تبدیل عمارت های قدیمی سلیمانیه به مکانهایی برای حفظ هویت کردی

به گزارش کردپرس، گزارش نشریه نیوریجن با روایت «نیشتمان کاکه رش»، شاعر کرد ساکن تبعید، آغاز می‌شود؛ زنی که پس از ترک سلیمانیه و زندگی در نورنبرگ آلمان، سال‌ها بعد به محله شیخان، یکی از قدیمی‌ترین محله‌های شهر، بازگشت تا در حیاط یک خانه سنگی مرمت‌شده شعر بخواند. این خانه در گذشته محلی برای انباشت زباله‌های بازار مجاور بود، اما اکنون به «خانه فرهنگ احای کُرنو» تبدیل شده است.

به نوشته این نشریه، برای نیشتمان این شعرخوانی صرفاً یک برنامه هنری نبود، بلکه بازگشت عاطفی به شهری بود که در طول سال‌های غیبت او به‌سرعت تغییر کرده است. نویسنده گزارش، این صحنه را نمادی از کشمکش میان توسعه شهری و تلاش برای حفظ حافظه فرهنگی سلیمانیه توصیف می‌کند که در آن بناهای قدیمی در معرض تخریب قرار دارند و گروه‌های محلی تلاش می‌کنند بقایای این میراث را به «مراکز زنده فرهنگ کردی» تبدیل کنند.

خانه‌ای برای مردم عادی

پروژه احای کرنو از ابتدا یک طرح دولتی نبود، بلکه از یک ابتکار مردمی برای نجات چند خانه متروکه آغاز شد. جزا ساز، مدیر خانه فرهنگی احای کرنو، می‌گوید این ساختمان‌ها در گذشته مخروبه بودند و کسبه بازار اطراف از آنها برای ریختن زباله استفاده می‌کردند. انجمن هنرهای عامه سلیمانیه برای یافتن مکانی دائمی جهت فعالیت‌های خود، از مقام‌های شهرداری اجازه مرمت این محل را درخواست کرد و روند بازسازی با تأمین مالی «طه رسول»، چهره فرهنگی و روشنفکر کرد، امکان‌پذیر شد.

اما در جریان بازسازی، ساکنان محله پیشنهاد دیگری مطرح کردند. آنها درخواست کردند که خانه‌های قدیمی به عنوان محل زندگی خانواده‌های سرشناس سلیمانیه حفظ شوند تا بخشی از تاریخ اجتماعی شهر از بین نرود. در نهایت این پروژه از یک محل برای فعالیت انجمن موسیقی به مجموعه‌ای تبدیل شد که همزمان فضای فعالیت روشنفکران، شاعران و نویسندگان و محل گردهمایی مردم است.

نام این مجموعه نیز از همین نگاه مردمی سرچشمه می‌گیرد. «کُرنو» چهره‌ای سیاسی یا ثروتمندی مشهور نبود، بلکه فردی تنگدست اما محبوب در محله بود که به شوخ‌طبعی، داستان‌گویی و فروش آب انگور با یک گاری خیابانی شهرت داشت. انتخاب نام او برای این مرکز، بیانگر این ایده است که میراث سلیمانیه فقط متعلق به شخصیت‌های سیاسی و نخبگان نیست، بلکه به شهروندان عادی نیز تعلق دارد.

تبدیل خانه متروکه به محلی برای گردهمایی اهالی فرهنگ

خانه فرهنگی احای کرنو پس از افتتاح توانسته است مخاطبانی از سراسر اقلیم کردستان، بخش‌های مرکزی و جنوبی عراق و همچنین کردهای ساکن اروپا جذب کند. گزارش می‌گوید این مرکز گاهی در یک ساعت پذیرای نزدیک به ۱۰۰ نفر بوده است. در داخل خانه، برنامه‌های موسیقی سنتی برگزار می‌شود و اشیای قدیمی، آثار اهدایی و یادگارهای خانوادگی در کنار دیوارهای سنگی ساختمان نگهداری می‌شوند.

در این روایت، اهمیت خانه‌های فرهنگی صرفاً در حفظ معماری خلاصه نمی‌شود. خانه‌ها به مکان‌هایی برای حفظ موسیقی، ادبیات، خاطرات خانوادگی، داستان‌های محلی و فرهنگ عمومی تبدیل شده‌اند؛ موضوعی که از نگاه گزارشگر، به آنها نقشی فراتر از یک موزه می‌دهد و آنها را به بخشی از زندگی روزمره شهر تبدیل می‌کند.

با وجود استقبال عمومی، خانه فرهنگ احای کرنو همچنان با مشکلات جدی برای ادامه فعالیت مواجه است. مدیر این مرکز می‌گوید هیچ‌یک از نهادهای دولتی به شکل مستمر از آن حمایت نکرده‌اند. انجمن مسئول این خانه نه‌تنها یارانه عمومی دریافت نمی‌کند، بلکه اجاره سالانه ساختمان را به شهرداری می‌پردازد و هزینه آب و برق را نیز برعهده دارد. سقف ساختمان نیز پیش از آغاز بارندگی‌های زمستانی نیازمند تعمیر فوری است.

