دیپلماسی بدون امید به دشمن/ ماموستا عابد نقیبی
کردپرس- سخنرانی اخیر آقای دکتر مسعود پزشکیان، رئیسجمهوری اسلامی ایران، در هشتاد و یکمین نشست مجمع عمومی سازمان ملل متحد در شرایطی انجام شد که منطقه در یکی از حساسترین مقاطع خود قرار دارد. روابط ایران و آمریکا تحت تأثیر جنگ، تهدید و مناقشه قرار گرفته است. یک روز پیش از سخنرانی رئیسجمهور ایران، دونالد ترامپ در همان تریبون مواضعی تهدیدآمیز علیه ایران مطرح کرده بود.
در چنین شرایطی، شاید مهمترین نکته سخنان دکتر پزشکیان را باید در یک تفکیک اساسی جستوجو کرد: مذاکره کردن با دشمن، با امید بستن به دشمن تفاوت دارد.
دیپلماسی؛ از موضع عزت، نه از موضع نیاز
رئیس جمهور محترم دکتر پزشکیان در سازمان ملل اعلام کرد ایران برای گفتوگو، دیپلماسی و مذاکره آمادگی دارد، اما نه با زبان زور و تهدید. گزارشهای متعدد از سخنرانی همین دوگانه را برجسته کردند: درِ دیپلماسی بسته نشده است، اما تسلیم فشار نیز پذیرفته نشده است.
این تفکیک برای سیاست خارجی ایران اهمیت فراوان دارد. نه مذاکره، فینفسه نه نشانه ضعف است و نه نشانه سازش. در تاریخ سیاست و حتی در سنت سیاسی اسلام، گفتوگو و مذاکره میتواند ابزاری برای تأمین منافع و جلوگیری از خسارت باشد. اما مذاکره زمانی معنا دارد که طرفین یکدیگر را به رسمیت بشناسند و تهدید و تحقیر جای گفتوگو را نگیرد.
بنابراین اگر ایران با کسی مذاکره میکند، معنایش این نیست که به آن کشور اعتماد کرده یا سرنوشت خود را به وعدههای آن گره زده است. اعتماد سیاسی باید ساخته شود؛ نه اینکه پیشاپیش هدیه داده شود.
دشمن را نباید دستکم گرفت؛ اما نباید از آن هم ترسید
یکی از آسیبهای جدی در سیاست خارجی این است که یا دشمن را بیش از اندازه بزرگ کنیم یا آن را بیش از اندازه کوچک بشماریم. هر دو اشتباه است.
تواناییهایش را سنجید، اهدافش را مطالعه کرد و برای سناریوهای مختلف آماده بود؛ اما شناخت دشمن نباید به ترس منجر شود. از سوی دیگر، مقاومت نیز نباید به معنای نفی عقلانیت و دیپلماسی تفسیر شود.
کشوری که قدرت دفاع از خود را دارد، میتواند مذاکره کند؛ و کشوری که مذاکره میکند، الزاماً تسلیم نشده است. آنچه تعیینکننده است، این است که مذاکره از چه موضعی انجام میشود و چه تضمینی برای حفظ منافع ملی وجود دارد.
پیام دکترپزشکیان را باید در کنار واقعیتهای میدان خواند
در تحلیل این سخنرانی نباید تنها به چند جمله احساسی اکتفا کرد. رئیسجمهور ایران در شرایطی سخن گفت که درگیری نظامی و تهدید متقابل فضای منطقه را تحت تأثیر قرار داده است. در چنین شرایطی، بیان آمادگی برای دیپلماسی در کنار رد زبان زور میتواند پیام دوگانهای برای جامعه جهانی داشته باشد: ایران خواهان جنگ نیست؛ اما از موضع تهدید و اجبار نیز مذاکره نمیکند.
خبرگزاریها و رسانههای بینالمللی همین بخش از سخنان پزشکیان را برجسته کردند؛ از یک سو انتقاد شدید او از تهدیدهای آمریکا و از سوی دیگر باقی گذاشتن مسیر دیپلماسی. این رویکرد، اگر در عمل نیز با انسجام و هماهنگی دنبال شود، میتواند میان «مقاومت» و «دیپلماسی» تفکیک ایجاد نکند؛ بلکه این دو را در چارچوب منافع ملی در کنار یکدیگر قرار دهد.
یک هشدار دلسوزانه
در کنار همه این مباحث، یک نکته را از سر دلسوزی باید صریح گفت: ایران نباید برای حل مشکلات خود، به تغییر رفتار دشمن امید ببندد.
نه به این معنا که دیپلماسی را کنار بگذاریم؛ بلکه دقیقاً برعکس. دیپلماسی زمانی قدرتمندتر است که کشور برای سناریوی شکست مذاکره نیز آماده باشد. اگر تحریم برداشته شد، کشور باید از آن استفاده کند؛ اگر مذاکره به نتیجه رسید، باید از فرصت استفاده کرد؛ اگر مذاکره شکست خورد، کشور نباید غافلگیر شود؛ و اگر تهدید نظامی مطرح شد، بازدارندگی باید وجود داشته باشد.
