بۆچی ئەردۆغان و ئۆجەلان نێوەندگیرێکی سەربەخۆیان ناوێت؟

بەپێی هەواڵی کوردپرێس، پرۆسەی ئاشتیی نێوان حکوومەتی تورکیا و پارتی کرێکارانی کوردستان (پەکەکە) کە لە کۆتاییەکانی ساڵی ۲۰۲۴دا چووەتە قۆناغێکی نوێوە، سەرباری پێشکەوتنی سیاسی و یاسایی، دەستنیشان نەبوونی نێوەندگیرێکی سەربەخۆ و سازوکاری بڕواپێکراوە بۆ دەستەبەرکردنی جێبەجێکردنی بەڵێنەکانی هەردوولا پڕۆسەکە دەخاتە بەردەم مەترسییەوە. گۆڤاری «ئامارگی» پێی وایە ئەم بۆشاییە ڕەنگە ببێتە گرنگترین خاڵی لاوازی پرۆسەی ئێستا؛ چونکە بەپێچەوانەی دانوستانەکانی ساڵی ۲۰۱۳، ئەمجارەیان هیچ نێوەندگیرێکی نێودەوڵەتیی ناسراو لەلایەن نەتەوە یەکگرتووەکان، یەکێتیی ئەورووپا یان حکوومەتی نەرویژەوە ئامادەییی نییە بۆ چاودێریکردنی پرۆسەکە و پرسینەوە لە لایەنەکان.
پەرلەمانی تورکیا لە ئابی ۲۰۲۶دا چوارچێوەی یاساییی چەک داماڵینی مەرجدار و گەڕانەوەی ئەندامانی پێشووی پەکەکەی بۆ ناو کۆمەڵگە پەسەند کرد، و دەزگا دەوڵەتییەکانیش لیژنەیان بۆ بەدواداچوونی جێبەجێکردنی پێک هێنا. لە ئەیلوولی هەمان ساڵدا ڕاگەیەندرا کە عەبدوڵڵا ئۆجەلان دەچێتە ناو لیژنەی پێداچوونەوە بە پرۆسەی دانانی چەکەکان؛ هەنگاوێک کە بە مانای ئازادکردنی لە زیندان نەبوو. ئەم گۆڕانکارییانە دەریانخست کە پرۆسەی ئاشتی لە قۆناغی ڕاگەیاندنی هەڵوێستەکان تێپەڕیوە و چووەتە قۆناغی جێبەجێکردنی هەنگاوی دیاریکراوەوە، بەڵام هێشتا سازوکارێکی سەربەخۆ بۆ هەڵسەنگاندنی پێبەندبوونی هەردوولا بۆ بەڵێنەکانیان دروست نەبووە.
یەکێک لە ڕێگرە سەرەکییەکان، جیاوازیی پێناسەی پرسەکە و ئامانجی کۆتاییی دانوستانەکانە. حکوومەتی تورکیا بە مەبەستەوە دەستەواژەی «تورکیای بێ تیرۆر» بەکار دەهێنێت، نەەک پرۆسەی ئاشتیی کورد و حکوومەتی تورکیا؛ هەڵبژاردنێک کە دەری دەخات ئەنقەرە بابەتەکە پێش هەموو شتێک بە کێشەیەکی ئەمنی دەزانێت. لەم ڕوانگەیەوە، ئامانجی سەرەکی هەڵوەشاندنەوەی پەکەکە، چەک داماڵینی ئەندامەکانی و ڕەخساندنی زەمینەی گەڕانەوەیانە بۆ ژیانی ئاسایی. بەڵام لە ڕوانگەی بەشێکی گەورەی کۆمەڵگەی کورد و هەروەها ئۆجەلانیشەوە، پرسەکە لە چارەنووسی ڕێکخراوێکی چەکداردا کورت نابێتەوە و بابەتەکانی وەک بەشداریی سیاسیی کورد، مافی زمان، یەکسانیی هاووڵاتیبوون، دیموکراسیی خۆجێیی، ناسنامەی کوردی، سەروەریی یاسا و هەموارکردنەوەی دەستووریش دەگرێتەوە. لە ئەنجامدا، چەک داماڵین بۆ حکوومەت دەکرێت ئامانجی کۆتایی بێت، بەڵام بۆ کورد تەنیا یەکەم هەنگاوە لە ڕێگەی چارەسەرکردنی ململانێیەکی سیاسی و مێژووییدا.
