«حصار و سگ‌های پدرم»؛ سندِ یک زخم
کرد پرس- شیرزاد حسن، نویسنده کُرد عراقی، متولد ۱۹۵۱ است. ادبیات انگلیسی خوانده و رمان را به سورانی نوشته است. زبانش در این کتاب نه زبان گزارش، بلکه زبان اسطوره است: خشن، نفس‌بُر و پر از تکرار، مثل نفس کسی که از زیر آوار حرف می‌زند. تصویرها گروتسک‌اند و در عین حال شاعرانه؛ بلبل ها بر لب خانه گربه‌ها می‌نشینند، خرگوش‌ها و سنجاب‌ها در باغ بازی می‌کنند و ناگهان سر گربه‌ای خون‌آلود از میان‌شان پیدا می‌شود. رگه‌هایی از واقع‌گرایی جادویی هم در این فضا هست، اما جادویی که آتش به جان دارد، نه شگفتی. می‌شود رمان را بارها با نگاه فروید در «توتم و تابو» خواند یعنی روایتی از پدرکشی بنیادین. برخی منتقدان، ادبیات داستانی کُردی را به پیش و پس از این کتاب تقسیم می‌کنند و آن را نقطه عطفی می‌دانند.
با خوانشی ملی هم میتوان به رمان نزدیک شد. حصار استعاره همه دیوارهایی است که بر سر راه آزادی یک ملت و بر سر راه زنان این سرزمین کشیده شده است. اما انصاف حکم می‌کند بگوییم دشمن اصلی رمان بیگانه نیست؛ پدر، خودی است. حسن به جای شعار، درون ما را می‌شکافد. بزرگ‌ترین پرسش کتاب پس از مرگ پدر آغاز می‌شود. دیوار فرو نمی‌ریزد و رهایی بدون آگاهی به آشوبی تازه بدل می‌شود. ساکنان حصار آزادی را نمی‌شناسند و آن را با هرج‌ومرج از یکدیگر می‌گیرند. خوانش‌های روان‌کاوانه با تکیه بر مفهوم «گریز از آزادی» اریک فروم همین را نشان داده‌اند: قانون پدر در ناخودآگاه جمعی ساکنان نشسته و پس از مرگ جسمانی او هم به شکل‌های دیگر ادامه می‌یابد. نویسنده خود در مقدمه کتاب امیدوار است کودکان آینده در هیچ حصاری زندگی نکنند، حتی اگر آن حصار از خودشان باشد. همین جمله کلید این رمان است.
ترجمه فارسی کاری از مریوان حلبچه‌ای است. او می‌گوید این نخستین ترجمه‌اش از کُردی به فارسی بود و حدود دو سال طول کشید. چاپ نخست در اواخر دولت اصلاحات از نشر چشمه درآمد. سیزده سال بعد، این ترجمه دوباره مجوز گرفت و منتشر شد. ویرایشی از آن را نشر نیماژ هم در ۱۳۹۳ چاپ کرده است. این سابقه نشان می‌دهد که متن در ایران مسیری پرفراز و نشیب داشته است. باید صادقانه گفت که من فقط بخشی از متن فارسی را از نسخه‌ای پی‌دی‌اف خوانده‌ام و متن اصلی سورانی را صفحه به صفحه با آن مقایسه نکرده‌ام. با این حال، از همین نمونه‌ها میتوان داوری کرد. مترجم کوشیده است ضرب‌آهنگ نفس‌بُر متن را با جمله‌های بریده حفظ کند و شیون راوی را از دست ندهد. در گفت‌وگوها، لحن محاوره‌ای و بومی نگه داشته شده که به باور بخش‌های شنیدنی کتاب جان می‌دهد؛ هرچند گاهی آهنگ حماسی نثر را کمی می‌شکند. استعاره‌ها و تصویرهای خونین، بی‌آنکه از شدت‌شان کاسته شود، به فارسی در آمده‌اند.به راستی تعیین اینکه کدام چاپ دقیق‌تر یا کامل‌تر است، به مقایسه دقیق نسخه‌ها و متن اصلی کُردی نیاز دارد با این وجود، میتوان با توجه به کارنامه پربار و جایگاه ارزشمند مریوان حلبچه ای در راه ترجمه از کُردی به فارسی و یا عکس این مسیر به آراستگی و حفظ لحن بیان نویسنده، اطمینان داشت.
«حصار و سگ‌های پدرم» رمانی نیست که بتوان از فضای آن بیرون رفت و دست‌ها را تکاند. سندی زنده است از آنچه قدرت با آدمی می‌کند و مرثیه‌ای برای همه کسانی که در حصار ذهنی و یا جسمانی نفس می‌کشند. پایانش خواننده را با فریادی خفه تنها می‌گذارد؛ همان فریادی که از صفحه نخست در گلوی کتاب بود؛ زخمی است که بسته نمی‌شود، چون نویسنده می‌خواهد که هرگز بسته و تیمار نشود.
گزارش: باران یاری
دیدگاه کاربران