رویترز: دمشق و کردهای سوریه بر سر آموزش به زبان مادری اختلاف جدی دارند
به گزارش کردپرس، خبرگزاری رویترز در گزارشی، تجربه کردهای سوریه در احیای زبان مادری و گسترش آموزش به زبان کردی را روایت کرده و نشان داده است چگونه تحولات جنگ سوریه زمینه خروج زبان کردی از حاشیه نظام آموزشی و ورود آن به مدارس و مراکز فرهنگی را فراهم کرد. این دستاوردها اکنون با بازگشت اقتدار دولت مرکزی سوریه و ادغام ساختارهای اداری مناطق کردنشین در نهادهای دولتی با چالش تازه‌ای روبه‌رو شده‌اند.
رویترز در این گزارش که تصاویر و روایت آن به تجربه سال‌های نخست خودگردانی کردها بازمی‌گردد، به تغییر شرایط آموزش زبان کردی پس از آغاز جنگ سوریه در سال ۲۰۱۱ اشاره می‌کند؛ دوره‌ای که طی آن کردهای سوریه توانستند پس از دهه‌ها محرومیت از آموزش رسمی به زبان مادری، مدارس، مراکز آموزشی و نهادهای فرهنگی خود را ایجاد کنند.
پیش از آغاز جنگ سوریه، آموزش زبان کردی در مدارس این کشور ممنوع بود و سیاست‌های دولت حزب بعث، مبتنی بر ملی‌گرایی عربی، امکان تدریس و گسترش زبان کردی را محدود کرده بود. انتشار کتاب و مطالب فرهنگی به زبان کردی نیز می‌توانست برای فعالان این حوزه پیامدهای امنیتی داشته باشد. رویترز در روایت خود به سرگذشت خانواده‌ای کرد در قامیشلو اشاره می‌کند که پدر خانواده به دلیل تایپ و انتشار مطالب به زبان کردی از سوی نیروهای امنیتی بازداشت و شکنجه شده بود و این تجربه موجب شده بود فرزندش از آموختن زبان مادری خودداری کند.
اما با آغاز جنگ سوریه و شکل‌گیری اداره خودگردان در مناطق کردنشین شمال و شمال شرق این کشور، شرایط به‌تدریج تغییر کرد. آموزش زبان کردی وارد مدارس شد، مراکز انتشار کتاب فعالیت خود را گسترش دادند و فعالان فرهنگی توانستند در حوزه‌های رسانه، آموزش و برگزاری جشنواره‌های فرهنگی فعالیت کنند. نسل جدیدی از دانش‌آموزان نیز در محیطی رشد کرد که یادگیری زبان کردی و استفاده از آن در نظام آموزشی به بخشی از زندگی روزمره تبدیل شده بود.
در این دوره، نهادهای آموزشی اداره خودگردان برنامه درسی به زبان‌های کردی، عربی و سریانی تدوین کردند و آموزش به زبان مادری را در مدارس مناطق تحت اداره خود گسترش دادند. بر اساس گزارش، این نهادها هزاران مدرسه و مرکز آموزشی را اداره می‌کردند و آموزش زبان کردی را تا پایه دهم پیش برده بودند. در پایه‌های یازدهم و دوازدهم، در برخی مدارس همچنان معلمان وابسته به ساختار آموزشی دولت سوریه مسئولیت تدریس را برعهده داشتند.
رویترز همچنین به تغییر جایگاه اجتماعی زبان کردی در قامیشلو اشاره می‌کند. در این شهر، افرادی که پیش‌تر به دلیل همراه داشتن کتاب کردی با خطر بازداشت و شکنجه مواجه می‌شدند، امکان تأسیس کتاب‌فروشی و فعالیت فرهنگی پیدا کردند. چاپخانه‌ها، شبکه‌های تلویزیونی و جشنواره‌های فرهنگی نیز به بخشی از فضای عمومی مناطق کردنشین تبدیل شدند.
با وجود این تحولات، آموزش زبان کردی در دوره خودگردانی با مشکلاتی روبه‌رو بود. مدارک صادرشده از سوی برخی مراکز آموزشی اداره خودگردان از سوی دولت مرکزی سوریه و نهادهای خارج از کشور به رسمیت شناخته نمی‌شد و شماری از خانواده‌ها درباره امکان ادامه تحصیل فرزندانشان در دانشگاه‌های سوریه و خارج از این کشور نگرانی داشتند. همچنین اختلاف‌نظرهایی درباره محتوای برنامه‌های درسی، میزان حضور زبان کردی و جایگاه زبان‌های دیگر در مدارس وجود داشت.
در روایت رویترز، یکی از نگرانی‌های اصلی فعالان فرهنگی کرد، احتمال از دست رفتن دستاوردهای آموزشی در صورت بازگشت درگیری‌ها یا تغییر شرایط سیاسی بود. برخی از معلمان و مسئولان آموزشی می‌گفتند خانواده‌ها در سال‌های گذشته برای حفظ کتاب‌های کردی ناچار بودند آنها را پنهان کنند یا در صورت تهدید امنیتی بسوزانند. اکنون نیز با وجود گسترش فعالیت‌های فرهنگی، نبود توافق سیاسی پایدار درباره آینده مناطق کردنشین، همچنان به‌عنوان عاملی برای نگرانی مطرح بود.
