آینده توافق کردها و دمشق
به گزارش کردپرس، توافق میان کردهای سوریه و دولت دمشق، اگرچه به رسمیت شناختن بخشی از حقوق فرهنگی و هویتی کردها و آغاز روند ادغام نهادهای اداره خودگردان در ساختار دولت مرکزی را به دنبال داشته است، اما همچنان با ابهام‌های جدی درباره آینده خودگردانی، تضمین‌های قانونی و مشارکت سیاسی کردها روبه‌رو است. یک روزنامه‌نگار و پژوهشگر مسائل سوریه معتقد است تا زمانی که دستاوردهای کردها در قانون اساسی این کشور تثبیت نشود، نمی‌توان از پایداری توافق سخن گفت؛ به‌ویژه آنکه بخشی از جامعه کرد از کاهش اختیارات اداره خودگردان ناراضی است و مقاومت برخی جریان‌های عرب محلی نیز در برابر تغییرات جدید افزایش یافته است.
سیروان کاجو، روزنامه‌نگار و پژوهشگر مسائل سیاسی کردها و سوریه، در گفت‌وگو با پایگاه خبری نیو ریجن، به بررسی وضعیت مناطق کردنشین شمال و شرق سوریه، پیامدهای توافق میان نیروهای دموکراتیک سوریه و دمشق و چشم‌انداز روابط کردها با دولت مرکزی پرداخت.
کاجو که پس از سقوط حکومت بشار اسد برای نخستین بار به شمال شرق سوریه سفر کرده بود، وضعیت این مناطق را با گذشته متفاوت توصیف کرد. به گفته او، پیش از توافق، بخش عمده این مناطق تحت اداره نهادهای کردی قرار داشت، اما اکنون حضور مقام‌های دولت سوریه و نصب پرچم این کشور در شهرها و مراکز اداری، نشانه آشکاری از تغییر ساختار قدرت است.
با این حال، واکنش جامعه کرد به این تحولات یکسان نیست. بخشی از کردها از کاهش اختیارات اداره خودگردان و از دست رفتن موقعیتی که برای آنان نوعی حاشیه امنیت سیاسی و اجتماعی فراهم کرده بود، ابراز ناخرسندی می‌کنند. در مقابل، گروهی دیگر امیدوارند ادغام در ساختار دولت مرکزی به بهبود خدمات عمومی و توسعه مناطقی منجر شود که طی دهه‌های گذشته از نظر اقتصادی و زیرساختی مورد بی‌توجهی قرار گرفته‌اند.
کاجو تأکید کرد که از دست رفتن خودگردانی صرفاً به معنای تغییر ساختار اداری نیست، بلکه برای بخشی از جمعیت کرد به معنای از بین رفتن سازوکاری است که احساس امنیت و امکان اداره امور محلی را فراهم می‌کرد. به گفته او، این نگرانی به‌ویژه در شهرهای بزرگ مانند حسکه و قامیشلو که اکنون حضور دولت مرکزی در آنها گسترش یافته، قابل مشاهده است.
در مقابل، دولت دمشق تلاش کرده است با اجرای برخی طرح‌های عمرانی و خدماتی، تصویر متفاوتی از روابط خود با کردها ارائه دهد. احداث بزرگراه جدید، بازگشایی فرودگاه قامیشلو و برنامه‌ریزی برای بازگشایی گذرگاه مرزی نصیبین در مرز ترکیه پیش از پایان سال ۲۰۲۶، از جمله اقداماتی است که در این چارچوب انجام شده است.
کاجو معتقد است دولت سوریه می‌خواهد به جامعه کرد نشان دهد که دمشق دیگر خود را در تقابل با کردها تعریف نمی‌کند و برای جلب اعتماد آنان تلاش می‌کند. با این حال، او درباره موفقیت این سیاست در جلب اعتماد عمومی تردید دارد و معتقد است صرف اجرای طرح‌های عمرانی نمی‌تواند نگرانی‌های سیاسی و هویتی کردها را برطرف کند.
