رقیه شرعی یا تجارت با ترس مردم؟/ ماموستا عابد نقیبی
کرد پرس- در کنار این مسئله، پدیده دیگری نیز در برخی محافل مذهبی مشاهده می‌شود: افرادی که با عنوان رقیه‌خوان فعالیت می‌کنند، پس از قرائت آیاتی از قرآن و دعا، ادعاهایی نظیر تشخیص جن، گفت‌وگو با جن، شناسایی عامل مشکلات زندگی و خارج کردن موجودات نامرئی از بدن افراد را مطرح می‌کنند. گاهی این ادعاها با نمایش‌های هیجانی، فریاد، تغییر صدا و واکنش‌های جسمانی همراه می‌شود و مخاطب تصور می‌کند با یک واقعیت اثبات‌شده دینی روبه‌رو است.
پرسش اساسی این است: آیا مشروعیت رقیه شرعی به معنای تأیید هرگونه ادعای جن‌گیری است؟ آیا هر بیماری، اضطراب، اختلاف خانوادگی، ناکامی در ازدواج یا رفتار غیرعادی را باید به سحر و جن نسبت داد؟ و آیا شایسته است منبر مسجد به محلی برای تقویت چنین باورهایی تبدیل شود؟
هدف این نوشتار، انکار جهان غیب یا نفی جایگاه دعا و رقیه شرعی نیست؛ بلکه دفاع از مرزهای معرفت دینی، عقلانیت، دانش پزشکی و مسئولیت اجتماعی روحانیت است.
ایمان به غیب، مجوز خرافه‌پذیری نیست
ایمان به غیب از اصول بنیادین اعتقادات اسلامی است. قرآن کریم در آغاز سوره بقره، ایمان به غیب را از ویژگی‌های پرهیزگاران می‌داند. بااین‌حال، ایمان به غیب به معنای پذیرش بی‌چون‌وچرای هر ادعایی نیست که درباره امور ناشناخته مطرح می‌شود.
قرآن کریم در سوره اسراء، آیه ۳۶، می‌فرماید:
«وَلَا تَقْفُ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ»
یعنی از چیزی که به آن علم و آگاهی نداری پیروی نکن.
این آیه یکی از اصول مهم معرفت‌شناسی اسلامی است. مسلمان نباید بدون دلیل درباره موضوعی حکم صادر کند یا ادعای اشخاص را به‌عنوان حقیقت قطعی بپذیرد.
قرآن در سوره جن، اصل وجود جن را بیان کرده است؛ اما پذیرش وجود این موجودات به معنای تأیید تمام داستان‌ها، ادعاها و رفتارهایی نیست که در فرهنگ عامه به آنها نسبت داده می‌شود.
باید میان ایمان به جهان غیب و تسلیم شدن در برابر مدعیان ارتباط با آن جهان تفاوت گذاشت. هیچ فردی صرفاً به دلیل لباس روحانیت، شهرت مذهبی یا توانایی در قرائت قرآن، صاحب علم غیب یا اختیار تشخیص قطعی علت مشکلات پنهان انسان‌ها نمی‌شود.
سحر در قرآن؛ متن دینی را نباید با باورهای عامیانه آمیخت
قرآن کریم در آیه ۱۰۲ سوره بقره از سحر سخن گفته و در سوره‌های اعراف و طه، ماجرای ساحران فرعون را مطرح کرده است. در آیات ۱۱۶ تا ۱۲۲ سوره اعراف، به تأثیرگذاری فریبنده ساحران بر ادراک مردم اشاره می‌شود. همچنین در سوره طه، آیه ۶۶، از به نظر رسیدن حرکت طناب‌ها و عصاهای ساحران سخن گفته شده است.
از سوی دیگر، قرآن در سوره بقره، آیه ۱۰۲، می‌فرماید:
«وَمَا هُمْ بِضَارِّينَ بِهِ مِنْ أَحَدٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ».
یعنی آنان جز به اذن خداوند نمی‌توانند به کسی زیان برسانند.
در میان مفسران و متکلمان اهل‌سنت درباره ماهیت سحر، چگونگی تأثیر آن و مرز میان حقیقت، تخیل و فریب، بحث‌های مفصلی وجود دارد. فخر رازی در تفسیر کبیر، ذیل آیه ۱۰۲ سوره بقره، دیدگاه‌های مختلف را بررسی می‌کند. ابن‌خلدون نیز در مقدمه خود به بررسی انتقادی علوم مرتبط با سحر و طلسمات پرداخته است.
