایش بیشتر آن در مرحله سوم از طریق توسعه لایه یمامه را دنبال میکند. هدف نهایی حدود ۱.۱۳ میلیون بشکه در روز است. تحقق چنین ظرفیتی میتواند غرب قرنه ۲ را به یکی از موتورهای اصلی افزایش تولید نفت عراق تبدیل کند.
شورون همچنین برای توسعه میدان ناصریه در استان ذیقار وارد مذاکرات جدی شده است. این میدان حدود ۴.۳۶ میلیارد بشکه ذخایر نفتی دارد و طرح توسعه آن از دههها پیش در دستور کار دولتهای مختلف عراق بوده است. یکی از طرحهای مطرح برای ناصریه، توسعه میدان همراه با ساخت پالایشگاهی با ظرفیت ۳۰۰ هزار بشکه در روز است.
این تحولات در شرایطی رخ میدهد که بغداد هدف بلندپروازانهای برای افزایش تولید نفت تعیین کرده است. بر اساس گزارش اویلپرایس، دولت عراق به دنبال افزایش تولید به ۸ تا ۱۰ میلیون بشکه در روز طی شش سال آینده است. تحقق این هدف به سرمایهگذاری خارجی، توسعه میادین جدید، افزایش ظرفیت انتقال و صادرات و توسعه زیرساختهایی مانند تأسیسات تأمین آب مورد نیاز صنعت نفت وابسته است.
در چنین شرایطی، شرکتهایی که امروز وارد پروژههای بزرگ عراق میشوند، تنها از درآمدهای نفتی آینده بهرهمند نخواهند شد؛ بلکه میتوانند در شکلدهی به مسیر توسعه صنعت نفت عراق نیز نقش داشته باشند. از همین رو، رقابت میان واشنگتن، پکن و مسکو بر سر عراق تا حد زیادی رقابت برای حضور در نسل بعدی صنعت نفت این کشور است.
اقلیم کردستان نیز در این رقابت جایگاه ویژهای دارد. روسیه طی سالهای گذشته یکی از بازیگران اصلی صنعت نفت اقلیم بود، اما فشارهای آمریکا و تحریمهای غربی، موقعیت شرکتهای روسی را تضعیف کرده است. همزمان، افزایش حضور شرکتهای آمریکایی و بریتانیایی میتواند موازنه خارجی در صنعت انرژی اقلیم را تغییر دهد.
این تحول از نظر روابط اربیل و بغداد نیز اهمیت دارد. افزایش نقش شرکتهای غربی در شمال عراق در شرایطی اتفاق میافتد که بغداد همچنان در تلاش است کنترل بیشتری بر صادرات نفت و درآمدهای انرژی اقلیم اعمال کند. در نتیجه، ورود شرکتهای آمریکایی به پروژههایی مانند کرکوک میتواند بهطور غیرمستقیم بر مناسبات اقتصادی و سیاسی میان دولت مرکزی و اقلیم کردستان نیز اثر بگذارد.
رقابت نفتی آمریکا و چین در عراق نیز ابعاد گستردهتری دارد. چین همچنان یکی از مهمترین خریداران نفت عراق و سرمایهگذاران بخش انرژی این کشور است و به دنبال تثبیت زنجیرهای از فعالیتهای اکتشاف، تولید، پالایش و صادرات در جنوب عراق است. در مقابل، واشنگتن تلاش میکند اجازه ندهد این حضور به سلطه بلندمدت چین بر زیرساختهای انرژی عراق تبدیل شود.
روسیه نیز اگرچه هنوز از طریق برخی سرمایهگذاریها و روابط سیاسی در عراق حضور دارد، اما جنگ اوکراین و فشار تحریمهای غربی توان مسکو برای حفظ موقعیت گذشته خود را کاهش داده است. خروج لوکاویل از غرب قرنه ۲ و کاهش حضور شرکتهای روسی در اقلیم کردستان، از نشانههای این تغییر محسوب میشود.
به این ترتیب، نفت عراق به یکی از ابزارهای اصلی بازآرایی موازنه قدرت در خاورمیانه تبدیل شده است. آمریکا از طریق شرکتهایی مانند کونوکو فیلیپس و شورون در حال بازگشت به پروژههایی است که میتوانند در آینده ظرفیت تولید عراق را به میزان قابل توجهی افزایش دهند. چین تلاش میکند موقعیت خود را در جنوب حفظ کند و روسیه نیز برای جلوگیری از از دست دادن کامل نفوذ انرژی خود تلاش میکند.
در این میان، افزایش تولید عراق به ۸ تا ۱۰ میلیون بشکه در روز، در صورت تحقق، اهمیت این رقابت را دوچندان خواهد کرد. عراق میتواند به یکی از مهمترین منابع افزایش عرضه نفت جهان تبدیل شود و کشوری که سهم بیشتری از توسعه میادین و زیرساختهای انرژی آن را در اختیار داشته باشد، نهتنها از منافع اقتصادی، بلکه از نفوذ سیاسی بیشتری در بغداد و منطقه برخوردار خواهد شد.
بنابراین، آنچه امروز در صنعت نفت عراق جریان دارد، صرفاً جابهجایی چند قرارداد میان شرکتهای نفتی نیست. خروج تدریجی روسیه از برخی پروژهها، تلاش چین برای حفظ موقعیت خود و ورود دوباره شرکتهای آمریکایی، نشانه تغییر موازنهای است که پیامدهای آن میتواند فراتر از بازار انرژی باشد. عراق در حال تبدیل شدن به یکی از مهمترین عرصههای رقابت اقتصادی آمریکا و چین در خاورمیانه است؛ رقابتی که نفت در مرکز آن قرار دارد، اما در نهایت به نفوذ سیاسی، امنیتی و ژئوپلیتیکی نیز گسترش خواهد یافت.
دیدگاه کاربران