در همین حال، برخی تحولات در حوزه حقوق فرهنگی کردها از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. به رسمیت شناختن زبان کردی به‌عنوان یکی از زبان‌های ملی سوریه، اعلام نوروز به‌عنوان تعطیلات رسمی ملی و فراهم شدن امکان تدریس زبان کردی به‌صورت درس اختیاری در مدارس، از جمله دستاوردهایی است که پس از توافق در دستور کار قرار گرفته است.
کاجو تأکید کرد که نباید اهمیت این تحولات را نادیده گرفت، زیرا نشان‌دهنده تغییر نگاه دولت سوریه به مسئله کردها است. به اعتقاد او، پیش از این، حکومت مرکزی عمدتاً از دریچه امنیتی به مسئله کردها نگاه می‌کرد، اما اکنون دست‌کم در سطح رسمی، امکان طرح موضوعات زبان و فرهنگ نیز فراهم شده است.
با وجود این، مهم‌ترین نگرانی کردها به فقدان تضمین‌های حقوقی و قانونی برای حفظ این دستاوردها بازمی‌گردد. کاجو معتقد است تا زمانی که حقوق فرهنگی و زبانی کردها در قانون اساسی سوریه تثبیت نشود، هیچ تضمین پایداری برای آینده آنها وجود نخواهد داشت. او هشدار داد که بدون چنین تضمینی، حتی وضعیت زبان کردی نیز ممکن است در سال‌های آینده با تغییر سیاست دولت مرکزی دستخوش تحول شود.
از نظر این پژوهشگر، یکی دیگر از مشکلات روند کنونی آن است که دمشق مسئله کردها را عمدتاً از دریچه روابط خود با نیروهای دموکراتیک سوریه بررسی می‌کند. این در حالی است که جامعه سیاسی کردها به این نیروها محدود نمی‌شود و مجموعه‌ای از نهادهای مدنی، فعالان اجتماعی، تشکل‌های فرهنگی و جریان‌های سیاسی در مناطق کردنشین فعالیت دارند که در مذاکرات و تصمیم‌گیری‌های مربوط به آینده این مناطق سهم چندانی ندارند.
کاجو با اشاره به گسترش جامعه مدنی در شمال شرق سوریه، تأکید کرد که بسیاری از این نهادها و فعالان در روند کنونی مشارکت داده نشده‌اند. به اعتقاد او، محدود کردن گفت‌وگوها به نیروهای دموکراتیک سوریه می‌تواند به نادیده گرفتن بخش مهمی از مطالبات جامعه کرد منجر شود و در نهایت، مشروعیت و پایداری توافق را تحت تأثیر قرار دهد.
در کنار این مشکلات، اختلافات میان کردها و برخی گروه‌های عرب محلی نیز بار دیگر آشکار شده است. کاجو معتقد است این تنش‌ها پدیده جدیدی نیست، اما تغییر موازنه قدرت پس از توافق و گسترش حضور دولت مرکزی موجب شده است برخی جریان‌های عرب احساس کنند فرصت بیشتری برای مخالفت با دستاوردهای سیاسی و اجتماعی کردها پیدا کرده‌اند.
به گفته او، برخی از این جریان‌ها از ابتدا حضور و نقش‌آفرینی کردها در اداره مناطق شمال و شرق سوریه را وضعیتی موقت می‌دانستند و اکنون خواهان بازگشت به ساختار سیاسی و اداری پیش از سال ۲۰۱۱ هستند که در آن حزب بعث کنترل بخش‌های مختلف زندگی سیاسی و اجتماعی را در اختیار داشت.
کاجو در این زمینه به وجود دو جریان مخالف وضعیت جدید اشاره کرد: نخست، گروه‌هایی از عرب‌های محلی که اساساً دستاوردهای دوره اداره خودگردان را به رسمیت نمی‌شناسند و دوم، بخشی از کردها که معتقدند در روند توافق با دمشق امتیازات بیش از اندازه‌ای واگذار کرده‌اند. تقابل این دو دیدگاه، فضای سیاسی و اجتماعی مناطق کردنشین را با چالش روبه‌رو کرده است.