اما نکته اساسی آن است که پذیرش اصل سحر در متون دینی، مجوزی برای نسبت دادن هر بیماری، اختلاف خانوادگی یا ناکامی اجتماعی به جادو نیست. از آیات قرآن نمی‌توان نتیجه گرفت که هر فرد بیمار، هر خانواده گرفتار اختلاف یا هر جوانی که در ازدواج با مشکل مواجه شده است، قربانی طلسم شده است.
رقیه شرعی؛ دعا برای شفا، نه ادعای تسلط بر جهان غیب
رقیه شرعی در سنت اسلامی جایگاه شناخته‌شده‌ای دارد. خواندن قرآن، ذکر و دعا برای طلب شفا، آرامش و پناه بردن به خداوند، عملی مشروع است.
در صحیح مسلم، در کتاب سلام، حدیث شماره ۲۲۰۰، از عوف بن مالک اشجعی نقل شده است که پیامبر اکرم(ص) درباره رقیه فرمودند:
«لَا بَأْسَ بِالرُّقَى مَا لَمْ يَكُنْ فِيهِ شِرْكٌ».
یعنی رقیه تا زمانی که متضمن شرک نباشد، اشکالی ندارد. [۱]
این روایت، اصل مشروعیت رقیه را تأیید می‌کند؛ اما باید میان مشروعیت دعا و ادعای ارتباط با جهان غیب تفاوت گذاشت.
رقیه شرعی به معنای دعا و درخواست شفا از خداوند است؛ نه نمایش قدرت، نه ادعای تسلط بر جن و نه تبدیل شدن به مرجع تشخیص بیماری‌های ناشناخته.
اگر فردی هنگام قرائت قرآن دچار لرزش، فریاد، گریه، بی‌قراری یا تغییر رفتار شود، آیا این واکنش‌ها به‌تنهایی دلیل حضور جن در بدن اوست؟ پاسخ از منظر روش علمی منفی است؛ زیرا چنین علائمی می‌توانند دلایل مختلف جسمی، روانی و محیطی داشته باشند و برای تشخیص آنها بررسی تخصصی ضرورت دارد.
حتی اگر فردی به رقیه اعتقاد داشته باشد و از آن آرامش بگیرد، این تجربه شخصی به‌تنهایی اثبات‌کننده ادعای جن‌گیری یا تشخیص علت ماورایی بیماری نیست.
روان‌شناسی چه توضیحی برای ترس از سحر و تسخیر دارد؟
از منظر روان‌شناسی، انسان موجودی تأثیرپذیر از باورها، انتظارات، ترس‌ها و فضای اجتماعی است. وقتی فردی به‌طور مکرر می‌شنود که جادو شده، جن وارد بدنش شده یا زندگی‌اش به‌وسیله طلسم مختل شده است، ممکن است نشانه‌های اضطراب و تنش را نیز به همین موضوع نسبت دهد.
یکی از مفاهیم شناخته‌شده در روان‌شناسی پزشکی، اثر نوسیبو است. این پدیده زمانی رخ می‌دهد که انتظار منفی و ترس از آسیب، موجب بروز یا تشدید علائم ناخوشایند جسمی و روانی شود.
برای مثال، فردی که بارها به او گفته‌اند طلسم شده و زندگی‌اش بسته شده است، ممکن است دچار بی‌خوابی، تپش قلب، اضطراب، کاهش تمرکز و ترس دائمی شود. این علائم واقعی هستند، اما واقعی بودن آنها به معنای درست بودن علت ادعایی نیست.
پژوهش نظام‌مند و فراتحلیل تسا رونی و همکاران در سال ۲۰۲۴ که در مجله روان‌شناسی سلامت منتشر شده، آثار اثر نوسیبو را در پیامدهای سلامت بررسی کرده است. این پژوهش نشان می‌دهد انتظارات منفی می‌توانند در تجربه و تشدید علائم ناخوشایند نقش داشته باشند. [۲]
همچنین پژوهش دیگری از ساندرز و همکاران در سال ۲۰۲۴ درباره اثر یادگیری اجتماعی بر نوسیبو نشان داده است که مشاهده تجربه‌های منفی دیگران نیز می‌تواند انتظار منفی و تجربه علائم ناخوشایند را تقویت کند. [۳]
این یافته برای موضوع مورد بحث اهمیت زیادی دارد؛ زیرا وقتی فرد در یک مجلس مذهبی مشاهده می‌کند شخصی هنگام قرائت قرآن فریاد می‌زند یا حرکات غیرارادی دارد و اطرافیان آن را به خروج جن نسبت می‌دهند، ممکن است همان تفسیر را درباره تجربه‌های خود نیز بپذیرد.
