«کُرد اگزیت» و آینده اقلیم کردستان در سایه رفراندوم / آرون لاند

به گزارش کردپرس، از زمانی شکل گیری منطقۀ خاورمیانه نوین کردها رویای تشکیل یک کشور مستقل را در سر داشته اند و برای آن خون های زیادی داده اند و تصمیم اقلیم کردنشین عراق در رأی دادن به جدایی از عراق موجی از احساسات ملی گرایانه را برانگیخته است. در میانه تبلیغات گسترده برای استقلال مردی در شهر کرکوک نام «رفراندوم» را برای پسر تازه متولدش انتخاب کرد.

در عین استقبال فراوان، این همه پرسی با مخالفت های فراوانی نیز مواجه است. عرب های عراق از اینکه هموطنان کردشان امیدوارند بخش شمالی کشورشان و بخش بزرگی از ثروت نفتی آنها را از عراق جدا کند خشمگین هستند. ترکیه، سوریه، ایران و ایالات متحده همگی از مخالفان همه پرسی هستند.

از زمان جنگ خلیج فارس در سال 1991، شمال عراق به عنوان پایگاهی کلیدی برای عملیات ایالات متحده در عراق عمل کرده و از سال 2014 پایگاه اصلی جنگ علیه دولت اسلامی (داعش) به رهبری امریکا بوده است. ترکیه و ایران نیز منافعی حیاتی در این منطقه داشته و هر دو کشور بر سیاست داخلی اقلیم نفوذ دارند. در حالی که هیچ یک از این دو کشور مخالف خودمختاری گسترده کردها نیستند، اما نسبت به حفظ وحدت رسمی عراق به شدت هراس دارند و نگرانند که این جدایی سیاست عراق را وارد بی نظمی همیشگی نموده و باعث درگیری های جدید مسری در سراسر منطقه شود.

در واقع تعداد قابل توجهی از کردهای عراق نسبت به انتخابات استقلال تردید داشته و یا حداقل نسبت به زمان برکزاری آن بدبین هستند و بسیاری از اقلیت های اقلیم کردستان که یک چهارم جمعیت کردستان عراق را تشکیل می دهند، ایده جدایی از عراق را وحشتناک می دانند.

به نظر می رسد در صورتی برگزاری همه پرسی بر اساس برنامه مشخص شده، اکثریت مردم اقلیم به آن رای مثبت دهند اما این میزان رای به معنی پذیرش استقلال اقلیم کردستان توسط جامعه بین الملل، حداقل در آینده ایی نزدیک نیست و رهبران کردستان به خوبی به این وضعیت واقفند.

اصول و سیاست

به دلیل اهمیت تاریخی و ملی همه پرسی استقلال، عمدتا آن را ناشی از نزاع قدرت نامناسب میان کردها می دانند که حول تلاش مسعود بارزانی، رئیس اقلیم کردستان در استفاده از روش های غیر قانونی برای حفظ قدرت قرار دارد. این بحران به تابستان سال 2015 باز می گردد؛ زمانی که بارزانی – رهبر چریکی زیرک 71 ساله که به سیاستمدار تبدیل شد و رهبریت حزب دموکرات کردستان (KDP) را بر عهده دارد، حاضر نشده در پایان دوره ریاست خود از سمتش کناره گیری کند. با افزایش اعتراض ها، نیروهای امنیتی حزب دموکرات کردستان از ورود رئیس مجلس اقلیم کردستان به اربیل،پایتخت کردستان ممانعت به عمل آوردند. از آن زمان تاکنون قوه مقننه اقلیم تشکیل جلسه نداده است گرچه اکنون تلاش هایی برای احیای در جریان است.