ڕەتکردنەوەی نێوەندگیریی نێودەوڵەتی لەلایەن ئەنقەرەوە تا ڕادەیەکی زۆر بەستراوەتەوە بە نیگەرانییەکانی لە بەنێودەوڵەتیکردنی پرسی کورد. حکوومەتی تورکیا ناویەوێت ئامادەبوونی ڕێکخراو یان دەوڵەتێکی دەرەکی ئەو بڕوایە دروست بکات کە ئەنقەرە سەرقاڵی دانوستانە لەگەڵ پێکهاتەیەکی سیاسیی سەربەخۆدا، نەەک چارەسەرکردنی بابەتێکی ناوخۆیی. سەرەڕای ئەمەش، بوونی پەکەکە لە لیستی ڕێکخراوە تیرۆریستییەکانی تورکیا، ئەمریکا و یەکێتیی ئەورووپا، ئاستەنگی یاسایی و سیاسیی بۆ پەیوەندیی ڕاستەوخۆی هەندێک دەزگا و دەوڵەتی دەرەکی لەگەڵ ئەم پارتەدا دروست کردووە.
بەڵام نەبوونی نێوەندگیر تەنیا بە ڕەچاوکردنی سەروەریی دەوڵەت و بابەتی یاسایی ڕوون ناکرێتەوە. چاودێرێکی سەربەخۆ دەتوانێت لە هەردوولا بپرسێتەوە سەبارەت بە ناوەرۆکی ڕێککەوتنەکە، خشتەی کاتیی جێبەجێکردنی بەڵێنەکان و لێکەوتەکانی پێشێلکردنی. چ دەزگایەک چەک داماڵینی پەکەکە پشتڕاست دەکاتەوە؟ چ دەستەبەرێک هەیە کە ئەندامانی پێشووی ئەم پارتە دوای دانانی چەک تووشی پەلامار و دادگاییکردنی نوێ نەبنەوە؟ چ دەزگایەک هەڵسەنگاندن بۆ جێبەجێکردنی چاکسازییە سیاسی و یاساییەکان لەلایەن حکوومەتەوە دەکات؟ ئەگەر سیاسەتمەدارانی کورد دیسانەوە زیندانی بكرێنەوە یان حکوومەتی تورکیا بانگەشەی ئەوە بکات کە چەک داماڵینی تەواو ڕووی نەداوە، چ سازوکارێک بۆ چارەسەرکردنی ئەم ناکۆکییە دەبێت؟ لە لایەکی ترەوە، ئەگەر پەکەکە بگەڕێتەوە سەر ئەو بڕوایەی کە ئەنقەرە بەڵێنەکانی خۆی سەبارەت بە چاکسازی ناباتە سەر، چ دەزگایەک دەتوانێت داوای جێبەجێکردنی بەڵێنەکان لە حکوومەت بکات؟ نەبوونی وەڵامێکی ڕوون بۆ ئەم پرسیارانە، بڕوای دوولایەنەی کردووەتە یەکێک لە لاوازترین بەشەکانی پرۆسەی ئاشتی.

ئەزموونی شکستخواردنی پرۆسەی پێشوو لە ساڵی ۲۰۱۵دا گرنگیی ئەم بابەتە نیشان دەدات. تێکچوونی دانوستانەکان و دەستپێکردنەوەی پێکدادانە بەربڵاوەکان سەلماندی کە بێ دەستەبەری لەسەر ئاستی دامەزراوەکان، کرانەوەی سیاسی دەکرێت بە خێرایی لەناو بچێت. پەکەکە و هاوپەیمانە سیاسییەکانی نیگەرانن لەوەی ئەگەر سەرەتا چەک دابنێن، حکوومەتی تورکیا ئیتر هیچ پاڵنەرێکی نامێنێت بۆ جێبەجێکردنی چاکسازییەکان. لە بەرامبەردا، ئەنقەرە دەترسێت لەوەی ئەگەر پێش دڵنیابوونەوە لە هەڵوەشاندنەوەی پەکەکە ئیمتیازی سیاسی و یاسایی بدات، نەتوانێت کۆتاییهاتنی چالاکیی چەکداری دەستەبەر بکات. ئەمە هەمان کێشەی سەرەکیی دانوستانەکانی ئاشتییە: هەر لایەک دەستەبەریی پێبەندبوونی لایەنی بەرامبەری دەوێت پێش ئەوەی خۆی بەڵێنەکانی جێبەجێ بکات. دەستەبەری سەربەخۆ دەتوانێت ئەم بازنەی بێبڕوایییە بشکێنێت و بوار بە لایەنەکان بدات بڕوا بە سازوکاری جێبەجێکردنی ڕێککەوتنەکە بکەن، نەەک تەنیا پشت بە نیەتی یەکتر ببەستن.
