دکتر محمد عبداللهی، معمار نوین جامعه‌شناسی ایران
به گزارش خبرگزاری کردپرس، دکتر محمد عبداللهی، فرزند ایلام و زاده‌ی این آب و خاک در محروم‌ترین سال‌هایش بود. او متولد سال 1323 است و عجیب است که با سختکوشی خود راهش را نه تنها برای خود که برای بسیاری دیگر از دانش‌آموزان و دانشجویان ایلامی باز کرد که فراتر از محرومیت‌های تحمیلی، باید راهی را که انتخاب کرده‌ای، جوانمردانه به آخر برسانی. عبداللهی به قله‌ای دست یافت که به گفته‌ی پروفسور محمد علی‌اکبری، رییس دانشگاه ایلام، «در نسل‌بندي جامعه‌شناسان ايراني، هيچ‌گاه نمي‌توان از کنار نام دکتر محمد عبداللهي به سادگي گذشت؛ استاد صاحب سبکي که جلوه‌ي ديگري به جامعه‌شناسي بخشيد و اين علم را با حوزه‌ي کاربرد پيوند زد.» قله‌ای که این مرد بی‌ادعا به آن دست یافت، به قول بهروز سپیدنامه، او را به «سرمایه‌ی نمادین ایران و ایلام» تبدیل کرده است.
دکتر سیدمحمدامین قانعی راد، رییس پیشین انجمن جامعه‌شناسی ایران، دکتر محمد عبداللهی را این‌گونه معرفی می‌کند: «عبداللهي تحصيلات دانشگاهي خود را در دانشگاه تهران شروع کرد و در سال 1352، پس از کسب فوق ليسانس جامعه‌شناسي به آمريکا رفت و در سال 1357 با دفاع از رساله خود با عنوان «سرمايه‌داري و فرار مغزها: تحليل جدالي مهاجرت نيروي انساني تحصيل‌کرده از کشورهاي کمتر توسعه يافته به کشورهاي بيشتر توسعه يافته»، موفق به دريافت درجه دکتراي جامعه‌شناسي از دانشگاه ميشيگان غربي شد. او پس از بازگشت به وطن، به مدت 32 سال فعاليت‌هاي آموزشي، پژوهشي و خدمات علمي و فرهنگي خود را به عنوان عضو هيأت علمي ادامه داد. عبداللهي سه دوره مديريت گروه جامعه‌شناسي دانشگاه علامه طباطبايي را بر عهده داشت و در طي خدمت خود در اين دانشگاه، به عنوان پژوهشگر برتر در سطح ملي، پژوهشگر برگزيده و استاد نمونه دانشگاه انتخاب شد. عضويت در هيأت تحريريه شش مجله علمي و پژوهشي و راهنمايي بيش از 100 رساله تحصيلات تکميلي، مديريت گروه علوم اجتماعي مرکز بين‌المللي گفتگوي تمدن‌ها، عضويت در شوراي عالي برنامه‌ريزي علوم انساني و ترويج کشاورزي ايران، عضويت در شوراي پژوهشي دانشگاه و مسئوليت او در کميته اتحاد و هويت ملي، بخش ديگري از فعاليت‌هاي علمي او را تشکيل مي‌دادند.»
کلیدواژه‌های مطالعاتی دکتر عبداللهی
دکتر قانعی راد در بررسی میراث فکری دکتر عبداللهی می‌گوید: «عبداللهي به موضوعات پژوهشي مرتبط با اقليت‌ها و حاشيه‌نشينان اجتماعي و در عين حال به مسأله اتحاد، همبستگي ملي و سرمايه اجتماعي علاقمند بود و ديدگاه ارتباطي و عام‌گرايانه او در عناوين بسياري از مقالات و آثار علمي‌اش آشکار است؛ کليد واژه‌هاي مطالعاتي عبداللهي را مي‌توان چنين دانست: همبستگي اجتماعي عام، تلفيق‌گرايي، قانون‌گرايي، نهادهاي مدني، دگردوستي، دموکراسي، مشارکت، توسعه، عام‌گرايي، گفتگو، عرصه عمومي، سرمايه اجتماعي و هويت اجتماعي. او همين علائق عام‌گرايانه را به انجمن آورد و از پذيرش تکثر و در عين حال تلفيق ديدگاه‌هاي متنوع در يک زمينه عام گرايانه حمايت مي‌کرد. او يک جامعه‌شناسِِ جامعه‌شناسي بود و در مطالعات و مقالات خود با عناوين «پژوهشنامه‌اي در جامعه‌شناسي ايران»، «طرح تدوين برنامه آموزش و پژوهش جامعه‌شناسي در ايران»، «مسائل اساسي پژوهش اجتماعي در ايران»، «استاد صديقي و جامعه‌شناسي»، «نگاهي به گذشته و حال و آينده جامعه‌شناسي در ايران» و «پژوهش جامعه‌شناسي و مسائل اساسي آن در ايران»، وضعيت جامعه‌شناسي و علوم اجتماعي در کشور را به عنوان يک موضوع مطالعاتي مورد تأمل و بازانديشي قرار داد.