برای مقابله با مخالفت های روز افزون، بارزانی گفتمان ملی گرایانه را شدت بخشید و همه پرسی را مطرح کرد، گرچه مراقب بود تا وعده فراوان ندهد: هدف از این همه پرسی ابراز غیر الزام اور اراده عمومی است و به معنی اعلام فوری استقلال نیست. هیمن هورامی، مشاور ارشد بارزانی، به روزنامه نگار ولادیمیر ون ویلگنبرگ گفت: پس از رای "آری" اربیل از «ابزارهای مسالمت امیز برای متقاعد کردن بغداد، کشورهای منطقه و جامعه بین المللی» برای حمایت از جدایی رسمی استفاده می کند. وی افزود: « بایستی واقع بین باشید. تفکر رویایی با واقعیت متفاوت است. 100 سال طول کشید تا به این مرحله برسیم.»

پس از آنکه بارزانی توانست برای همه پرسی 25 سپتامبر برنامه ریزی کند، وی خواستار انتخابات پارلمانی و ریاست اقلیم برای 1 نوامبر شد. رهبر حزب دموکرات کردستان پیش از این قول داده بود که بار دیگر در انتخابات شرکت نکند اما منتقدان معتقدند که وی از این همه پرسی برای گرفتن زمان بیشتر و جایگاه خود در غرور ملی کردها را تثبیت کند و در عین حال به این بیاندیشد که چگونه ریاست اقلیم را همچنان در دست داشته باشد.

کمال چومانی، روزنامه نگار کرد و همکار موسسه تحریر برای سیاست خاورمیانه، به من گفت: «او به چیزی مانند همه پرسی برای حفظ قدرت نیاز دارد. او فکر می کند در صورتی که مسئله دستیابی به استقلال باشد مردم باقی ماندن وی در قدرت را تحمل خواهند کرد.»

با این وجود، تلاش برای تعیین سرنوشت کردها تنها یک توطئه در سطح نخبگان نیست. در واقع در سیاست کردی ملی گرایی نام بازی است. هدف تمامی احزاب مهم سیاسی، از جمله رقبای سنتی بارزانی در اتحاد میهنی کردستان (PUK) که یک گروه ملی گرای چپ که کنترل نیمه شرقی اقلیم خودمختار کردستان در اطراف استان سلیمانیه را در اختیار دارد، تشکیل یک کشور مستقل است

در نتیجه بسیاری از سیاستمدارانی که عضو حزب دموکرات کردستان نیستند چه به دلیل احساسات ملی گرایانه و یا برای اینکه به غیر میهن پرست متهم نشوند، به سرعت سوار ارابه همه پرسی بارزانی شدند.

عمر شیخ موس، یکی از فعالان سیاسی کهنه کار و یکی از بنیانگذاران اتحادیه میهنی کردستان که هم اکنون از سیاستمداران مستقل در سیاست کردی است، می گوید: «اتحادیه میهنی از ابتدا برای احقاق حق کردها و نه فقط خودمختاری محلی مبارزه کرده است.» شیخموس طی مصاحبه ای به من گفت که علی رغم تردید و نگرانی همکاران وی در اتحادیه میهنی نسبت به نیت بارزانی هیچ گزینه دیگری بجز حمایت از همه پرسی برای آنها باقی نمانده است. شیخموس گفت: «در غیر اینصورت آنها به بارزانی و حزب دموکرات کردستان اجازه می دهند تا شعارهای ملی را برای خود مصادره کرده و به رغم نقص های آشکار آنها، به "قهرمانان" کردها در تمامی مناطق کردستان تبدیل شوند.»

در واقع، اگرچه اتحادیه میهنی کردستان در داخل دچار تفرقه شده است و بسیاری از رهبران آن (از وضعیت موجود ناراضی اند) اما حزب در این مسئله به طور علنی با بارزانی ائتلاف کرده است. در مقابل رهبریت کمپین ضد همه پرسی به عهده جنبش گوران (تغییر) -که در سال 2009 از اتحادیه میهنی جدا شد و به شدت ضد بارزانی است- و گروه اسلامی کردستان، یک حزب کوچک اسلامی، است که بخش مهم قدرت خود را از بخش های شرقی کردستان عراق کسب کرده است. هر دو آنها معتقدند این همه پرسی مغایر با قانون اساسی است و خواستار تعویق ان شده اند. همچنین، یک فرد رسانه ای برجسته و سیاستمداری جاه طلب ساکن سلیمانیه به نام شاسوار عبدالواحد خود را در راس یک کمپین ضد رفراندوم افراطی تر قرار داده است. وی خواهان رای "نه" به همه پرسی است و در شبکه تلویزیونیNRT خود از سیاست بارزانی به شدت انتقاد می کند. (NRT به تازگی و احتمالا به طور عمد مورد حمله اراذل و اوباش مسلح قرار گرفت.)

