آوارگی مداوم کردهای عفرین
به گزارش کردپرس، گزارش نشریه «آمارگی» از وضعیت کردهای بازگشته به عفرین نشان می‌دهد که نبود سازوکار مؤثر برای بازپس‌گیری املاک و ادغام ساکنان سابق در ساختارهای عمومی سوریه، روند بازگشت را با مشکلات جدی روبه‌رو کرده است.
احمد موسی، یکی از ساکنان عفرین که پس از هشت سال آوارگی در شهرهای شمال و شرق سوریه و مناطق کردنشین امیدوار بود با بازگشت به زادگاهش به دوران سرگردانی پایان دهد، اکنون در اردوگاهی در چند کیلومتری خانه خود زندگی می‌کند. خانه‌اش همچنان در اختیار یک گروه مسلح قرار دارد و اعضای آن حاضر به تخلیه آن نیستند. او به همراه خانواده‌اش در اردوگاه کفروم، در نزدیکی منطقه شران، سکونت دارد؛ جایی که حدود ۱۲۰ خانواده بازگشته نیز در شرایط دشواری زندگی می‌کنند.
احمد موسی با توصیف وضعیت خود گفته است: «خانه من در عفرین در اشغال یک گروه مسلح است که حاضر به ترک آن نیست. به همین دلیل در این اردوگاه زندگی می‌کنم. بار دیگر آواره شده‌ام، اما این بار در سرزمین خودم.» به گفته او، خانواده‌های ساکن اردوگاه بارها برای بازپس‌گیری خانه‌هایشان به مسئولان محلی عفرین مراجعه کرده‌اند، اما تاکنون پاسخ مؤثر و اقدام عملی دریافت نکرده‌اند.
این اردوگاه که از بلوک‌های سیمانی ساخته شده، از امکانات اولیه زندگی محروم است. نبود برق، آب آشامیدنی، خدمات درمانی و دسترسی مناسب به آموزش، شرایط دشواری برای خانواده‌ها به وجود آورده است. با نزدیک شدن فصل زمستان نیز نبود وسایل گرمایشی به یکی از نگرانی‌های اصلی ساکنان تبدیل شده است. احمد موسی می‌گوید خانواده‌های بازگشته حتی از ابتدایی‌ترین امکانات زندگی برخوردار نیستند و مشخص نیست چه زمانی امکان خروج از اردوگاه و بازگشت به خانه‌های خود را پیدا خواهند کرد.
آوارگی گسترده کردهای عفرین از ژانویه ۲۰۱۸ و در پی آغاز عملیات نظامی ترکیه موسوم به «شاخه زیتون» آغاز شد. ارتش ترکیه با پشتیبانی ارتش ملی سوریه، عملیاتی را برای تصرف عفرین آغاز کرد که به خروج شمار زیادی از ساکنان کرد از خانه‌ها و مناطق محل سکونت خود انجامید. هزاران خانواده در جریان این تحولات ناچار شدند به مناطق دیگر شمال و شرق سوریه پناه ببرند و برای سال‌ها در شرایط آوارگی زندگی کنند.
پس از تحولات سیاسی و نظامی سوریه و سقوط حکومت بشار اسد در دسامبر ۲۰۲۴، توافق میان مظلوم عبدی، فرمانده پیشین نیروهای دموکراتیک سوریه، و احمد الشرع، رئیس‌جمهور موقت سوریه، در ۲۹ ژانویه ۲۰۲۶، زمینه تازه‌ای برای بازگشت آوارگان کرد فراهم کرد. این توافق که بر ادغام اداره خودگردان شمال و شرق سوریه در ساختار دولتی تأکید داشت، بازگشت امن و داوطلبانه آوارگان به مناطق خود را نیز دربر می‌گرفت.
