رسانه ها در دنیای امروز چه نقشی در پیشگیری از فقر دارند ؟ / حسین سلطانیان
اجازه می خواهم تا قبل از اینکه در باره نقش صدا وسیما درباره فقر در جامعه صحبت کنم به تعریف فقر و اصطلاح اقتصاد دانان درباره فقر بپردازم.
مفهوم فقر ضد غنا و توانگری است و به معنای حاجت ، کمبود ، تنگ دستی ، حاجتمندی ، پریشانی و نیازمندی بکار می رود و در اصطلاح اقتصاد دانان فقر به معنای ناتوانی در نیازهای مادی زندگی است. در ماده یک لایحه فقر زدایی که در سال 1357 از سوی سازمان مدیریت و برنامه ریزی تدوین شده ، آمده است:« فقیر به کسی میگویند که درآمد وی از منابع مختالف برای تمام یا برخی از نیازهای ضروری مانند : خوراک ، پوشاک ، مسکن ، بهداشت و درمان و آموزش و پرورش کافی نباشد . از دیدگاه علم فقه هم : فقیر کسی است که مخارج یک ساله خود و عیالش را بالفعل یا بالقوه نداشته باشد.»
کارشناسان برای تعین شمار فقیران از شاخصی به نام « خط فقر» استفاده می کنند بر این اساس خط فقر ایران خانواده های شهری و روستایی در یک خانواده سه نفره خط فقر در سال هزارو سیصد و نود وهشت به سه میلیون و هفتصد و پنجاه هزار تومان رسیده است. ارتباط بین رسانه و فقر از ابعاد مختلفی قابل بررسی است .
نخستین گام می توان میزان تحقق این آسیب اجتماعی را در درون ساختار و تشکیلات صدا و سیما بررسی کرد. زیرا این نظام با همه عناصر و تشکیلاتش بخشی از پیکره فرهنگی و اداری مهم کشور و نظام اسلامی است و آسیب ها و چالش هایی که ما در سایر بخش های نظام می بینیم احتمالا در درون این سازمان تحقق یافته است . اما آنچه که مهم است این است که رسانه در راستای کاهش و کنترل این پدیده چه اقدامی کرده است و دغدغه مهم برنامه سازان در باره مبارزه با فقر چیست؟ و چگونه صدا و سیما می تواند به مخاطبانش در این باره پاسخ گو باشد؟
برای آگاهی بیشتر از نحوه و میزان تاثیر رسانه بر وضعیت عمومی فقر باید نگاهی اجمالی به برنامه های صدا و سیما در طول دو دهه گذشته کرد و جهت گیری این برنامه ها را در رابطه با نظام اقتصادی کشور ارزیابی کرد . ضعف توان تولیدی و عدم بهره وری مناسب بخش صنعت و کشاورزی ، از مهمترین دلایل گسترش فقر در کشور است . ریشه اصلی این ضعف اقتصادی در درجه اول به کمبود منابع و زیرساخت ها ، فقدان دانش مدیریت ، نارسایی قوانین و ساختارها ، فقدان طرح های جامع و کارآمد اقتصادی باز می گردد .
بدین لحاظ رسانه در ارتباط با ضعف توان تولیدی کشور، نقش و مسئولیت مستقیمی بر عهده ندارد. اما از آنجا که عوامل و مولفه های فرهنگی نیز به گونه ای غیر مستقیم بر مسایل تولیدی تاثیر می گذارند و به طور اساسی نحوه نگرش عموم مردم به صنعت و کشاورزی و باورها و گرایش هایی که در این رابطه پدید می آیند یعنی همان فرهنگ تولیدی – یکی از ارکان اصلی نظام تولیدی است. درنتیجه رسانه در قبال وضعیت تولیدی کشور مسئول شناخته می شود و نقش پنهان آن در پشت پرده تحول فرهنگی که زمینه ساز ایجاد تحول در نظام تولیدی و اقتصادی است قابل دقت و ارزیابی است .
در این رابطه نگاهی کوتاه و اجمالی به پرونده عمل کرد رسانه در زمینه امور تولیدی، و عدم توجه به برنامه های اقتصادی و بیشتر توجه به قالب های سرگرمی در برنامه سازی در صدا و سیما بیانگر ناکامی این نهاد در ترویج فرهنگ سازنده تولید و ناتوانی آن است .