به نظر می رسد به دلیل ناامیدی نسبی مخالفان بارزانی، فعالان ضد همه پرسی یک اقلیت نسبتا بی تاثیر باقی بمانند. عمر شیخموس اعضای کمپین «نه» را افرادی عوام فریب غیرمسئول می داند که با آینده کردستان قمار می کند. او به من گفت: «درصورتی که تعداد آراء "نه" نسبتا زیاد باشد، می تواند برای مردم کرد هزینه گزافی را به دنبال داشته باشد. مردم خواهند گفت که کردها خودشان میل خود برای دستیابی به استقلال را رد کردند. از نظر شیخموس مکان مناسب برای به چالش کشیدن بارزانی، رفراندوم نیست بلکه انتخابات نوامبر 2017 است.

کمال چومانی نسبت به این مسئله (انتخابات 2017) بدبین است. او به من گفت: «من معتقدم انتخابات به تعویق خواهد افتاد و آنگونه که برنامه ریزی شده است در سال 2017 برگزار نخواهد شد. در صوزتی که برگزار شود حزب دموکرات کردستان و اتحادیه میهنی بیش از پیش رای از دست خواهند داد اما ما به نقطه ای رسیده ایم که انتخابات هیچ چیزی را تغییر نمی دهد.»

سرکوب اقلیت ها

جدای از اختلافات درونی کردها، این همه پرسی ممکن است در پی حمله سال 2014 دولت اسلامی به موصل در مناطقی که توسط پیشمرگه - نیروهای شبه نظامی حزب دموکرات کردستان و اتحادیه میهنی – کنترل می شوند منجر به آشوب شوند. بغداد و همچنین بسیاری از ساکنین مناطق مورد مناقشه میان اربیل و بغداد به شدت با ادعای کردها بر این مناطق مخالف هستند و بسیاری از ساکنان این مناطق به گروه های قومی یا مذهبی تعلق دارند و ائتلاف خود را با بغداد و همسایگان عراق حفظ می کنند.

در اواخر ماه آگوست، هنگامی که شورای استانی کرکوک - که تحت کنترل پیشمرگه قرار دارد –به شرکت در همه پرسی رای داد، نمایندگان عرب و ترکمن این رأی گیری را تحریم کردند و ایران و ترکیه به شدت به این تصمیم انتقاد کردند.

کارل درات، دانشجوی دکترا دانشگاه اکسفورد که در مورد روابط اقلیت ها در «دشت نینوا»تحقیق می کند، گفت: «هنوز هم مشخص نیست که کدام مناطق مورد مناقشه در همه پرسی گنجانده خواهند شد.» دشت نینوا منطقه ای خارج از شهر موصل است که جمعیت بزرگی از آشوری ها، سریانی ها و کلدان ها در آنجا زندگی می کنند. درات در مصاحبه ای به من گفت: « به نظر می رسد اکثر ساکنان دشت نینوا و [منطقه سنجار که اکثریت ساکنان آن ایزدی هستند] از نوعی حکومت خودمختار حمایت می کنند. در حالی که سیاستمداران رقیب اصرار دارند که این خودمختاری باید در درون عراق یا کردستان باشد؛ مردم عادی عموما عملگراتر هستند. بدون شک نوعی حمایت بین المللی گزینه دلخواه خواهد بود؛ اما اینکه مردم مجبور باشند میان بغداد و اربیل یکی را انتخاب کنند، در آن صورت همه چیز به پیشنهادی که داده می شود بستگی دارد.»