در پی این توافق، روند سازمان‌یافته بازگشت خانواده‌های آواره از ۹ مارس آغاز شد و ۹ کاروان از شهرهای مختلف شمال و شرق سوریه، از جمله قامیشلو، حسکه و کوبانی، به سمت عفرین حرکت کردند. ابراهیم هفارو، مدیر پیشین انجمن اجتماعی عفرین، شمار خانواده‌هایی را که از طریق این روند به زادگاه خود بازگشته‌اند، حدود ۱۱ هزار خانواده اعلام کرده است. با این حال، بازگشت این تعداد خانواده به معنای حل مشکلات آنها نبوده و بخش قابل توجهی از بازگشت‌کنندگان همچنان برای دستیابی به مسکن، خدمات عمومی و فرصت‌های شغلی با موانع جدی مواجه هستند.
یکی از مهم‌ترین موانع بازگشت پایدار کردها، ادامه حضور گروه‌های مسلح در خانه‌ها و املاک ساکنان سابق عفرین است. این گروه‌ها که به وزارت دفاع سوریه وابسته‌اند، در بسیاری از موارد حاضر به تخلیه املاک تحت تصرف خود نیستند. شماری از این نیروهای مسلح و خانواده‌های وابسته به آنها از مناطق دیگری مانند دیرالزور، حمص و حلب به عفرین منتقل شده‌اند و حضور آنها در املاک کردهای آواره، بازپس‌گیری خانه‌ها را دشوار کرده است.
فعالان حقوق بشری در عفرین که با نشریه آمارگی گفت‌وگو کرده‌اند و خواسته‌اند نامشان فاش نشود، اعلام کرده‌اند حدود ۱۲۰ خانواده از میان بازگشت‌کنندگان در اردوگاه کفروم و نزدیک به ۴۰ خانواده دیگر در اردوگاه «یدالعوان» در روستای گوبله زندگی می‌کنند. به گفته این فعالان، بسیاری از خانواده‌هایی که نتوانسته‌اند خانه‌های خود را پس بگیرند، ناچار به اجاره مسکن یا زندگی در خانه بستگان شده‌اند. در نتیجه، روندی که قرار بود به پایان آوارگی منجر شود، برای شماری از خانواده‌ها به دوره‌ای طولانی از انتظار و بلاتکلیفی تبدیل شده است.
الهام احمد، از مقام‌های ارشد کرد که در روند مذاکرات با دولت سوریه نقش داشته و خود نیز اهل منطقه عفرین است، حضور گروه‌های مسلح غیربومی را مانعی جدی در مسیر بازگشت کامل ساکنان این منطقه دانسته است. الهام احمد با اشاره به اینکه بازگشت آوارگان عفرین یکی از دستاوردهای مهم توافق ژانویه با دولت سوریه محسوب می‌شود، گفته است برخی از خانواده‌های بازگشته به دلیل ناتوانی در بازپس‌گیری خانه‌های خود مجبور به اجاره مسکن شده‌اند. او از دولت سوریه خواسته است به شکایت‌های ساکنان عفرین رسیدگی کند و برای حل مشکلات آنها اقدامات عملی و فوری انجام دهد.
با این حال، مشکلات بازگشت‌کنندگان تنها به تصرف خانه‌ها و املاک محدود نمی‌شود. محرومیت از فرصت‌های شغلی و عدم جذب نیروهای متخصص در نهادهای دولتی، یکی دیگر از موانع مهم بازسازی زندگی این خانواده‌هاست. بسیاری از کردهایی که در دوران فعالیت اداره خودگردان شمال و شرق سوریه در بخش‌های مختلف آموزشی، درمانی و اداری مشغول به کار بوده‌اند، اکنون نمی‌توانند تجربه و تخصص خود را در ساختارهای دولتی سوریه به کار گیرند.
ابراهیم شیخو، رئیس سازمان حقوق بشر عفرین، در گفت‌وگو با آمارگی اعلام کرده است که تاکنون هیچ اقدام ملموسی برای ادغام بازگشت‌کنندگان در نهادهای عمومی صورت نگرفته است. به گفته او، هیچ‌یک از مردان و زنان بازگشته در نهادهای دولتی عفرین استخدام نشده‌اند و بیش از سه هزار معلم کرد که بسیاری از آنها بیش از یک دهه سابقه فعالیت در بخش آموزش شمال و شرق سوریه دارند، از مشارکت در روند آموزشی عفرین محروم مانده‌اند.