وابسته کردن آینده ایران به تصمیم رئیسجمهور آمریکا یا دولتهای خارجی، با منطق استقلال سیاسی سازگار نیست.
وحدت داخلی؛ مهمتر از هر سخنرانی خارجی
یک سخنرانی هرچقدر هم قوی باشد، بهتنهایی امنیت و قدرت ملی ایجاد نمیکند. قدرت اصلی ایران در داخل کشور شکل میگیرد: در وحدت مردم، اعتماد عمومی، کارآمدی دولت، اقتصاد، علم، توان دفاعی، انسجام اجتماعی و احترام به حقوق شهروندان.
در این میان، وحدت شیعه و سنی نیز فقط یک شعار مذهبی نیست؛ بخشی از امنیت ملی ایران است. دشمن زمانی میتواند از اختلافات داخلی بهرهبرداری کند که جامعه از درون دچار شکاف شود. بنابراین همانگونه که در برابر تهدید خارجی باید هوشیار بود، در برابر تحریک اختلافات قومی و مذهبی نیز باید هوشیار ماند.
شیعه و سنی میتوانند اختلافات مذهبی خود را داشته باشند، اما نباید اجازه دهند اختلاف مذهبی به دشمنی ملی تبدیل شود. ایران قوی، ایرانِ همه ایرانیان است.
سازمان ملل؛ فرصتی برای سخن گفتن با افکار عمومی جهان
تریبون سازمان ملل فقط محل گفتوگو با دولتها نیست؛ محل سخن گفتن با افکار عمومی جهان نیز هست. ایران باید بتواند روایت خود را با زبان حقوق، منطق و استدلال بیان کند.
اگر ایران از مظلومیت مردم خود سخن میگوید، باید مستند سخن بگوید. اگر از حقوق ملت ایران دفاع میکند، باید حقوق بینالملل را نیز جدی بگیرد. اگر از صلح سخن میگوید، باید نشان دهد که صلح را با عزت و امنیت میخواهد، نه با تسلیم. و اگر از مقاومت سخن میگوید، باید روشن کند که مقاومت برای حفظ استقلال و امنیت است، نه برای ادامه دائمی جنگ. این زبان میتواند مخاطب بیشتری در جهان داشته باشد.
از «اعتماد به دشمن» تا «مدیریت رابطه با دشمن»
شاید یکی از مهمترین درسهای سیاست خارجی همین باشد: ما قرار نیست دشمن را دوست خود کنیم؛ قرار است رابطه با دشمن را مدیریت کنیم.
ممکن است در یک موضوع با کشوری اختلاف داشته باشیم و در موضوع دیگری مذاکره کنیم. ممکن است امروز مذاکره کنیم و فردا اختلاف داشته باشیم. ممکن است توافقی شکل بگیرد و بعداً طرف مقابل به تعهدات خود عمل نکند.
بنابراین سیاست خارجی عاقلانه باید بر پایه منافع ملی،
راستیآزمایی، ضمانت، قدرت داخلی و محاسبه هزینه و فایده بنا شود؛ نه بر پایه اعتماد شخصی به دولتهای خارجی.
نتیجهگیری
سخنرانی رئیس جمهور محترم دکتر پزشکیان در سازمان ملل را میتوان از زوایای مختلف بررسی کرد، اما یک نکته در آن برجسته بود: باز گذاشتن مسیر دیپلماسی همراه با رد فشار و تهدید.
از نظر من، مسئله اصلی برای ایران این نیست که «با آمریکا مذاکره کنیم یا نکنیم». مسئله اصلی این است: اگر مذاکره کردیم، از موضع عزت و منافع ملی مذاکره کنیم؛ اگر مذاکره نکردیم، کشور را برای فشارها آماده کنیم؛ اگر توافق کردیم، تضمین و راستیآزمایی داشته باشیم؛ و در هیچ شرایطی، آینده ایران را به اراده دشمن گره نزنیم.
دیپلماسی یعنی باز گذاشتن درهای گفتوگو؛ مقاومت یعنی نپذیرفتن تحمیل؛ و عقلانیت یعنی دانستن اینکه هیچکدام جای دیگری را بهطور کامل نمیگیرد.
ایران امروز بیش از هر چیز به وحدت داخلی، عقلانیت سیاسی، قدرت ملی و دیپلماسی عزتمندانه نیاز دارد. نه باید از مذاکره ترسید، نه به دشمن اعتماد بیمحاسبه کرد. دست دیپلماسی میتواند برای گفتوگو باز باشد؛ اما ستون فقرات کشور باید روی پای خود بایستد.
دیدگاه کاربران