به گفتۀ درات، روش های استبدادی دولت منطقه ای کردستان، سازمان نامنظم همه پرسی و این حقیقت که تعداد بسیار زیادی از مردم غیر کرد پس از جنگ علیه دولت اسلامی همچنان آواره اند، انجام رای گیری عادلانه در مناطق مرزی را تقریبا غیر ممکن ساخته است.

درات می گوید: «در واقع برخی مردم محلی ترجیح می دهند تا حداقل در زمانی معین و یا تحت شرایطی خاص به کردستان بپیوندند اما شیوه رفتار کنونی دولت اقلیم کردستان ادعاهای دموکراتیک بودن این اقلیم را به سخره می گیرد. اعتراضاتی در اقلیم صورت گرفته است که سرکوب شده اند و بسیاری از مردم از اعتراض کردن هراس دارند چرا که سرنوشت آنها را مقامات حکومت اقلیم کردستان تعیین می کنند.»

آیا امکان دارد همه پرسی به تعویق بیافتد؟

ایالات متحده مخالف این همه پرسی است. مقامات آمریکا که به طور کلی نسبت به برنامه کردها برای استقلال بدگمان هستند زمان و شیوه برگزاری این همه پرسی را نامناسب می دانند. برت مک گرک، فرستاده ویژه ایالات متحده در ائتلاف ضد داعش، گفت: به نظر ما برگزاری همه پرسی "در یک زمان بندی بسیار سریع، به ویژه در نواحی مورد مناقشه، بسیار بی ثبات کننده است.» دیپلمات های امریکائی از بارزانی خواسته اند تا حداقل رأی گیری را به تعویق بیاندازد.

اولین باری نیست که چنین اتفاقی می افتد. در سال 2014 و پس از تسخیر شهر موصل توسط داعش که از بین رفتن نفوذ عراق بر اقلیم کردستان را در پی داشت، بارزانی انجام یک همه پرسی همسانی را برنامه ریزی کرد. با این حال، وقتی که جهادی ها سلاح های خود را به سمت اربیل نشانه رفتند و پیشمرگه حزب دموکرات کردستان مجبور شدند از هواپیمای آمریکا برای نجات خود استفاده کنند وی مجبور شد تا حرف خود را پس بگیرد. بارزانی در مقابل پشتیبانی هوایی امریکا مجبور شد تا همه پرسی را لغو کند و از عبارت تعویق برای حفظ ظاهر استفاده کند.

اما این بار به نظر می رسد که سیاستمداران کردی مصمم هستند تا رای گیری را انجام دهند و احساس می کنند که فضای سیاسی ایجاد شده ناشی از بحران داعش در حال از بین رفتن است. بارزانی در مصاحبه ای که اخیرا با روزنامه عربستانی الشرق الاوسط انجام داد، گفت که رای گیری را به تعویق نخواهد انداخت مگر آنکه بغداد و متحدان آن ضمانت های بسیار قابل اعتمادی به وی بدهند که نتایج همه پرسی به تعویق افتاده را خواهند پذیرفت.

کمال چومانی معتقد است که بارزانی خود نمایی می کند. وی به من گفت: «بارزانی می خواهد همه پرسی را به تعویق بیاندازد اما او خودش تصمیم نمی گیرد.» چومانی مدعی است که رهبر حزب دموکرات کردستان تلاش می کند تا از همه پرسی برای ضمانت یک توافق سیاسی خوب، احتمالا به شکل حمایت امریکا در مذاکرات با بغداد یا از طریق حمایت از سوی کاخ سفید استفاده کند. در عین حال ممکن است بارزانی با گوران و سایر احزاب مخالف توافق کند تا به وی اجازه دهند به فعالیت حکومت خود به عنوان رئیس اقلیم ادامه دهد. اگر چنین توافقی صورت گیرد پارلمان کردستان می تواند به جای بارزانی مسئولیت به تعویق انداختن همه پرسی را بر عهده بگیرد.