شیخو که به دلیل فعالیت در زمینه مستندسازی نقض حقوق ساکنان عفرین همچنان امکان بازگشت به خانه خود را ندارد، از دولت سوریه خواسته است زمینه مشارکت بازگشت‌کنندگان را در بازسازی منطقه فراهم کند. او معتقد است کنار گذاشتن نیروهای متخصصی که سال‌ها در بخش‌های مختلف اداره خودگردان فعالیت کرده‌اند، نه‌تنها حقوق این افراد را نادیده می‌گیرد، بلکه ظرفیت انسانی لازم برای توسعه و بازسازی عفرین را نیز محدود می‌کند.
زینب اسماعیل، معلم کرد و مادر چهار فرزند، نمونه‌ای از افرادی است که با وجود برخورداری از سابقه حرفه‌ای طولانی، هنوز نتوانسته‌اند به بازار کار بازگردند. او با حدود ۱۰ سال سابقه تدریس، مدارک و سوابق کاری خود را به اداره عفرین ارائه کرده است تا در یکی از مدارس منطقه مشغول به کار شود، اما تاکنون پاسخی دریافت نکرده است. زینب اسماعیل می‌گوید بسیاری از معلمان بازگشته با شرایط مشابهی روبه‌رو هستند و نمی‌توانند پس از سال‌ها آوارگی، از طریق تخصص و تجربه خود درآمدی پایدار برای خانواده‌هایشان فراهم کنند. به گفته او، خانواده‌ها انتظار داشتند پس از بازگشت، با یافتن شغل و برخورداری از درآمد منظم، زندگی خود را از نو بسازند.
در مقابل، زانا خلیل، رئیس دفتر رسانه‌ای اداره دولتی عفرین، از تلاش مسئولان برای حل مشکلات بازگشت‌کنندگان خبر داده است. او گفته است اداره عفرین به‌طور منظم نشست‌های آگاهی‌بخشی و برنامه‌های اجتماعی برای حمایت از ادغام مجدد خانواده‌های بازگشته برگزار می‌کند. به گفته خلیل، وزارتخانه‌های مربوطه با هماهنگی اداره عفرین در حال بررسی امکان بازگشت کارکنان سابق به نهادهای دولتی هستند و این روند برای هر مؤسسه به‌صورت جداگانه دنبال می‌شود.
خلیل درباره خانه‌های تصرف‌شده نیز گفته است برخی از این املاک در اختیار خانواده‌های دیگری قرار دارند و تخلیه آنها باید از مسیر قضایی انجام شود. به گفته او، در مواردی مالکان منتظر هستند تا ساکنان فعلی به مناطق اصلی خود بازگردند یا محل سکونت جایگزینی برای آنها فراهم شود تا امکان تحویل خانه‌ها به صاحبان اصلی فراهم شود. با این حال، مسئولان اداره عفرین تاکنون آمار روشنی درباره تعداد املاک بازپس‌گرفته‌شده، خانواده‌های تعیین تکلیف‌شده یا شمار بازگشت‌کنندگانی که در نهادهای دولتی استخدام شده‌اند، ارائه نکرده‌اند.
گزارش آمارگی نشان می‌دهد میان اعلام رسمی بازگشت آوارگان و تحقق عملی شرایط زندگی در عفرین فاصله قابل توجهی وجود دارد. برای خانواده‌هایی که پس از سال‌ها دوری به زادگاه خود بازگشته‌اند، صرف عبور از مرزهای مناطق آوارگی و ورود دوباره به عفرین به معنای بازگشت به زندگی پیشین نیست. تا زمانی که خانه‌ها و زمین‌های آنان از تصرف گروه‌های مسلح خارج نشود، امکان برخورداری از خدمات عمومی و فرصت‌های شغلی برابر فراهم نیاید و سازوکار مؤثری برای رسیدگی به مطالباتشان شکل نگیرد، بازگشت آنها همچنان ناقص و شکننده خواهد بود.
دیدگاه کاربران