پژوهشگر مؤثر در سیاست‌های جاری کشور
احمد مسجدجامعی، وزیر سابق فرهنگ و ارشاد اسلامی و عضو شورای شهر تهران معتقد است که دکتر عبداللهی عام‌گرایی را به جای خاص‌گرایی رواج داد. او از اولین آشنایی خود با این استاد فقید ایلامی می‌گوید: « آشنايي نخست من با دکتر عبداللهي از ايلام آغاز شد؛ همان سرزميني که عاشقانه دوستش داشت. در سال‌هاي اوايل دهه 60 گزارش‌هاي متعددي از مسائل و مشکلات آن استان از جمله خودسوزي دختران و زنان جوان، مي‌رسيد و يافتن روشي براي حل اين مشکلات اجتماعي و انبوه نارسايي‌ها، به نگاهي کارشناسانه نياز داشت. دکتر عبداللهي از همان ديار بود، با همان خصلت‌هاي پهلواني و روحيه‌ی گرم و صميمي عشايري و اين‌چنين بود که نخستين پژوهش برگزيده‌ی سال در حوزه علوم اجتماعي شکل گرفت و در سال 1371 جايزه خود را از رييس‌جمهور وقت، آقاي هاشمي‌رفسنجاني، دريافت کرد. نتايج اين پروژه که با همکاري دکتر چلبي برگزار شد، در سياست‌هاي جاري نيز تاثير گذاشت و به نگاهي نو در قالب برخي توليدات سينمايي هم انجاميد و بنا به نقل مديران محلي، با کاهش اين قبيل مشکلات در لرستان وضعيت نسبتا عادي به خود گرفت. از ويژگي‌هاي کارهاي دکتر عبداللهي همين اثرگذاري و اثربخشي بود. او صرفا به نظريه‌پردازي قناعت نمي‌کرد و پيوسته راهکارهاي اجرايي- عملياتي متناسب را عرضه مي‌کرد.»
عبداللهی و کاربردی کردن دانش جامعه‌شناسی
دکتر عبداللهی را شاید بتوان جامعه‌شناسی نهادگرا نیز نام نهاد چرا که به جامعه‌شناسی به مثابه یک راه حل نگاهی ویژه داشت و در ساختارسازی سازمان‌ها و نهادها به تزریق انگاره‌های نظری جامعه شناسی اعتقاد و تسلطی کامل داشت. دکتر سیدحسین سراج‌زاده، رییس انجمن جامعه شناسی ایران درباره‌ی این خصوصیت دکتر عبداللهی می‌گوید: «ايشان دستي در کارهاي تحقيقات کاربردي هم داشتند يعني در نظريه‌ها به جنبه کاربردي هم توجه مي‌کردند، تحقيقات اجتماعي براي سياستگذاري هم برايشان اهميت داشت و به اين اعتبار مي‌توان وي را يکي از جامعه‌شناسان سياستي به تعبيري که «مايکل راش» به کار مي‌برد دانست چون تلاش مي‌کرد براي دستگاه‌هاي مختلف پروژه‌هاي تحقيقاتي را انجام بدهد و از دانش اجتماعي براي حل مسائل اجتماعي استفاده کند.»
عباس عبدی، روزنامه‌نگار و فعال سیاسی که دوران آشنایی با دکتر عبداللهی را «جزو نيكي‌هاي روزگار نسبت به خود» مي‌داند، به فعالیت‌های او در انجمن جامعه شناسی ایران می‌پردازد و می‌گوید: »دكتر عبداللهي در مقطعي يك كنشگر مدني ـ علمي تمام‌عيار شد و از ابتداي تأسيس انجمن جامعه‌شناسان ايران عضو هيأت موسس بودند. سپس در دوره دوم و سوم عضو هيأت مديره و رييس آن بودند، كه طي 4 سال و پس از دوره شكل‌گيري و تثبيت اوليه انجمن نوبت به دوره رشد و شتاب در ارتقاي جايگاه انجمن رسيد، که نقش مهمي برعهده دكتر عبداللهي بود و با تمام توان و دقت كافي در خدمت انجمن بود و جايگاه اين مهم‌ترين انجمن علوم انساني مرهون تعدادي از استادان محترم اين رشته است كه دكتر عبداللهي از مهم‌ترين‌هاي اين استادان است. وي نه تنها در تعامل با بيرون از انجمن خيلي خوب و منطقي برخورد مي‌كرد و توانست جايگاه انجمن را ارتقا دهد، بلكه در داخل و جذب نيروها بسيار متواضع و فروتنانه برخورد مي‌كرد و هيچ آثاري از غرور و خودبزرگ‌بيني در رفتارش ديده نمي‌شد و اين يكي از مهم‌ترين ويژگي‌هاي وي در جذب بدنه جامعه‌شناسي به اين انجمن بود. انجمني كه اگر در دوره اول زيرسازي آن انجام شد، در دو دوره رياست آقاي عبداللهي به سرعت ستون‌ها و ديوارها و ساختارهاي داخلي آن شكل گرفت و به صورت بنايي قابل سكونت و ايمن در آمد.»
