درآمدی کوتاه بر ادبیات کردی کرمانجی در سده بیستم میلادی/طاهر آگور

زبان کردی کرمانجی از زمان تاسیس جمهوری ترکیه در 1923 تا سال 1992 در زمان به‌قدرت‌رسیدن تورگوت اوزال به طور کلی ممنوع بود و با کسانی‌که به این زبان حرف می‌زدند به شدیدترین نحو ممکن برخورد می‌شد، به‌عنوان مثال کسی را که به زبان کردی حرف می‌زد، لخت می‌کردند و در کوچه‌ها و خیابانها می‌گرداندند و یا به تعداد کلمات کردی به کار برده شده، جریمه نقدی اعمال می‌شد و یا حتی تکلم به این زبان می‌توانست به قیمت جان انسان تمام بشود.

محمد اوزون می‌گوید؛ از سال 1923 تا 1959 در ترکیه حتی یک کلمه هم به زبان کردی نوشته نشد. به گفته توسن رشید در جماهیر شوروی با روی کار آمدن استالین در سال 1937 تا سال 1955 زبان کردی به طور کلی ممنوع شد و تنها دو اثر حجی جندی به این زبان چاپ شدند. حلیم یوسف نویسنده کرد اهل سوریه می‌گوید؛ در سوریه از 1945 تا 1969 که گلستان جگرخون چاپ شد، حتی یک نامه به کردی نوشته نشد.

در کردستان عراق هم طبق گفته اسماعیل بشیکچی در مصاحبه با روزنامه جمهوریت ترکیه؛ با عقب نشینی ترکیه از ادعای مالکیت خود بر موصل به شرط حاکمیت کردی سورانی و به حاشیه راندن کرمانجی، کرمانجی به شدت تضعیف شد.

در مناطق کرمانج‌نشین ایران نیز به‌خصوص در شمال استان آذربایجان غربی به دلیل مسایل مربوط به سمیتکو و قیام آرارات و تبعید ایلات کرد، شرایط به هیچ وجه برای پیشبرد ادبیات نوشتاری مساعد نبود. (برای اطلاع دقیق از اوضاع این مناطق می‌توان به رمان فریاد نی اثر یوسف شجاعی مراجعه نمود).

ادبیات کردی در قرن بیستم

با انتشار روزنامه در سال 1898 در قاهره توسط بدرخانیان مدرنیسم ادبیات کردی آغاز شد. سپس بیگزادگان و روشنفکران کرد که از گوشه و کنار مناطق کردنشین به استانبول رفته بودند، با تاسیس مراکز و نهادهای زبان کردی در آنجا، این شهر را به مرکز فعالیت‌های زبان و ادبیات کردی تبدیل کردند.

گام‌های بسیار مهمی در حوزه ادبیات کردی در استانبول برداشته شد، نشریات بسیاری پا به عرصه ظهور گذاشتند و اولین مدرسه آموزش زبان کردی، اولین داستان کوتاه کردی، اولین نمایشنامه کردی و ... در آنجا ظهور پیدا کردند. با آغاز جنگ جهانی اول تمامی این فعالیت‌ها ممنوع شد و بسیاری از روشنفکران کرد یا به زندان افتادند و یا به اجبار یه جبهه‌های جنگ فرستاده شدند.

پس از پایان جنگ جهانی اول و با تاسیس جمهوری ترکیه در سال 1923 زبان و هویت کردی و هر آنچه که به آن‌ها مربوط می‌شد به کلی ممنوع شد. کردها در قبال این سیاست‌ها و خفقان کور ترک‌ها به قیام برخاستند. این قیام‌ها نیز به شدیدترین نحو ممکن از سوی ترک‌ها سرکوب شدند. به عنوان مثال در سال 1930 قریب به 47 هزار نفر در عرض چند روز در دره زیلان در نزدیکی مرز ایران قتل‌عام شدند، همچنین در سال 1937 بیش از 70 هزار نفر در درسیم به دست ترک‌ها کشته شدند.