از سوی دیگر، در روان‌پزشکی و عصب‌شناسی، پدیده‌هایی مانند اختلالات تجزیه‌ای، حملات هراس، برخی اختلالات روان‌پریشی و بیماری‌های عصبی وجود دارند که ممکن است با تغییر رفتار، احساس از دست دادن کنترل، حرکات غیرارادی یا تجربه‌های غیرمعمول همراه باشند.
نازیلا اسکندروا در مقاله علمی خود با عنوان «تفسیر بالینی ادعای تسخیر توسط جن و صورت‌بندی فرهنگی بیماری روانی» که در سال ۲۰۲۲ در مجله مراقبت معنوی و مشاوره منتشر شده است، به اهمیت بررسی هم‌زمان زمینه‌های فرهنگی، اعتقادی و بالینی این تجربه‌ها پرداخته است. [۴]
همچنین مقاله علمی «تسخیر و جن» منتشرشده در مجله انجمن سلطنتی پزشکی در سال ۲۰۰۵، ابعاد فرهنگی و روان‌پزشکی این پدیده را بررسی کرده و بر ضرورت توجه به تفسیرهای مختلف تجربه‌های موسوم به تسخیر تأکید دارد. [۵]
بنابراین، نباید هر رفتار غیرمعمولی را به جن نسبت داد و نباید مراجعه به پزشک و متخصص سلامت روان را با باورهای دینی در تعارض قرار داد.
جن‌گیری ادعایی؛ یک پرسش جدی و بدون پاسخ روشن
یکی از مسائل قابل تأمل در برخی جلسات موسوم به جن‌گیری، ادعای ارتباط مستقیم رقیه‌خوان با جن است. فردی قرآن می‌خواند، بیمار واکنشی نشان می‌دهد و سپس شخص مدعی می‌شود که جن سخن گفته، نام خود را اعلام کرده، علت ورودش را توضیح داده و اکنون باید از بدن بیمار خارج شود.
اما پرسش اساسی این است: از کجا معلوم صدایی که شنیده شده یا رفتاری که مشاهده شده، واقعاً ناشی از ارتباط با جن است؟ چه معیار مستقل و قابل بررسی برای اثبات این ادعا وجود دارد؟
آیا تغییر صدا، فریاد زدن، لرزش بدن، گریه یا بیان جملات غیرمعمول، به‌تنهایی دلیل تسخیر شدن انسان است؟
از منظر علمی، چنین واکنش‌هایی می‌توانند تحت تأثیر تلقین، اضطراب شدید، شرایط هیجانی، گسستگی روانی و عوامل دیگر قرار گیرند. در برخی موارد نیز احتمال بیماری‌های عصبی یا روان‌پزشکی مطرح است.
البته روش تجربی درباره اصل وجود یا عدم وجود موجودات غیبی داوری قطعی نمی‌کند؛ اما ادعای مشخص یک شخص درباره تشخیص و خارج کردن جن از بدن دیگری، ادعایی است که نباید بدون شواهد معتبر به‌عنوان واقعیت اثبات‌شده عرضه شود.یعنی رقیه تا زمانی که متضمن شرک نباشد، اشکالی ندارد. [۱]
این روایت، اصل مشروعیت رقیه را تأیید می‌کند؛ اما باید میان مشروعیت دعا و ادعای ارتباط با جهان غیب تفاوت گذاشت.
رقیه شرعی به معنای دعا و درخواست شفا از خداوند است؛ نه نمایش قدرت، نه ادعای تسلط بر جن و نه تبدیل شدن به مرجع تشخیص بیماری‌های ناشناخته.