انجمن جامعه‌شناسی ایران بسیار به عبداللهی مدیون است
دکتر ملیحه شیانی که روزگاری دانشجو و دستیار دکتر عبداللهی و بعدها همکار او در پروژه‌های تحقیقاتی بوده است، درباره‌ی سال‌هایی که او رییس انجمن جامعه شناسی ایران بوده، می‌گوید: «با وجود زحماتي که ديگران قبل از تصدي دکتر عبداللهي در انجمن جامعه شناسي ايران متحمل شده بودند، اما بايد بگويم که انجمن، به شکل انجمن امروزي نبود. دکتر عبداللهي از زماني که رياست انجمن را بر عهده گرفت در ساماندهي آن، در امورات داخليش، شناسايي و جذب نيروهايي که در شهرستان‌ها داشتند، ايجاد دفاتر انجمن جامعه شناسي ايران در شهرستان‌ها، برگزاري همايش‌ها و پيگيري کارها، فردي بي‌دريغ بود. تمام همّ عبداللهي اين بود که بتواند جايگاه علم جامعه شناسي را به مثابه يک راه حل در ايران اثبات کند. انجمن جامعه شناسي براي اين استاد بزرگ جايي بود که بتواند به وسيله آن، جايگاه اين علم را در جامعه ثابت کند. خيلي براي اين موضوع تلاش کرد. وقتي انجمن را تحويل گرفت، يک اتاق ساده و بي‌پرسنل بود و چيزي نداشت. اما ايشان با تلاش خود انجمن را به جايگاه والايي در ايران رساند. به نظر من جدا از زحمات اساتيدي که بعد از مرحوم عبداللهي در انجمن زحمت کشيدند، هر چه که اکنون انجمن دارد از برکت وجود دکتر عبداللهي است. انجمن جامعه شناسي ايران بسيار به دکتر عبداللهي مديون است.»
عبداللهی حلقه‌ی واسط نسل اول و سوم جامعه‌شناسی ایران
گر چه سخن پیرامون ابعاد علمی، عملی و اخلاقی این معمار نوین جامعه شناسی ایران زیاد است اما سخن را با نظر دکتر قربانعلی سبکتگین در مورد جایگاه دکتر عبداللهی در جامعه شناسی ایران کوتاه می‌کنم. او معتقد است: «عبداللهی براساس دستگاه نظري پارسونز ومتعاقب آن مرتون، سعي داشت دراجتماع علمي تازه شکل گرفته بنام علوم اجتماعي، مولفه‌ها و بنيان‌هاي شکل‌دهنده هويت ملي را در راستاي طرح نظري يا فرايند تحکيم «دولت- ملت» مطرح و به عنوان يک اصل در توسعه سياسي واجتماعي جامعه ايران جاي يابي نمايد. دکتر عبداللهي يکي از صاحب نظران نسل دوم جامعه شناسي در ايران و حلقه واسط نسل اول جامعه شناسي که هنوز در جريان تحولات جديد ناشي از انفجار اطلاعات و ارتباطات قرار نگرفته بودند با نسل سوم جامعه شناسي بود که در دوره‌ي گسترش انقلاب ارتباطات و تحولات عميق اجتماعي ناشي از آن قرار داشتند.»
به گزارش کردپرس، همایش نکوداشت مقام علمی مرحوم پروفسور محمد عبداللهی با حضور اساتید داخل و خارج از استان در روز یکشنبه 23 اردیبهشت 97 ساعت 9 صبح و در سالن اجتماعات آیت‌اله حیدری دانشگاه ایلام برگزار می‌شود.
دانشگاه ایلام با همکاری دفتر دانشگاهی انجمن جامعه شناسی ایران در ایلام بانی برگزاری این یادواره هستند.
تهیه و تنظیم: یاسر بابایی
دیدگاه کاربران