پس از سرکوب قیام سید رضا دوره سکوت مرگبار آغاز شد. در سال 1959 به خاطر انتشار یک پاراگراف متن یک ترانه کردی، نویسنده کرد موسی عنتر سال‌ها به زندان افتاد و مجلس ترکیه و دولتمردان این کشور مراتب شدید اعتراض خود را اعلام کردند و پایه‌های این کشور به لرزه افتاد.

پس از آن نیز با سه کودتای نظامی که در اوایل دهه‌های 70، 60 و 80 دیگر اثری از کردی در این کشور نماند. خلا به‌وجود آمده در حوزه زبان و ادبیات کردی طی این مدت را کردهای ارمنستان با کمک و مساعدت ارمنی‌ها تا حدودی پر کردند.

کردهای ارمنستان و ساکن سایر جماهیر شوروی پس از جنگ اول جهانی تا اوایل دهه 1980 آثار ارزشمندی را آفریدند. می‌توان اولین رمان کردی، اولین تئاتر کردی، اولین فیلم کردی و ... را از جمله آثار این حوزه برشمرد. در دهه 1980 میلادی آن دسته از نویسندگان و روشنفکران کرد که به اروپا و به‌خصوص سوئد گریخته بودند وارد عمل شدند و تا اوایل دهه 90 سوئد به مهمترین مرکز فعالیتهای زبان و ادبیات کردی کرمانجی تبدیل شد.

در سال 1992 با روی‌کار‌آمدن تورگوت اوزال ممنوعیت قانونی زبان کردی برداشته شد و پس از آن به تدریج با ظهور انتشارات و نشریات و گشایش مراکز زبان کردی در ترکیه، نویسندگان بسیاری پا به عرصه ظهور گذاشتند و آثار بسیاری را منتشر کردند و ابتکار عمل را بر عهده گرفتند.

طبق تحقیق بشیر شارزا در سده بیستم میلادی حدود 736 اثر کردی منتشر شدند که از این تعداد 369 مورد کرمانجی و 367 مورد سورانی و یک رمان نیز از منزور چم به کرمانجکی(زازاکی) بودند. (بشیر شارزا به کتب چاپ شده هورامی و کلهری اشاره نمی‌کند).

کردی کرمانجی که قدمت ادبیات مکتوب آن به بیش از هزار سال می‌رسد، در دوره عثمانی دارای وضعیت مطلوبی بوده و آثار ارزشمندی به آن خلق شده است. با انتشار روزنامه کردستان در سال 1898 و آغاز مدرنیسم کردی کرمانجی، پیشرفتهای قابل توجهی حاصل شد و انواع مختلف ژانرهای ادبی به این زبان خلق شدند. با آغار جنگ جهانی اول تمامی این پیشرفت‌ها به مرکزیت استانبول متوقف و با تاسیس جمهوری ترکیه ممنوع شدند. سپس با اعمال ممنوعیت‌های مختلف سیاسی در ترکیه، شوروی، سوریه و عراق تا حدود زیادی جلوی پیشرفت این زبان گرفته شد، تا جایی که زین‌العابدین زنار نویسنده مشهور کرد، قرن بیستم را برای زبان کردی به عنوان "قرن سیاه" نامگذاری می‌کند.

منابع

1. آگور، طاهر، ادبیات کردی در قرن بیستم، نشر پنویس، تهران، 1397
2. اوزون، محمد، آغاز ادبیات کردی، به‌یبون، آنکارا، 1992
3. رشید، توسن، ادبیات کردی در جماهیر شوروی، مجله واته، اربیل 2010
4. کوردو، قانات، تاریخ ادبیات کردی، روژا نو، سوئد، 1983
5. آیدوغان، ابراهیم سیدو، زمان افعال در کردی کرمانجی
6. یوسف، حلیم، رمان کردی کرمانجی از آغاز تا سال 2010، ترجمه‌ی علی پاکسرشت، نشر پنویس، تهران، 1396
7. انستیتوی کردی پاریس، تحقیقی بر روی رمان کردی