اختلال در تبدیل پذیری سرمایه ها و فرسایش سرمایه فرهنگی/ *دکتر خالد توکلی

کرد پرس- در کنار این ها، هزینه های سنگین آمادگی برای کنکور نیز بار سنگینی بر دوش خانواده ها گذاشته و گروهی را که توان پرداخت آن را ندارند، عملاً از رقابت برابر خارج کرده است.

این وضعیت پیامدهای فرهنگی، اقتصادی و علمی بسیاری دارد که می توان آنها را در چند سطح دید: گروهی از فارغ التحصیلان که دانش و مهارت تخصصی لازم را به قدر کافی کسب نکرده اند، وارد بازار کار می شوند و متناسب با مدرکی که دارند، استخدام می شوند اما از کارآیی و مهارت لازم برخوردار نیستند و نمی توانند در جایگاهی که قرار گرفته اند خدمات مناسب را به مشتریان و متقاضیان ارائه دهند؛ گروهی دیگر با وجود مدرک بالا، اما منش و عادت های آنها تناسبی با آن مدرک ندارد؛ و در سطحی عمیق تر، کاهش اعتبار فرایند تحصیل و نهادهای مرتبط با آن.

پی یر بوردیو بر این باور است که سرمایه اقتصادی و سرمایه فرهنگی قابلیت تبدیل به یکدیگر را دارند. مدرک تحصیلی شکل «نهادینه شده» سرمایه فرهنگی است، اما لزوماً معادل شکل «تجسم یافته» آن (مهارت، منش و عادت واره درونی) نیست و ممکن است، یک فرد، این دو را به طور همزمان در اختیار نداشته باشد. در نتیجه، وقتی فردی با بهره مندی از سرمایه اقتصادی یا رانت، مستقیماً به مدرک تحصیلی دست می یابد، فاصله میان عنوان رسمی و شایستگی درونی و رفتار متناسب با عنوان رسمی و مدرک دانشگاهی برجسته و آشکار می شود و داشتن مدرک به معنای آن نیست که رفتار و عادت واره های وی نیز تغییر کرده است.

علاوه بر این، هزینه های سنگین کنکور نیز نشان می دهد که تبدیل سرمایه اقتصادی به موفقیت آموزشی و سرمایه فرهنگی، خود به عاملی برای بازتولید نابرابری تبدیل شده است.

در این وضعیت، (تبدیل سرمایه اقتصادی به سرمایه فرهنگی) این پیامدها در جامعه قابل مشاهده است:
•  فاصله مدرک با دانش و مهارت تخصصی؛
•  فاصله مدرک با منش و فرهنگ متناسب با آن؛
•  تضعیف اعتبار و جایگاه نظام آموزشی و نهادهایی مانند مدرسه، دانشگاه، معلم و استاد به عنوان حاملان و پرورش دهندگان سرمایه فرهنگی؛
•  کاهش انگیزه برای تلاش علمی و آموزشی  
•  محرومیت نسبی از امکانات آموزشی، دانشگاهی و ناتوانی در رقابت برای ورود به دانشگاه برای خانواده هایی که از سرمایه اقتصادی کافی برخوردار نیستند.

البته جهت معکوس این تبدیل پذیری (تبدیل سرمایه فرهنگی به سرمایه اقتصادی) هم بی آسیب نیست. وقتی سرمایه فرهنگی بیش از حد تابع منطق بازار شود، این، می تواند فرهنگ و تولیدات فرهنگی را سطحی، عوام زده و تجاری گرداند.

در حقیقت، تبدیل پذیری سرمایه ها فی نفسه منفی نیست و برای برقراری تعادل و بازتولید موقعیت اجتماعی افراد در جامعه ضرورت دارد. اما وقتی مخدوش، رانت محور یا بیش از حد وابسته به پول باشد، هم مدرک بی اعتبار می شود، هم فرهنگ فرسوده، هم استعدادها نابود می شوند و هم نابرابری تقویت و بازتولید می گردد.

*دکتر خالد توکلی - جامعه شناس