این نگرانی‌ها پس از تحولات سیاسی و نظامی سوریه و سقوط حکومت بشار اسد در دسامبر ۲۰۲۴ وارد مرحله تازه‌ای شد. در ژانویه ۲۰۲۶، دولت سوریه در جریان عملیات نظامی کنترل بخش‌هایی از مناطق تحت اداره کردها را به دست گرفت و توافق‌هایی برای ادغام ساختارهای نظامی و غیرنظامی نیروهای دموکراتیک سوریه و نهادهای اداره خودگردان در ساختار دولت مرکزی شکل گرفت. این تحولات موقعیت سیاسی کردها را تغییر داد و موضوع حفظ دستاوردهای فرهنگی و آموزشی دوره خودگردانی را به یکی از محورهای مذاکرات با دمشق تبدیل کرد.
در این شرایط، دولت سوریه در ژانویه ۲۰۲۶ با صدور فرمان شماره ۱۳، زبان کردی را به‌عنوان زبانی ملی به رسمیت شناخت و زمینه تدریس آن را در مناطق دارای جمعیت قابل‌توجه کرد فراهم کرد. وزارت آموزش سوریه نیز مقرراتی برای اجرای این تصمیم در مدارس دولتی و خصوصی تدوین کرد. با این حال، شیوه اجرای این سیاست با انتقاد مسئولان کردی، معلمان و دانش‌آموزان روبه‌رو شده است.
بر اساس تصمیم‌های وزارت آموزش سوریه، زبان کردی در مدارس مناطق کردنشین به سه جلسه در هفته محدود شده است. همچنین امکان تدریس برخی دروس مانند تاریخ، جغرافیا، مطالعات اجتماعی و فلسفه به زبان کردی فراهم شده، اما دروس ریاضی و علوم باید به زبان عربی تدریس شوند. این محدودیت در شرایطی اعمال می‌شود که دانش‌آموزان مناطق کردنشین در سال‌های گذشته بخش عمده تحصیلات خود را به زبان کردی گذرانده‌اند و اکنون تغییر زبان آموزش برای آنها دشواری‌هایی ایجاد کرده است.
برخی دانش‌آموزان کرد در آغاز سال تحصیلی جدید در قامیشلو و دیگر مناطق کردنشین در اعتراض به تغییر برنامه درسی و محدود شدن آموزش به زبان مادری تجمع کردند. سوزان علی، دانش‌آموز ۱۶ ساله، در گفت‌وگو با رویترز گفت که از آغاز تحصیل تا پایه یازدهم به زبان کردی آموزش دیده است و اختصاص تنها سه ساعت درسی در هفته به این زبان را نمی‌پذیرد. او تأکید کرد دانش‌آموزانی که از ابتدا به زبان کردی تحصیل کرده‌اند، باید بتوانند آموزش خود را به همین زبان تا دانشگاه ادامه دهند.
مروه آمو، دانش‌آموز ۱۸ ساله، نیز گفت در اعتراض‌ها خواستار بازگشت به برنامه درسی پیشین شده است که در آن همه دروس به زبان کردی تدریس می‌شد. او اعلام کرد به اعتراض‌های خود برای حفظ این حق ادامه خواهد داد.
محمد عبدالرحمان تورکو، وزیر آموزش سوریه، در توضیح دشواری‌های اجرای برنامه آموزش کامل به زبان کردی، به کمبود معلمان متخصص برای تدریس همه دروس و مشکلات ادامه تحصیل دانش‌آموزان در دانشگاه‌ها اشاره کرده است. او گفته است ترجمه کامل برنامه درسی به زبان کردی به دلیل محدودیت نیروی آموزشی و ضرورت هماهنگی نظام آموزشی با دانشگاه‌های سوریه دشوار خواهد بود.
الهام احمد، از مقام‌های ارشد سیاسی کردهای سوریه، نیز فرمان شناسایی زبان کردی را گامی مثبت اما ناکافی توصیف کرده است. الهام احمد تأکید دارد که همه دروس در مناطق کردنشین باید به زبان کردی تدریس شوند و حق آموزش به زبان مادری باید در قانون اساسی آینده سوریه تضمین شود. از نگاه مسئولان کرد، شناسایی زبان کردی به‌عنوان زبان ملی بدون تضمین حقوق آموزشی و امکان استفاده از این زبان در تمام مقاطع تحصیلی، نمی‌تواند پاسخگوی مطالبات جامعه کرد سوریه باشد.
در همین حال، محمد احمد، یکی از معلمان کرد، خواستار در نظر گرفتن یک دوره انتقالی یک تا دو ساله برای تطبیق دانش‌آموزان با برنامه جدید آموزشی شده است. او معتقد است تغییر ناگهانی زبان تدریس می‌تواند برای دانش‌آموزانی که تمام دوران تحصیل خود را به زبان کردی گذرانده‌اند، مشکلات جدی ایجاد کند.
گزارش رویترز نشان می‌دهد مسئله آموزش زبان کردی در سوریه دیگر صرفاً موضوعی فرهنگی و آموزشی نیست، بلکه به یکی از عرصه‌های اصلی مناقشه بر سر نحوه ادغام مناطق کردنشین در ساختار دولت مرکزی تبدیل شده است. از یک سو، دولت دمشق بر ضرورت ایجاد نظام آموزشی یکپارچه و هماهنگ با ساختار دانشگاهی کشور تأکید دارد و از سوی دیگر، مسئولان و جامعه کرد نگران‌اند که محدود شدن آموزش به زبان مادری، دستاوردهای چندین ساله دوره خودگردانی را تضعیف کند.
تجربه سال‌های گذشته نشان داده است که آموزش زبان کردی برای جامعه کرد سوریه فراتر از یادگیری یک زبان در تدریس دروس مختلف است و با حفظ هویت فرهنگی، انتقال میراث زبانی به نسل جدید و برخورداری از حقوق برابر شهروندی ارتباط دارد.
دیدگاه کاربران