اگر فردی هنگام قرائت قرآن دچار لرزش، فریاد، گریه، بی‌قراری یا تغییر رفتار شود، آیا این واکنش‌ها به‌تنهایی دلیل حضور جن در بدن اوست؟ پاسخ از منظر روش علمی منفی است؛ زیرا چنین علائمی می‌توانند دلایل مختلف جسمی، روانی و محیطی داشته باشند و برای تشخیص آنها بررسی تخصصی ضرورت دارد.
حتی اگر فردی به رقیه اعتقاد داشته باشد و از آن آرامش بگیرد، این تجربه شخصی به‌تنهایی اثبات‌کننده ادعای جن‌گیری یا تشخیص علت ماورایی بیماری نیست.
روان‌شناسی چه توضیحی برای ترس از سحر و تسخیر دارد؟
از منظر روان‌شناسی، انسان موجودی تأثیرپذیر از باورها، انتظارات، ترس‌ها و فضای اجتماعی است. وقتی فردی به‌طور مکرر می‌شنود که جادو شده، جن وارد بدنش شده یا زندگی‌اش به‌وسیله طلسم مختل شده است، ممکن است نشانه‌های اضطراب و تنش را نیز به همین موضوع نسبت دهد.
یکی از مفاهیم شناخته‌شده در روان‌شناسی پزشکی، اثر نوسیبو است. این پدیده زمانی رخ می‌دهد که انتظار منفی و ترس از آسیب، موجب بروز یا تشدید علائم ناخوشایند جسمی و روانی شود.
برای مثال، فردی که بارها به او گفته‌اند طلسم شده و زندگی‌اش بسته شده است، ممکن است دچار بی‌خوابی، تپش قلب، اضطراب، کاهش تمرکز و ترس دائمی شود. این علائم واقعی هستند، اما واقعی بودن آنها به معنای درست بودن علت ادعایی نیست.
پژوهش نظام‌مند و فراتحلیل تسا رونی و همکاران در سال ۲۰۲۴ که در مجله روان‌شناسی سلامت منتشر شده، آثار اثر نوسیبو را در پیامدهای سلامت بررسی کرده است. این پژوهش نشان می‌دهد انتظارات منفی می‌توانند در تجربه و تشدید علائم ناخوشایند نقش داشته باشند. [۲]
همچنین پژوهش دیگری از ساندرز و همکاران در سال ۲۰۲۴ درباره اثر یادگیری اجتماعی بر نوسیبو نشان داده است که مشاهده تجربه‌های منفی دیگران نیز می‌تواند انتظار منفی و تجربه علائم ناخوشایند را تقویت کند. [۳]
این یافته برای موضوع مورد بحث اهمیت زیادی دارد؛ زیرا وقتی فرد در یک مجلس مذهبی مشاهده می‌کند شخصی هنگام قرائت قرآن فریاد می‌زند یا حرکات غیرارادی دارد و اطرافیان آن را به خروج جن نسبت می‌دهند، ممکن است همان تفسیر را درباره تجربه‌های خود نیز بپذیرد.
از سوی دیگر، در روان‌پزشکی و عصب‌شناسی، پدیده‌هایی مانند اختلالات تجزیه‌ای، حملات هراس، برخی اختلالات روان‌پریشی و بیماری‌های عصبی وجود دارند که ممکن است با تغییر رفتار، احساس از دست دادن کنترل، حرکات غیرارادی یا تجربه‌های غیرمعمول همراه باشند.
نازیلا اسکندروا در مقاله علمی خود با عنوان «تفسیر بالینی ادعای تسخیر توسط جن و صورت‌بندی فرهنگی بیماری روانی» که در سال ۲۰۲۲ در مجله مراقبت معنوی و مشاوره منتشر شده است، به اهمیت بررسی هم‌زمان زمینه‌های فرهنگی، اعتقادی و بالینی این تجربه‌ها پرداخته است. [۴]
همچنین مقاله علمی «تسخیر و جن» منتشرشده در مجله انجمن سلطنتی پزشکی در سال ۲۰۰۵، ابعاد فرهنگی و روان‌پزشکی این پدیده را بررسی کرده و بر ضرورت توجه به تفسیرهای مختلف تجربه‌های موسوم به تسخیر تأکید دارد. [۵]
بنابراین، نباید هر رفتار غیرمعمولی را به جن نسبت داد و نباید مراجعه به پزشک و متخصص سلامت روان را با باورهای دینی در تعارض قرار داد.
