ارزیابی مبهم کردها از شرایط امنیتی اقلیم کردستان بعد از خروج آمریکا
به گزارش کردپرس، با نزدیک شدن به پایان مأموریت ائتلاف بینالمللی ضد داعش در عراق، خروج نیروها و تجهیزات نظامی آمریکا، بهویژه سامانههای پدافند هوایی مستقر در اقلیم کردستان، نگرانیها درباره آسیبپذیری امنیتی اربیل و ایجاد یک خلأ جدید در شمال عراق را افزایش داده است.
روزنامه نشنال در گزارشی نوشته است که خروج سامانههای پدافند هوایی آمریکا از عراق، تنها یک تحول نظامی داخلی نیست و میتواند محاسبات امنیتی کشورهای منطقه را نیز تحت تأثیر قرار دهد. در همین حال، روزنامه نیوعرب به نقل از یک مقام کرد در اربیل گزارش داده است که حکومت اقلیم کردستان نسبت به پیامدهای خروج این سامانهها و احتمال ازسرگیری حملات ابراز نگرانی کرده است.
بر اساس توافق بغداد و واشنگتن در سال ۲۰۲۴، مأموریت ائتلاف بینالمللی در عراق قرار است تا ۳۰ سپتامبر ۲۰۲۶ پایان یابد. این خروج شامل نیروها و تجهیزات ائتلاف خواهد بود و قاسم الاعرجی، مشاور امنیتی نخستوزیر عراق، تأیید کرده است که سامانههای پدافند هوایی مستقر در اقلیم کردستان نیز از عراق خارج خواهند شد.
سامانههای پاتریوت و سیرم مستقر در اطراف اربیل طی سالهای اخیر یکی از مهمترین لایههای دفاعی در برابر حملات موشکی و پهپادی بودهاند و نقش مهمی در حفاظت از مراکز آمریکا و ائتلاف در اقلیم کردستان داشتهاند. نیوعرب نیز این سامانهها را یک سپر امنیتی مهم برای اقلیم در برابر حملات مکرر توصیف کرده است.
اما نگرانی اصلی اربیل اکنون به دوره پس از خروج این سامانهها مربوط میشود.
یک مقام کرد در اربیل به نیوعرب گفته است که نیروهای ائتلاف همراه با سامانههای پدافند هوایی بهطور کامل از عراق خارج خواهند شد. به گفته این مقام، حکومت اقلیم کردستان نگران است که حذف این سامانهها، منطقه را در برابر حملات تکراری آسیبپذیر کند و حتی به کشته شدن افراد منجر شود.
این مقام همچنین گفته است که حکومت اقلیم کردستان از بغداد خواسته است تضمین کند پس از خروج آمریکا، حملات علیه اقلیم از سر گرفته نخواهد شد و در صورت وقوع حملات جدید، دولت فدرال عراق اقدام خواهد کرد.
با این حال، به گفته همین مقام کرد، در شرایط کنونی نه دولت فدرال عراق و نه حکومت اقلیم کردستان ارزیابی روشنی از وضعیت امنیتی پس از خروج نیروها و سامانههای آمریکایی ندارند. این ابهام، یکی از مهمترین نگرانیهای اربیل در آستانه پایان مأموریت ائتلاف محسوب میشود.
روزنامه نشنال نیز تأکید کرده است که اهمیت سامانههای آمریکایی مستقر در اقلیم تنها به حفاظت از پایگاههای آمریکا محدود نمیشود. قابلیتهای شناسایی و رهگیری مستقر در شمال عراق، به دلیل موقعیت جغرافیایی اقلیم، بخشی از محاسبات امنیتی گستردهتر منطقه را نیز تحت تأثیر قرار دادهاند و خروج آنها میتواند بر امنیت منطقه ای گسترده تر از اقلیم کردستان اثر بگذارد.
معن الجبوری، تحلیلگر امنیتی و راهبردی، پیامدهای خروج آمریکا را برای اقلیم کردستان «مستقیم و قابل توجه» دانسته و گفته است که این تحول بر توانمندی و آمادگی نیروهای مسلح و نهادهای امنیتی، بهویژه در اقلیم کردستان، تأثیر خواهد گذاشت.
او هشدار داده است که پیامدهای این وضعیت به کل عراق محدود نخواهد ماند، زیرا شبکه پدافند هوایی این کشور همچنان با ضعفهای جدی مواجه است. به گفته الجبوری، پس از خروج سامانههای آمریکایی، «آسمان عراق بهشدت تحت تأثیر قرار خواهد گرفت» و نفوذ به حریم هوایی کشور آسانتر خواهد شد.
این نگرانی در شرایطی مطرح میشود که اقلیم کردستان در سالهای اخیر بارها هدف حملات پهپادی و موشکی قرار گرفته است. در چنین شرایطی، خروج سامانههای آمریکایی میتواند شکاف میان ظرفیت دفاعی موجود در اقلیم و تواناییهای بومی بغداد و اربیل برای مقابله با تهدیدات هوایی را آشکارتر کند.
دولت عراق در تلاش است این خلأ را از طریق ایجاد یک شبکه ملی پدافند هوایی جبران کند. یحیی رسول، سخنگوی وزارت دفاع عراق، گفته است بغداد در حال ایجاد یک سامانه یکپارچه پدافند هوایی شامل قابلیتهای برد بلند، متوسط و کوتاه، رادار و زیرساخت فرماندهی است.
