طرد زبان کردی؛ انسداد شناخت زبانیِ تاریخ/احمد غلامی

روز جهانی زبان مادری، این فرصت گرانقدر را به زبانهای مطرود و به حاشیه رانده می دهد که اندکی بیرون از تمام ساختارهای مسلط زبانی که به شکل گزاره های مسلط در نهادهای آموزشی، دینی، خبری، سیاسی، اجتماعی و ... دیده می شود، به جهان و تاریخ بیاندیشند.

زبان مادری از آن جهت که می تواند قرائتی دگراندیشانه از قرائتِ زبان مسلط را در اختیار بگذارد، مجرایی است برای بازاندیشی در بودن-در-جهان سوژه.

در میان تمام زبانهای به حاشیه رانده شده، زبان کردی می تواند ردپای ساخت تاریخی حقیقت و معنای اسطوره شناختی حیات باستانی و تاریخی این سرزمین را در اختیار بگذارد. امری که در دولتهای پهلوی، آتاتورک و بعث به سرعت درک شده بود و به همین جهت تمام تلاش این دولتها در ایرانِ دوران پهلوی، ترکیه مدرن و عراق و سوریه، حذف زبان کردی بود.

این تلاش آنها بخشی از سیاست مخدوش کردن حقیقت و بازبنیادگذاری شکل نوینی از حقایق تاریخی بود که چندان ریشه در واقعیتهای تاریخی و اجتماعی نداشت. ساخت مبانی مجعول تاریخی، سیاسی و ... می توانست برای بنیانگذاری حکومتهای مدرن پهلوی، ترکیه غیرعثمانی و بعثیزم، بسیار کارآمد باشد. از این دوران به بعد بود که با غیاب هر نوع مطالعه و بررسی زبانی کردی، سیر تولید اساطیر و مطالعات تاریخ مجعول در این کشورها آغاز شد.

در زمان پهلوی، حتی کتبی که به زبان کردی از گذشته به جای مانده بود، به زبان فارسی برگردانده شده و اصل اثر از سیر مطالعات تاریخی کنار گذاشته شد. دیوان باباطاهر همدانی نمونه بارز این ادعاست. این تلاشها را در ترکیه به وفور می توان مشاهده کرد.

حال بحث بر سر این مسئله است که حذف زبان کردی تا چه اندازه ما را از شناخت حقایق و واقعیتهای تاریخی و سیاسی دور می کند. این ادعا از این جهت است که توجه به زبان کردی حتی برای خوانش آثار باستانی باقی مانده از دوران هیتی ها تاکنون به قدری ضروری است که عدم تسلط به زبان کردی و شاخه های آن ما را از واقعیتهای تاریخی و باستانی دور می کند.

عدم توجه به این زبان موجب شده تا کتاب درخت آسوریگ که مربوط به دوران اشکانی است، گاهی چنان کج و معوج خوانده شود که اصل معنا در آن گم شده است. در یکی از جملات مندرج در کتاب، بز به درخت خرما می گوید که "بژنت منیده دیو"، این جمله در کردی امروزی به معنای آن است که قد و هیکلت مانند دیو است، در حالیکه مصحح کتاب، دکتر ماهیار توابی آن را چنین ترجمه کرده که "گیسوانت مانند گیسوان دیو، سیاهند".

در خوانش نام شهرها و اسامی خاص نیز به ویژه در زبان ترکی و عربی که قرابت زبانی کمتری با زبان کردی دارند، همین معضل دیده می شود. برای خواندن واژه "مر" یا "مار" در نامهای ماردین، ماراس، ازمیر، مرسین، مرعش، کوهستان اورامار، و بسیاری از واژگان دیگر که در کشور ترکیه، وجود دارد، بسیاری از زبان شناسان و دولتمردان به راحتی از کنار آن گذشته و آن را واژه های باستانی بدون معنا به حساب آورده اند. در حالیکه خوانش همین واژگان که همگی ریشه در زبان کردی دارند، می تواند مبنایی برای بازکردن شبکه ای زبانی باشد که ما را به میانجی زبان کردی به تاریخ باستانی خاورمیانه و اسطوره شناسی این سرزمینها گره می زند.

مار یا مر در تمام این کلمات به معنای تجلی خورشیدگون خداوند است. این واژه در فارسی بصورت مهر دیده می شود. خزنده مار نیز به عنوان یک حیوان تجلی زمینی خداوند است و خورشید تجلی آسمانی وی. هر دو شکلی دایره وار داشته و در حال خزیدنند و نمادهای ظهور و تجلی خداوندی هستند در ذات بشر و جهان.

مار هنوز هم به عنوان حیوانی مقدس و نماد تجلی خداوند در آئین ایزدی در مناطق کردنشین دیده می شود. شناخت زبانی تاریخ خاورمیانه تنها زمانی محقق خواهد شد که به میانجی زبان کردی به تاریخ بیاندیشیم. تا زمانی که شناخت تاریخی به میانجی زبان کردی نباشد، قرائت متون، نامها و محصولات فکری و علمی ناممکن خواهد بود و همه آنچه از تاریخ برای نسلهای بعدی باقی خواهد ماند نوعی شناخت مخدوش تاریخی خواهد بود.

زبان کردی چه به عنوان زبان پهلوی در عهد باستان و چه به عنوان زبان کردی در دوره های بعد از آمدن اسلام، در هر حال تنها حلقه ارتباط زبانی ما و جهان باستان است. این را پیشتر "درک کینان" مستشرق آلمانی به خوبی درک کرده بود که اگر زبان فارسی از میان برود، می توان از روی زبان کردی این زبان را بازسازی کرد.