کوتاهی و ناتوانی رسانه در ترویج فرهنگ مثبت تولید و کم لطفی و نامهربانی کارشناسان و هنرمندان صدا و سیما نسبت به نظام تولیدی، در نخستین گام به نارسایی در تعریف تولید و برداشت ناصحیح از معنا و مفهوم فعالیت های تولیدی دارد. یعنی اینکه از دید رسانه تولید چیست و مصداق عملی فعالیت های مولد کدام است؟ یعنی آیا تنها استانداردهای بین المللی و بنگاه های تولیدی بزرگ تولیدند و یا تولیدات درون خانه ای هم تولیدند؟
امروزه گروه زیادی از بانوان در داخل خانه مشغول به فعالیت تولیدی هستند و مانند خیاطی ، گلدوزی ف آشپزی و مانند اینها ... و تولید مربا و ترشیجات و غیره اما رسانه کدام یک از این تعاریف را اصل قرار داده و بر پایه آن به تبلیغ فعالیت های تولیدی می پردازد ؟
کاملا روشن است که برداشت نخست ازمفهوم تولید در رسانه رواج بیشتری دارد و از فعالیت کارگران کارگاههای کوچک و یا زنان خانه دار کمتر به عنوان فعالیت مثبت یاد می شود. متاسفانه گاهی از حضور اجتماعی زنان و مشارکت آنها در امور اقتصادی به گونه ای یاد می شود که از آنها به عنوان شهروندان درجه دو و عقب افتاده از جریان تمدن اجتماعی و متعلق به جامعه سنتی یاد شده است که نتیجه این نگاه رسانه به مفهوم تولید، امروزه در شکل نارضایتی زنان مولد خانه دار از عمل کرد خود ظاهر شده است. یعنی آنها احساس می کنند که تولید کنندگان جزئ هیچ نقشی در توسعه اجتماعی ندارند . و لذا بیشتر به کار خارج از خانه و اشتغال در ادارات و مراکز بزرگ کاری رغبت نشان می دهند و تصور می کنند که تنها در این صورت است که عضو فعالی از پیکره اجتماعی خواهند بود. متاسفانه امروزه از میان اقشار و گروه های مختلفی که در رسانه مورد تجلیل قرار می گیرند، حق تولیدکنندگان و کار آفرینان به نحو کامل ادا نمی شود و خدمت های ارزشمند این گروه به خوبی نشان داده نمی شود لذا میل و رغبت به گام نهادن در راهی که تولید کنندگان پیموده اند نیز کمتر در سایر اقشار به ویژه جوانان پدید می آید .
امروز تولید کنندگان کشور، تحولات شگفت انگیزی در عرصه صنعت و کشاورزی ایجاد کرده، و با خلق ابتکارات و اختراعات گوناگون و محصولات جدید به رغابت با تولید گنندگان جهانی پرداخته اند. اما متاسفانه هرگز نمی توان ادعا کرد که رسانه به همان اندازه که به معرفی و تکریم ورزشکاران و هنرمندان پرداخته از تولید کنندگان کشور نیز تجلیل کرده است .
برخورد رسانه با تولید کنندگان که نبض اقتصاد ی کشور را در دست دارند چندان مناسب نبوده برای مثال کم تر فیلم یا سریالی را می توان یافت که شخصیت کلیدی آن یک تولید کننده باشد واهمیت کار و تلاش او به صورت غیر مستقیم به نمایش در آید. یا مشکلات تولید کنندگان را به گونه ای هنر مندانه بیان کند تا مردم و مسئولان نسبت به آن حساس شود . به ویژه در شبکه های محلی هنر مدیران و برنامه سازان در ایجاد سرگرمی است و باید گفت که متاسفانه از اقتصاد و تولید غافلند، این در حالی است که ما با انقلاب خود، استقلال از قدرت های بزرگ جهانی را خواستار شدیم و بر هر گونه وابستگی مهر بطلان زدیم . اما متاسفانه مدت زمانی است که اعتبار اجتماعی فعالیت های تولیدی در فرهنگ عمومی جامعه کاهش یافته و ارزش کاذب دیگری چون: دلال بازی و پشت میز نشینی جایگزین آن شده است. این تحول نا مبارک فرهنگی، آثار و پیامدهایی را نیز به دنبال داشته و فضایی را پدید آورده است که افراد از تن دادن به کارهای یدی و فیزیکی پرهیز می کنند . لذا در کارگاه های بزرگ هم شاهدیم که مدیران ارشد از پوشیدن لباس کار پرهیز می کنند. تنها در تلاش اند تا در دفتر کار اعتبار اجتماعی خودشون را حفظ کنند .