به گفته یحیی رسول، ارتش عراق پیشتر یک برنامه ششساله برای ایجاد این شبکه تدوین کرده بود، اما نخستوزیر علی الزیدی دستور داده است این برنامه در مدت سه سال اجرا شود. بغداد همچنین مذاکرات مستمری با شرکتهای معتبر برای توسعه توان پدافندی خود دارد.
با این حال، الجبوری معتقد است زمان سه سال برای برطرف کردن این آسیبپذیری کافی نیست. او تأکید کرده است که ایجاد یک شبکه مؤثر پدافند هوایی صرفاً با خرید تجهیزات امکانپذیر نیست و عراق به نیروی متخصص، آموزش و توانایی عملیاتی برای یکپارچهسازی سامانهها نیاز دارد؛ فرآیندی که به گفته او «سالهای زیادی» زمان خواهد برد.
در مجموع، گزارشهای نشنال و نیوعرب نشان میدهند که خروج آمریکا از عراق برای اربیل تنها به معنای پایان حضور نظامی ائتلاف نیست؛ بلکه با خروج سامانههای پدافند هوایی، اقلیم کردستان با پرسشی اساسی درباره امنیت پس از آمریکا روبهرو شده است. اربیل از بغداد تضمین امنیتی خواسته، اما همزمان اذعان شده که هنوز تصویر روشنی از وضعیت امنیتی پس از ۳۰ سپتامبر وجود ندارد؛ خلأیی که در صورت تکرار حملات موشکی و پهپادی میتواند به یکی از جدیترین چالشهای امنیتی اقلیم در دوره پس از خروج آمریکا تبدیل شود.
در کنار نگرانی اقلیم کردستان از احتمال ازسرگیری حملات موشکی و پهپادی پس از خروج سامانههای آمریکایی، یک سناریوی امنیتی دیگر نیز میتواند بر آینده اقلیم اثر بگذارد و آن سرنوشت روند صلح میان ترکیه و پ.ک.ک است.
خروج بخشی از ظرفیتهای پدافندی آمریکا از اقلیم در شرایطی اتفاق میافتد که روند صلح ترکیه و پ.ک.ک هنوز به مرحلهای نرسیده است که بتوان پایان قطعی درگیریهای مسلحانه و عملیات نظامی ترکیه در شمال عراق را تضمینشده دانست. اگر این روند در نهایت به توافقی پایدار منجر نشود یا اجرای تعهدات دو طرف با شکست مواجه شود، احتمال بازگشت تدریجی فضای تقابل نظامی وجود خواهد داشت.
در چنین سناریویی، اقلیم کردستان ممکن است با فشار امنیتی مضاعفی روبهرو شود. ترکیه طی سالهای گذشته عملیات هوایی و پهپادی متعددی را علیه مواضع پ.ک.ک در مناطق مختلف اقلیم انجام داده است و شکست روند صلح میتواند زمینه را برای تشدید چنین عملیاتهایی فراهم کند. در این وضعیت، کاهش حضور نظامی و پدافندی آمریکا میتواند معادله امنیتی اقلیم را پیچیدهتر کند؛ زیرا اربیل همزمان باید با دو نوع تهدید متفاوت مواجه شود.
این نگرانی از آن جهت اهمیت دارد که بخشهایی از مناطق مرزی اقلیم کردستان، بهویژه در استان دهوک، در سالهای گذشته تحت تأثیر عملیات نظامی ترکیه قرار گرفتهاند. در نتیجه، در صورت شکست روند صلح، افزایش حملات پهپادی و هوایی ترکیه میتواند علاوه بر مواضع پ.ک.ک، امنیت روستاها، مناطق مسکونی و زیرساختهای غیرنظامی اقلیم را نیز تحت تأثیر قرار دهد.
روند صلح کنونی در ترکیه از اواخر سال ۲۰۲۴ آغاز شد و پ.ک.ک در سال ۲۰۲۵ انحلال و پایان مبارزه مسلحانه خود را اعلام کرد. با این حال، تحلیلهای منتشرشده در سال ۲۰۲۶ نشان میدهد که روند اجرای توافق همچنان با موانع سیاسی و حقوقی مواجه است.
بنابراین، برای اقلیم کردستان مسئله تنها این نیست که پس از ۳۰ سپتامبر چه میزان از ظرفیت دفاع هوایی آمریکا باقی خواهد ماند؛ مسئله مهمتر آن است که در دوره پس از خروج آمریکا، ممکن است مجموعهای از تهدیدات امنیتی همزمان متوجه اقلیم شود. در صورت شکست روند صلح ترکیه و پ.ک.ک، احتمال تشدید عملیات هوایی ترکیه در کنار نگرانی از حملات از جوانب دیگر در داخل و خارج از عراق علیه اقلیم کردستان، میتواند فشار امنیتی بر اقلیم را افزایش دهد و خلأ ناشی از خروج سامانههای آمریکایی را به مسئلهای راهبردی برای اربیل تبدیل کند.
از این منظر، خروج پدافند هوایی آمریکا را نمیتوان صرفاً در چارچوب پایان مأموریت ائتلاف ضد داعش تحلیل کرد. برای اقلیم کردستان، این تحول همزمان با دو روند بزرگ منطقهای ــ بازتعریف رابطه بغداد و واشنگتن و آینده روند صلح ترکیه و پ.ک.ک ــ رخ میدهد و نتیجه آن میتواند مستقیماً بر سطح امنیت شمال عراق اثر بگذارد.
دیدگاه کاربران