پێگەی ڕەجەب تەەیب ئەردۆغان و ئۆجەلان لە پێکهاتەی ئێستاشدا بەشێکە لەم هاوکێشەیە. ئەردۆغان بە هێشتنەوەی کۆنترۆڵی دەوڵەت بەسەر پرۆسەکەدا دەتوانێت کارنامەکە لە چوارچێوە ئەمنی و سیاسییە دڵخوازەکەی ئەنقەرەدا بهێڵێتەوە؛ ئۆجەلانیش بەهۆی کاریگەریی خۆی لەناو بزووتنەوەی کوردیدا و بانگەوازی شوباتی ۲۰۲۵ بۆ هەڵوەشاندنەوە و چەک داماڵینی پەکەکە، بووەتە یاریزانێکی سەرەکی لە دانوستانەکاندا. هاتنەنەوێی نێوەندگیرێکی سەربەخۆ ڕەنگە دەسەڵاتی هەردوولا لە بەڕێوەبردنی پرۆسەکەدا سنووردار بکات. بەم حاڵەشەوە، ناكرێت لەم دۆخەوە بگەینە ئەو ئەنجامەی کە ئەردۆغان یان ئۆجەلان بە فەرمی دژی نێوەندگیری بووبێتن؛ بابەتەکە ئەوەیە کە پێکهاتەی ئێستا ڕێگەیان پێ دەدات کۆنترۆڵی زیاتریان بەسەر دانوستانەکاندا هەبێت.
پارتی یەکسانی و دیموکراسیی گەلان، کە بە «دەم پارتی» ناسراوە، لەم ناوەندەدا ڕۆڵی ناوبژیوانی سیاسی دەگێڕێت، بەڵام ناکرێت شوێنی نێوەندگیرێکی سەربەخۆ و دەستەبەرکاری ڕێککەوتنەکە بگرێتەوە. ئەم پارتە خۆی یەکێک لە یاریزانە سیاسییەکانی پرۆسەکەیە و بەرژەوەندی، داواکاری و بنکەی هەڵبژاردنی دیاریکراوی خۆی هەیە. کەواتە توانای ئەو بۆ گواستنەوەی پەیامەکان و ئاسانکاریی دانوستانەکان جیاوازە لە دەسەڵاتی سەربەخۆ بۆ ڕاستکردنەوەی چەک داماڵین، چاودێریکردنی جێبەجێکردنی بەڵێنەکانی حکوومەت یان بەدواداچوون بۆ پێشێلکارییەکانی ڕێککەوتنەکە. پێکهاتەی ئێستا دەکرێت وەک سێگۆشەیەک سەیر بکرێت کە لە ئەردۆغان، ئۆجەلان و دەم پارتی پێکهاتووە و تێیدا ناوەندگیری سیاسی هەیە، بەڵام دەستەبەرکارێکی سەربەخۆ ئامادە نییە.
لە ڕوانگەی «ئامارگی»یەوە، چارەسەر ئەوە نییە پرۆسەی ئاشتی تەسلیمی دەوڵەتێکی دەرەکی بکرێت، بەڵکو دروستکردنی پێکهاتەیەکە بۆ چاودێریی سەربەخۆ لەگەڵ پاراستنی بەرپرسیارێتی و خاوەندارێتیی ناوخۆیی. سازوکارێکی پەرلەمانی لە تورکیادا دەتوانێت لەگەڵ دەزگایەکی بڕواپێکراودا هاوکاری بکات بۆ چاودێری و ڕاستکردنەوە؛ دەزگا یاساییەکانی ئەورووپا دەتوانن جێبەجێکردنی بەڵێنەکانی پەیوەندیدار بە مافی مرۆڤ و سەروەریی یاسا هەڵبسەنگێنن، و کۆمەڵگەی مەدەنی و پارتە کوردییەکانیش دەبێت ڕۆڵێکی واتاداریان لە هەڵسەنگاندنی پرۆسەکەدا هەبێت. هەروەها، نابێت مافی قوربانییان و خێزانەکانیان لە ڕێگەی گەیشتن بە ڕێککەوتنەکەدا فەرامۆش بکرێت و حکوومەت نابێت تەنیا سەرچاوە بێت بۆ دەستنیشانکردنی هاتنەدیی هەموو بەڵێنەکان.
ئاشتیی بەردەوام لە تورکیادا تەنیا بە مانای چەک داماڵین و هەڵوەشاندنەوەی پەکەکە نایەت؛ بەڵکو پێویستی بە دروستبوونی دۆخێکە کە تێیدا هاووڵاتییانی کورد بۆ پاراستنی ناسنامەی خۆیان ناچار نەبن لە نێوان ناسنامەی کوردی و هاووڵاتیبوونی تورکیادا یەکێکیان هەڵبژێرن، و بەشداریی سیاسییان لە شوێنی ئەوەی وەک بابەتێکی ئەمنی سەیر بکرێت، ببێتە بەشێکی ئاسایی لە ژیانی دیموکراتیک. لەم ڕوانگەیەوە، کێشەی سەرەکیی پرۆسەی ئێستا تەنیا کۆتاییهێنان نییە بە خەباتی چەکداری، بەڵکوو گۆڕینی بەڵێنە سیاسییەکانە بۆ دەستەبەری بەردەوام. بێ چاودێریی سەربەخۆ و سازوکاری وەڵامگۆیی، ئەم مەترسییە هەیە کە پرۆسەی ئاشتی تەنیا لە چەک داماڵینی پەکەکەدا کورت ببێتەوە و داواکارییە سیاسی و یاساییەکانی کورد هێشتا بە بێچارەسەری بمێننەوە.