اعتراض‌های تقریباً روزانه دانش‌آموزان کرد برای برخورداری از آموزش کامل به زبان کردی و برگزاری تجمع‌های مخالف در برابر این مطالبات، نمونه‌ای از تنش‌های جدید در این مناطق است. این مسئله نشان می‌دهد که حتی دستاوردهای فرهنگی مورد توافق نیز در مرحله اجرا با مقاومت‌هایی روبه‌رو هستند و هنوز درباره حدود و نحوه اجرای آنها توافق اجتماعی شکل نگرفته است.
مسئله آوارگان کرد نیز از دیگر موضوعات حل‌نشده در روابط میان دمشق و جامعه کرد به شمار می‌رود. به گفته کاجو، شمار زیادی از ساکنان آواره عفرین و سری‌کانی هنوز نتوانسته‌اند به خانه‌های خود بازگردند. بی‌اعتمادی متقابل، نبود خدمات اساسی و تداوم مشکلات امنیتی از جمله موانعی است که بازگشت این آوارگان را دشوار کرده است. این وضعیت نشان می‌دهد که توافق سیاسی میان دمشق و نیروهای دموکراتیک سوریه به‌تنهایی نتوانسته است مشکلات انسانی و اجتماعی مناطق کردنشین را حل کند.
در بخش دیگری از این گفت‌وگو، تأثیر پیروزی دموکرات‌ها در انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا بر آینده توافق کردها و دمشق مورد بررسی قرار گرفت. کاجو معتقد است تغییر اکثریت کنگره آمریکا به‌تنهایی موجب تغییر اساسی در سیاست واشنگتن در قبال سوریه نخواهد شد، زیرا هر دو حزب اصلی آمریکا بر این باورند که باید به دولت جدید سوریه فرصت داده شود.
با این حال، او احتمال می‌دهد که دولت دمشق در دوره پیش رو با نظارت و انتقاد بیشتری درباره نقض حقوق بشر روبه‌رو شود. به اعتقاد کاجو، افزایش توجه محافل سیاسی آمریکا به وضعیت حقوق بشر در سوریه می‌تواند فرصتی برای کردها و گروه‌های مدافع حقوق اقلیت‌ها فراهم کند تا مطالبات خود را در واشنگتن مطرح کنند.
مجموع ارزیابی‌های مطرح‌شده در این گفت‌وگو نشان می‌دهد که آینده توافق میان کردها و دمشق بیش از هر چیز به چگونگی تبدیل تفاهم‌های سیاسی به تضمین‌های قانونی و نهادی بستگی دارد. به رسمیت شناختن زبان کردی، پذیرش نوروز به‌عنوان تعطیلات ملی و فراهم شدن زمینه آموزش زبان کردی، دستاوردهایی مهم هستند، اما بدون تثبیت در قانون اساسی و ایجاد سازوکارهای اجرایی مشخص، ممکن است در برابر تغییرات سیاسی آینده آسیب‌پذیر باقی بمانند.
از سوی دیگر، گسترش حضور دولت مرکزی در مناطق کردنشین، کاهش اختیارات اداره خودگردان و محدود شدن مذاکرات به رابطه دمشق با نیروهای دموکراتیک سوریه، پرسش‌هایی درباره میزان مشارکت واقعی کردها در ساختار سیاسی آینده سوریه ایجاد کرده است. در چنین شرایطی، پایداری توافق تنها به توافق رهبران دو طرف وابسته نیست، بلکه مستلزم جلب اعتماد جامعه کرد، مشارکت جریان‌های سیاسی و مدنی، رفع تنش‌های قومی و فراهم کردن زمینه بازگشت آوارگان است.
بر این اساس، توافق دمشق و کردها را می‌توان گامی مهم در به رسمیت شناختن بخشی از مطالبات تاریخی کردهای سوریه دانست، اما هنوز نمی‌توان آن را تضمینی برای حفظ حقوق و دستاوردهای آنان در آینده تلقی کرد. فاصله میان شناسایی رسمی حقوق کردها و تضمین عملی این حقوق، همچنان مهم‌ترین چالش پیش روی توافقی است که قرار است جایگاه کردها را در سوریه پس از بشار اسد تعیین کند.
دیدگاه کاربران