پ.ک.ک و پروژه ساخت یک اکوسیستم رسانهای برای دوران جدید
به گزارش کردپرس به نقل از نشریه نشنال کانتکست، شبکه رسانهای پ.ک.ک و جریانهای نزدیک به آن طی حدود ۱۸ ماه گذشته وارد مرحلهای متفاوت شده است. در این مرحله رسانه دیگر صرفاً ابزاری برای پوشش مبارزه مسلحانه و انتقال پیام سیاسی جنبش نیست، بلکه به بخشی از زیرساخت حضور این جریان در فضای سیاسی، اجتماعی و فرهنگی پس از جنگ تبدیل میشود.
تعطیلی برخی رسانههای باسابقه، راهاندازی شبکهها و خبرگزاریهای جدید، تغییر در زبانهای انتشار و تلاش برای هدفگذاری دقیقتر مخاطبان در ترکیه، سوریه، عراق و میان کردهای خارج از منطقه، نشانههای اصلی این تحول هستند. مجموعه این تغییرات حاکی از آن است که ساختار رسانهای وابسته یا نزدیک به پ.ک.ک در حال فاصله گرفتن از الگوی سنتی «رسانه جنگ» و حرکت به سوی نوعی اکوسیستم رسانهای چندلایه و تخصصی است.
این دگرگونی را باید در چارچوب تغییر شرایط سیاسی پیرامون پ.ک.ک بررسی کرد. در شرایطی که مبارزه مسلحانه دیگر نمیتواند همچون گذشته محور اصلی سازماندهی سیاسی باشد، موضوعاتی مانند روند صلح، سیاست، حقوق، فرهنگ، زبان، زنان، جوانان و جامعه مدنی اهمیت بیشتری پیدا میکنند. رسانه نیز ناگزیر باید متناسب با این تغییر، نقش خود را بازتعریف کند.
در داخل جریان موسوم به «مطبوعات آزاد» نیز بحث سازماندهی مجدد ساختار رسانهای دنبال شده است. در این ساختار جدید، به جای تکیه بر یک مجموعه متمرکز، بر ایجاد بخشهای جداگانه برای خبر، زنان، جوانان، فرهنگ و حوزههای اجتماعی تأکید دارد. نتیجه این رویکرد، شبکهای متنوعتر از رسانههاست که هر کدام مأموریت، مخاطب و زبان خاص خود را دنبال میکنند.
یکی از روشنترین نشانههای این تغییر، سرنوشت رسانههای قدیمی است. «مدیا نیوز»، رسانه انگلیسیزبان این جریان، در ژوئن ۲۰۲۵ تعطیل شد و در همان مقطع نشریه دیگری در آلمان فعالیت خود را آغاز کرد. تفاوت این دو رسانه فقط در نام و قالب نیست. رسانه جدید تلاش میکند به سمت جذب مخاطبانی مانند روزنامهنگاران، دانشگاهیان، پژوهشگران و محافل سیاستگذاری حرکت کند که نیازهای ارتباطی آنها با مخاطب سنتی رسانههای جنگ تفاوت دارد.
در همان سال، «آنها» در شمال شرق سوریه و «رودنیوز» در اقلیم کردستان نیز انتشار خدمات ترکی خود را متوقف کردند و تمرکز بیشتری بر زبانهای منطقهای گذاشتند. در سوی دیگر، مسئولان «دنگهگهل» هنگام تعطیلی این رسانه اعلام کردند که روند صلح دورهای جدید را آغاز کرده و شیوههای رسانهای گذشته دیگر برای شرایط تازه کافی نیستند.
سال ۲۰۲۶ این روند را وارد مرحله تازهای کرد. در ماه مه، «نوچه تیوی» پخش برنامههای خود را از آلمان آغاز کرد که در شهرهای دیاربکر، قامیشلو و سلیمانیه دفتر دارد. همزمان «کردافام» به عنوان یک رادیوی کردی برای مخاطبان کرمانجی، سورانی و کرمانجکی راهاندازی شد. چند روز بعد نیز «زاگروس ۲۴» فعالیت خود را با تمرکز بر مخاطبان کرد و فارسیزبان آغاز کرد.
آنچه در این میان اهمیت دارد، صرفاً افزایش تعداد رسانهها نیست، بلکه شکلگیری نوعی تقسیم کار میان آنهاست. شبکه جدید به جای آنکه همه رسانهها یک پیام مشابه را با قالبهای متفاوت تکرار کنند، در تلاش است برای هر رسانه یک حوزه مخاطب و کارکرد مشخص تعریف کند.