یکی از مسائل قابل تأمل در برخی جلسات موسوم به جن‌گیری، ادعای ارتباط مستقیم رقیه‌خوان با جن است. فردی قرآن می‌خواند، بیمار واکنشی نشان می‌دهد و سپس شخص مدعی می‌شود که جن سخن گفته، نام خود را اعلام کرده، علت ورودش را توضیح داده و اکنون باید از بدن بیمار خارج شود.
اما پرسش اساسی این است: از کجا معلوم صدایی که شنیده شده یا رفتاری که مشاهده شده، واقعاً ناشی از ارتباط با جن است؟ چه معیار مستقل و قابل بررسی برای اثبات این ادعا وجود دارد؟
آیا تغییر صدا، فریاد زدن، لرزش بدن، گریه یا بیان جملات غیرمعمول، به‌تنهایی دلیل تسخیر شدن انسان است؟
از منظر علمی، چنین واکنش‌هایی می‌توانند تحت تأثیر تلقین، اضطراب شدید، شرایط هیجانی، گسستگی روانی و عوامل دیگر قرار گیرند. در برخی موارد نیز احتمال بیماری‌های عصبی یا روان‌پزشکی مطرح است.
البته روش تجربی درباره اصل وجود یا عدم وجود موجودات غیبی داوری قطعی نمی‌کند؛ اما ادعای مشخص یک شخص درباره تشخیص و خارج کردن جن از بدن دیگری، ادعایی است که نباید بدون شواهد معتبر به‌عنوان واقعیت اثبات‌شده عرضه شود.
نکته مهم‌تر اینکه هیچ فردی حق ندارد به استناد چنین ادعاهایی، بیمار را مورد ضرب‌وشتم، ترساندن شدید، سوزاندن، خفه کردن یا محرومیت از درمان قرار دهد.
وقتی منبر به رونق بازار رمالان کمک می‌کند
مسئولیت روحانیت در این زمینه بسیار سنگین است. مردم به منبر اعتماد می‌کنند و سخنان خطیب را صرفاً یک نظر شخصی نمی‌دانند؛ بلکه ممکن است آن را سخنی مستند به دین تلقی کنند.
وقتی خطیبی بدون دلیل معتبر از بستن بخت، طلسم جدایی، جن عاشق، تسخیر و دخالت موجودات نامرئی در زندگی افراد سخن می‌گوید، ممکن است ناخواسته زمینه پذیرش این باورها را تقویت کند.
در چنین فضایی، رمال و دعانویس فرصت پیدا می‌کند تا از نگرانی مردم بهره‌برداری کند. فردی که با مشکل ازدواج مواجه است، به دنبال باز کردن بخت می‌رود؛ خانواده‌ای که اختلاف دارد، به دنبال کشف طلسم جدایی می‌افتد و بیماری که از اضطراب یا یک اختلال جسمی رنج می‌برد، به جای مراجعه به پزشک، گرفتار جلسات مکرر جن‌گیری می‌شود.
پیامد این وضعیت تنها زیان مالی نیست؛ بلکه می‌تواند به روابط خانوادگی، اعتماد اجتماعی، سلامت روان و حتی جان انسان‌ها آسیب برساند.
دعای خیر، قرائت قرآن و رقیه مشروع می‌توانند در کنار درمان پزشکی و روان‌شناختی مورد استفاده قرار گیرند؛ اما هیچ‌کدام نباید جایگزین تشخیص و درمان تخصصی شوند.
مسئولیت عالمان اهل‌سنت در مبارزه با خرافات
جامعه اهل‌سنت از میراثی ارزشمند در فقه، حدیث، تفسیر، کلام و عقلانیت علمی برخوردار است. شخصیت‌هایی چون امام ابوحنیفه، امام شافعی، امام غزالی، امام نووی، فخر رازی و ابن‌خلدون، هر یک نماینده بخشی از این سنت علمی و معرفتی هستند.
شایسته نیست جامعه‌ای با چنین پیشینه‌ای در برابر گسترش باورهای بی‌پایه و ادعاهای غیرقابل بررسی سکوت کند.
امام جماعت و خطیب باید بداند که هر سخنی از منبر ممکن است بر تصمیم‌های مردم اثر بگذارد. او باید میان نص دینی، برداشت شخصی، روایت معتبر، مسئله اختلافی و ادعای اثبات‌نشده تفاوت بگذارد.