اما رسانه در قبال این نابسامانی و تضعیف فرهنگ تولید چه نقشی دارد؟
امروزه اقشار مولد کشور به عنوان قشری با ارزش و دارای اعتبار بالای اجتماعی معرفی نشده اند. مثلا کشاورزان که در فرهنگ ناب دینی ، گنج های پر برکت انسانی شناخته شده اند در اکثر برنامه ها به عنوان قشری عقب افتاده ، نا آگاه و کم سواد معرفی می شوند و به تعبیری جهت گیری رسانه در برخورد با اقشار تولید کننده بر خلاف سیاستی است که در فیلم های و سریال های ژاپنی دیده می شود در فیلم و سریال های ژاپنی موفقیت این کشور در عرصه تولید معنا می شود و اعتبار اجتماعی افراد به نقش آنها در تولید و نو آوری معنی شده است و این در حالی است که در ایران و در رسانه ما صحنه های خوش زندگی در شکل موفقیت در یک امر تجاری و خرید و فروش زمین ، مسکن یا اتومبیل ترسیم می شود . لذا باید گفت که متاسفانه امروزه رسانه ها در تلاشند تا بیشتر برنامه های خود را در قالب سرگرمی و طنز به مخاطب معرفی کنند و مدیران رسانه تنها ایجاد مخاطب اگر هم باشد در این راستا را برای خود هنر قلمداد می کنند و موفقیت خود را در قالب یک برنامه سرگرمی می دانند.که در چنین فضایی مخاطبان رسانه هیچ حساسیتی نسبت به نابرابری های و بی عدالتی ها که در گوشه و کنار پدید می آید نشان نمی دهند و به دلیل عدم اطلاع رسانی و آموزش درست فقر و تنگ دستی گروهایی از مردم را یک امر طبیعی می دانند .که متاسفانه ما کمتر شاهد یک برنامه علمی و یک حرکت عمیق علمی و برنامه جذاب و ابتکاری بوده ایم .
بنابراین هرچند از رسانه انتظار نمی رود که بوجه خاصی را به حمایت مستقیم از اقشار کم در آمد و محروم اختصاص دهد و یا برای بیکاری فرصت شغلی ایجاد کند اما تهیه و تولید برنامه های گوناگون فرهنگی ، هنری ، اجتماعی و اقتصادی در ارتباط با شناخت و رفع مشکل فقر ، از وظایف ضروری این نهاد بوده و به نوبه خود بسیار تاثیر گذار است. درنتیجه رسانه علاوه بر ارزیابی و آسیب شناسی عملکرد دستگاههای اجرایی ، بایدبه بررسی برنامه ها و بهینه سازی عملکرد خود نیز توجه کنند و روشن است که شیوه های موثر اطلاع رسانی در این زمینه تنها به مصاحبه، میزگرد، و مناظره علمی خلاصه نمی شود بلکه هنر برنامه سازی در گنجاندن نتایج حاصله از این مباحث در متن دیگر برنامه است . لذا رسانه باید از یاد آوری مشکلات این بخش حراسی به دل نداشته باشد و در نقش یک بلند گوی همگانی باید به انعکاس مشکلات این بخش از زبان خود مردم بپردازد . لذا چنین رفتاری از سوی رسانه به منزله یک نوع نظارت بر عملکرد مراکز تولیدی به شمار آید. تا حدودی می تواند در اصطلاح وضعیت نابسامان کنونی موثر باشد.
دیدگاه کاربران