در ترکیه، رسانههایی مانند «ینی یاشام» و خبرگزاری «مزوپوتامیا» همچنان از عناصر اصلی ساختار خبری هستند، اما در کنار آنها رسانههایی با مأموریتهای متفاوت فعالیت میکنند. «آژانسا ولات» بر اخبار کردی تمرکز دارد، «آزادیا ولات» در قالب یک رسانه مطبوعاتی فعالیت میکند، «ایلکه تیوی» خود را رسانهای برای صلح و حقوق معرفی میکند و «نومدیا۲۴» علاوه بر سیاست، به فرهنگ، پادکست و سبک زندگی میپردازد. «اسپات پرس» نیز مخاطبانی روشنفکر و دموکراتیک را هدف گرفته و موضوعاتی مانند روند صلح، اقتصاد سیاسی و آشتی را دنبال میکند.
به این ترتیب، مفهوم «رسانه» در این ساختار در حال تغییر است. رسانه دیگر الزاماً بلندگوی واحد یک سازمان نیست؛ بلکه میتواند رسانهای کردی زبان برای مخاطبان کرد، رسانهای عربی برای جامعه عرب، رسانهای فارسی برای فارسیزبانان و رسانهای انگلیسی برای روزنامهنگاران و سیاستگذاران باشد. این تغییر، شبکه رسانهای را از یک دستگاه تبلیغاتی متمرکز به مجموعهای از رسانههای منطقهای، زبانی و موضوعی تبدیل میکند.
زبان کردی در این معماری جدید جایگاه ویژهای دارد. «نوچه تیوی» بخشی از کارکرد سیاسی پیشین «استرک تیوی» را بر عهده گرفته است، در حالی که استرک بیشتر بر زبان، فرهنگ و مسائل اجتماعی در گونههای مختلف کردی متمرکز شده است. در کنار آنها، «کردافام» نقش رسانه ای رادیویی، «آژانسا ولات» نقش خبرگزاری و «آزادییا ولات» نقش مطبوعاتی این شبکه را تکمیل میکنند.
در همین حال، تلاش برای حفظ و بازتولید حافظه رسانهای این جریان نیز ادامه دارد. «کرد آرشیو» با دیجیتالسازی میراث رسانههای قدیمی مانند «مد تیوی»، «مدیا تیوی» و «روژ تیوی» در حال ایجاد یک آرشیو رسانهای است؛ اقدامی که نشان میدهد شبکه جدید تنها به تولید محتوای روزمره فکر نمیکند و حفظ سابقه رسانهای خود را نیز بخشی از پروژه ارتباطی بلندمدت میداند.
تقسیمبندی جغرافیایی نیز بخش دیگری از این تحول است. در عراق، «رودنیوز» موضوعاتی از سیاست حزب دموکرات کردستان عراق و اتحادیه میهنی کردستان گرفته تا بغداد، سنجار، مخمور و عملیات ترکیه را پوشش میدهد و همزمان تلاش کرده است مخاطبان عرب عراقی را نیز در دایره مخاطبان خود قرار دهد.
در شمال شرق سوریه، این تقسیم کار شکل روشنتری دارد. «ANHA» نقش خبرگزاری، «روناهی تیوی» نقش شبکه تلویزیونی و «الیوم تیوی» نقش یک رسانه خبری عربی را بر عهده دارند. در حوزه مخاطبان فارسیزبان نیز «زاگروس ۲۴» با ترکیبی از محتوای کردی و فارسی به دنبال ایجاد یک بستر رسانهای متفاوت است.
یکی از ویژگیهای مهم این ساختار تازه، ایجاد رسانههای تخصصی برای زنان و جوانان است. «ژننیوز»، «نوژینها»، «ژن تیوی» و «ژن افام» در حوزه زنان فعالیت میکنند و نشریه «ژینئولوژی» ابعاد نظری و فکری این حوزه را دنبال میکند. برای جوانان نیز رسانههایی مانند «استرکهجوان»، «نوچهجوان» و «برو» فعال هستند.
این تقسیمبندی نشان میدهد که رسانه در این ساختار جدید صرفاً وظیفه انتقال خبر را ندارد. رسانه به ابزاری برای تولید هویت، سازماندهی اجتماعی، بازتعریف مخاطب و حفظ پیوندهای فرهنگی تبدیل شده است. از این منظر، رسانه بخشی از سازمان سیاسی و اجتماعی بزرگتری است که تلاش میکند خود را با محیط پس از منازعه تطبیق دهد.