مراکز علوم دینی نیز باید در کنار آموزش فقه و حدیث، سواد علمی، آشنایی با روان‌شناسی عمومی و شناخت آسیب‌های اجتماعی را تقویت کنند.
روحانی آگاه کسی نیست که برای هر مشکل مردم یک علت ماورایی معرفی کند؛ بلکه کسی است که با دانش دینی و شناخت واقعیت‌های زندگی، راه درست مواجهه با مشکلات را به آنان نشان دهد.
سخن پایانی؛ دین برای رهایی انسان از ترس است، نه اسارت در خرافه
دفاع از رقیه شرعی، دفاع از قرآن و دعاست؛ اما دفاع از قرآن و دعا به معنای تأیید هر فردی نیست که به نام رقیه، مدعی تشخیص جن و جن‌گیری می‌شود.
ما باید میان دعا و درمان، ایمان و خرافه، اعتقاد به غیب و ادعای علم غیب تفاوت قائل شویم.
اسلام مردم را به توکل دعوت می‌کند، اما توکل به معنای کنار گذاشتن عقل، دانش و اسباب طبیعی نیست. مؤمن می‌تواند دعا کند و در همان حال برای درمان بیماری به پزشک مراجعه کند؛ می‌تواند به قرآن پناه ببرد و هم‌زمان از روان‌شناس و متخصص کمک بگیرد.
منبر مسجد نباید به سکوی تبلیغ رمالی، جن‌گیری ادعایی و تولید ترس در جامعه تبدیل شود.
اگر روحانی به جای آگاهی‌بخشی، ترس‌های ناشناخته مردم را تقویت کند، ناخواسته راه را برای کسانی باز می‌کند که از جهل و نگرانی انسان‌ها کسب درآمد می‌کنند.
جامعه اهل‌سنت به روحانیت آگاه، محقق، مسئولیت‌پذیر و خردورز نیاز دارد؛ روحانیتی که به جای تشخیص‌های بی‌دلیل، مردم را به حقیقت و آگاهی نزدیک کند.
رقیه شرعی، دعا برای طلب شفا از خداوند است؛ نه مجوز ادعای تسلط بر جهان غیب. عالم دینی باید چراغ عقلانیت را روشن کند، نه آنکه ناخواسته بازار خرافات را رونق ببخشد.
منابع و ارجاعات
۱. قرآن کریم؛ سوره بقره، آیه ۱۰۲؛ سوره اعراف، آیات ۱۱۶ تا ۱۲۲؛ سوره طه، آیات ۶۶ تا ۶۹؛ سوره جن؛ سوره اسراء، آیه ۳۶.
۲. مسلم بن حجاج نیشابوری، صحیح مسلم، کتاب السلام، باب جواز رقیه در صورتی که مشتمل بر شرک نباشد، حدیث ۲۲۰۰. مشاهده متن حدیث
۳. رونی، تسا و همکاران، «اثر نوسیبو در پیامدهای سلامت: مرور نظام‌مند و فراتحلیل»، مجله روان‌شناسی سلامت، جلد ۴۳، شماره ۱، سال ۲۰۲۴، صفحات ۴۱ تا ۵۷،
۴. ساندرز، کوزت و همکاران، «اثر یادگیری اجتماعی بر پدیده نوسیبو: مرور نظام‌مند و فراتحلیل»، مجله مرورهای روان‌شناسی سلامت، جلد ۱۸، شماره ۴، سال ۲۰۲۴، صفحات ۹۳۴ تا ۹۵۳،
۵. اسکندروا، نازیلا، «تفسیر بالینی ادعای تسخیر توسط جن و صورت‌بندی فرهنگی بیماری روانی»، مجله مراقبت معنوی و مشاوره، جلد ۷۶، شماره ۴، سال ۲۰۲۲، صفحات ۲۴۵ تا ۲۵۳،
۶. لی، جی. کی. و همکاران، «تسخیر و جن»، مجله انجمن سلطنتی پزشکی، سال ۲۰۰۵، جلد ۹۸، صفحات ۳۵۱ تا ۳۵۳.
۷. فخر رازی، محمد بن عمر، مفاتیح الغیب، تفسیر آیه ۱۰۲ سوره بقره.
۸. ابن‌خلدون، عبدالرحمن، مقدمه ابن‌خلدون، مباحث مربوط به سحر، طلسمات و علوم غریبه
دیدگاه کاربران