زندگی ادامه دارد

در حالی که تنها دو هفته تا برگزاری همه پرسی باقی مانده است برای برنامه ریزی یک همه پرسی معتبر زمان زیادی وجود ندارد، اما در عین حال زمان زیادی برای عقب نشینی بارزانی باقی نمانده است.

با این وجود، دنیا در روز 25 سپتامبر به آخر نمی رسد. اینکه کردها به استقلال اقلیم آری، نه و یا هرگز بگویند، سیاست اقلیم به زودی به حالت عادی بازخواهد گشت و این وضعیت برای بارزانی هشدار دهنده است چرا که موقعیت او کاملا مغایر با قانون اساسی است اما به تمامی اتفاقات ممکن فکر کرده است: به محض مشخص شدن نتیجه همه پرسی همه احزاب اقلیم باید خود را برای انتخابات ریاست اقلیم و مجلس سی و پنج روز بعد آماده کنند. با بوجود آمدن مشکلات جدید، فرصت های تازه ای نیز به وجود می آیند. اینکه بارزانی قصد دارد در قدرت باقی بماند، جانشینی برای خود تعیین کند، رای گیری را به تعویق بیاندازد یا در رهبریت اقلیم تغیراتی ایجاد کند، یک همه پرسی موفق در شرایط کنونی - و با توجه به اختلافات موجود در جبهه مخالفین - باد تازه ای در بادبان های کشتی او خواهد انداخت؛ اما حضور کمرنگ مردم نتیجه ای عکس برای بارزانی ایجاد خواهد کرد.

همچنین بعید به نظر می رسد که رای مثبت به همه پرسی مشکلات چندانی برای عراقی ها و جامعه بین الملل بوجود بیاورد. این همه پرسی کردها را ملزم به جدا شدن از عراق نمی کند؛ در واقع این فقط یک نظرسنجی است، نه یک برنامه کلی قانونی برای تقسیم کشور عراق. رای «آری» در روز 25 سپتامبر بیانیه های شدید اللحن بغداد را به دنبال خواهد داشت و ممکن است شکاف عربی-کردی را افزایش داده و همچنین ناارامی های قومی را در امتداد مرزهای مناطق مورد مناقشه کردستان تشدید کند. همه این اتفاقات بسیار ناراحت کننده هستند اما احتمالا بارزانی آنها را مدیریت خواهد کرد و حتی ممکن است راهی برای سوء استفاده از این آشوب پیدا کند.

کاهش فضای احساسی یه همه تنش ها خاتمه می دهد. بارزانی در صورت کسب دستاوردهای خود در همه پرسی می تواند به سرعت انتقادات اعراب و بین المللی را کاهش دهد و بیانیه های آشتی جویانه ای را در مورد ماهیت غیر الزام اور رأی گیری صادر کرده و سپس توجه خود را به سیاست های داخلی روز به روز اشفته تر کردستان معطوف کند.

(این وضعیت) یک بازی طولانی ای است و وی بازیگر خوبی است. گرچه نمی تواند به سادگی توان نخبگان حاکم بر کردستان برای عبور از هر گونه بحرانی را نادیده گرفت، اما شیوه سیاست کردن آنها احتمالا به تاریخ انقضا خود نزدیکتر شده است. در صورتی که پول و سرمایه گذاری های نفتی دوباره جریان پیدا نکند، شرایط حزب دموکرات و اتحادیه میهنی برای حفظ شبکه های حمایتی که قدرت آنها را تعیین می کند دشوار خواهد بود و گرچه ممکن است هر گونه بحران جدیدی در سیاست کردی عراق به خودی خود قابل مدیریت باشد، اما سوال این است که آیا این بحران ها هم اکنون به جایی رسیده اند که دیگر قابل کنترل نباشند؟

* ارون لاند، نویسنده سوئدی در امور خاورمیانه و یکی از نویسندگان بنیاد سنچری است که چندین کتاب و گزارش منتشر کرده است.

منبع: بنیاد سنچری

ترجمه: خبرگزاری کردپرس- سرویس جهان

کد خبرنگار: 40101