زنجیره جایگزینی رسانهها نیز این تغییر را بهخوبی نشان میدهد. «مدیا نیوز» جای خود را به «آمارگی» داده، «آرین تیوی» با «زاگروس ۲۴» جایگزین شده، «خۆی بون» با انتشار دوباره «آزادییا ولات» تداوم یافته و پس از تعطیلی «دنگهگهل»، رسانههای صوتی جدید از جمله «کردافام» شکل گرفتهاند. حتی نام «نوچه» که سابقهای قدیمی در این شبکه دارد، بار دیگر در قالب یک شبکه تلویزیونی احیا شده است.
این الگو نشان میدهد که هدف صرفاً حفظ ظرفیتهای رسانهای موجود نیست. به نظر میرسد تلاش اصلی، بازسازی این ظرفیتها با زبان، قالب و هویت حرفهایتر و متناسب با مخاطبانی است که در فضای سیاسی جدید تعریف میشوند.
تحول رسانهای پ.ک.ک همزمان با تغییرات گستردهتری در محیط سیاسی منطقه رخ داده است. روند صلح در ترکیه، حرکت نیروهای سوریه دموکراتیک به سمت ادغام در ساختار دولت سوریه و تغییر مناسبات سیاسی در اقلیم کردستان، شرایطی بسیار متفاوت از دورهای ایجاد کردهاند که شبکه رسانهای پ.ک.ک عمدتاً برای پوشش مبارزه مسلحانه و مقابله رسانهای با دولت ترکیه شکل گرفته بود.
در چنین فضایی، رسانه نیز نمیتواند برای همیشه بر منطق جنگ بنا شود. شبکهای که قرار است در فضای سیاسی و مدنی جدید حضور داشته باشد، باید درباره انتخابات، حقوق، فرهنگ، زبان، اقتصاد، جامعه، زنان و جوانان نیز سخن بگوید و برای هر یک از این حوزهها مخاطب و قالب مناسب داشته باشد.
با این حال، درباره رابطه سازمانی مستقیم میان تمامی این رسانهها و پ.ک.ک باید با احتیاط داوری کرد. ارتباط رسمی برخی رسانههای قدیمی با ساختار رسانهای پ.ک.ک سابقه مستند دارد، اما درباره شماری از رسانههای جدید، از جمله «آمارگی»، «ایلکه تیوی»، «نومدیا۲۴»، «اسپات»، «زاگروس ۲۴» و «الیوم»، شواهد عمومی بیشتر به سابقه فعالان، زمان تأسیس، پیوندهای رسانهای، نحوه معرفی رسانهها و جایگاه سیاسی آنها مربوط میشود و لزوماً رابطه فرماندهی مستقیم با پ.ک.ک را اثبات نمیکند.
از این منظر، توصیف دقیقتر این تحول، نه «گسترش رسانههای پ.ک.ک» به معنای محدود، بلکه شکلگیری یک اکوسیستم رسانهای گسترده در پیرامون این جریان است که بخشی از آن سابقه سازمانی روشن دارد و بخشی دیگر بیشتر از طریق شبکه انسانی، فکری و رسانهای به این جریان نزدیک شده است.
در نهایت، آنچه در حال شکلگیری است را میتوان گذار از «رسانههای حامی و موشق مبارزه» به «رسانههای دوران پس از مبارزه مسلحانه» دانست. شبکهای که زمانی عمدتاً برای روایت جنگ و حفظ انسجام سیاسی در شرایط منازعه ساخته شده بود، اکنون تلاش میکند در چندین فضای سیاسی و جغرافیایی، با زبانها و مخاطبان متفاوت و در حوزههایی از سیاست و جامعه گرفته تا فرهنگ، زنان و جوانان حضور داشته باشد.
اگر این روند ادامه پیدا کند، اهمیت آن تنها در تعداد شبکهها و خبرگزاریهای تازه تأسیس نخواهد بود. مسئله اصلی این است که آیا این ساختار جدید میتواند روایت سیاسی این جریان را از میدان جنگ به عرصه عمومی منتقل کند؛ عرصهای که در آن اعتبار رسانهای، تنوع مخاطب، حرفهایگری و توانایی اثرگذاری بر افکار عمومی، به اندازه انتقال پیام سیاسی اهمیت پیدا میکند.
دیدگاه کاربران