موسیقیدانانی که در این خانه فعالیت می‌کنند نیز از کمک‌هزینه دولتی برخوردار نیستند. مدیر خانه فرهنگی احای کرنو، وضعیت موجود را نشانه‌ای از فاصله میان اهمیت فرهنگی این بناها و میزان حمایت عملی نهادهای رسمی می‌داند. او با اشاره به کشورهای دیگر می‌گوید بناهای تاریخی در بسیاری از نقاط جهان تحت حمایت دولت قرار می‌گیرند و بخشی از هزینه‌های خدماتی آنها نیز تأمین می‌شود.

این فعال فرهنگی همچنین به تلاش‌های پیشین «هیرو ابراهیم احمد»، بانوی اول پیشین عراق، اشاره کرده است. به گفته او، هیرو ابراهیم احمد زمانی از حکومت اقلیم کردستان خواسته بود خانه‌های تاریخی خریداری شوند تا به جای تبدیل شدن آنها به پارکینگ یا مراکز تجاری، از تخریبشان جلوگیری شود. هدف اولیه، نجات یک منطقه تاریخی کامل بود، اما به گفته جزا ساز، پیش از تحقق این طرح ده‌ها خانه صدساله بر اثر بارندگی‌های شدید فرو ریختند.

خانه‌ای در دل خیابان گوران

گزارش «نیوریجن» سپس به «خانه میراث صوفی کریم سراج» در نزدیکی خیابان گوران می‌پردازد؛ بنایی که نمونه دیگری از تلاش برای سازگار کردن حفظ میراث فرهنگی و تاریخی با تغییرات سریع شهری است. این مجموعه در سال ۱۸۹۷ ساخته شده و پس از مرمت، به موزه و مرکز فرهنگ عامه تبدیل شده است.

در فضای داخلی آن، لباس‌های سنتی کردی، ابزارهای تاریخی صنایع دستی و تصاویر سیاه‌وسفید چهره‌های برجسته فرهنگی سلیمانیه به نمایش گذاشته شده است. در حیاط ساختمان نیز مجسمه «حسن زیرک»، خواننده نامدار کرد، قرار دارد که به میراث موسیقایی شهر ادای احترام می‌کند.

در بیرون از این خانه، زندگی روزمره همچنان جریان دارد و صدای موسیقی حسن زیرک از چایخانه‌ای در همسایگی شنیده می‌شود.؛ آنجا مردان محلی برای بازی تخته‌نرد و نوشیدن چای گرد هم می‌آیند. گزارش با قرار دادن این صحنه در کنار فضای موزه، نشان می‌دهد که میراث فرهنگی سلیمانیه تنها در داخل بناهای تاریخی محفوظ نمانده و هنوز با زندگی روزمره مردم پیوند دارد.

اکرم عثمان، مدیر بخش فرهنگ و میراث خانه صوفی کریم، می‌گوید این ساختمان توسط اداره میراث و آثار باستانی مرمت شده و سپس مدیریت آن به آنها واگذار شده است؛ زیرا این مجموعه مجموعه‌ای گسترده از آثار و اشیای تاریخی در اختیار داشته است. او تأکید می‌کند که خانه‌های تاریخی نقش مهمی در حفظ فرهنگ و میراث اقلیم کردستان دارند.

نگرانی از محو تدریجی میراث کردی

با وجود این، نگرانی درباره آینده این میراث همچنان جدی است. اکرم عثمان هشدار می‌دهد که در صورت انجام ندادن اقدامات فوری، بخشی از میراث کردی ممکن است برای همیشه از میان برود. توسعه سریع شهری در حال بلعیدن املاک تاریخی است و به گفته او، صداهای مستقل مدافع حفظ فرهنگ عامه نیز در روند برنامه‌ریزی شهری اغلب نادیده گرفته می‌شوند.

در این میان، مقام‌های شهری تأکید دارند که حفاظت از میراث همچنان در دستور کار قرار دارد. «محسن ادیب»، مدیرکل اداره کل فرهنگ و هنر سلیمانیه و عضو شورای شهر، خانه‌های تاریخی را دارایی‌های مهم مردم می‌داند. به گفته او، مرمت خانه‌های متعلق به چهره‌های برجسته شهر موجب حفظ نام و یاد آنها می‌شود و این بناها همزمان برای حفاظت از تمدن، معماری و میراث فرهنگی سلیمانیه و اقلیم کردستان اهمیت دارند.

ادیب می‌گوید دفتر او همراه با اداره آثار باستانی روی طرح‌هایی برای تعیین برخی محله‌های سلیمانیه به عنوان مناطق تاریخی کار کرده است. همچنین قرار است تعدادی از خانه‌های قدیمی به دفاتر فرهنگی شهرداری تبدیل شوند. به گفته او، مبلغ دو میلیارد دینار عراق، معادل بیش از ۱.۵ میلیون دلار، برای خرید و مرمت خانه‌های تاریخی در نظر گرفته شده است، اما این بودجه هنوز پرداخت نشده است.

بر اساس این گزارش، تاکنون حدود پنج خانه فرهنگی در سلیمانیه مطابق دستورالعمل‌های رسمی مرمت آثار تاریخی مرمت شده‌اند که هدف آنها حفظ ساختار اصلی بناها در جریان بازسازی است.

سلیمانیه و رقابت با زمان

گزارش «نیوریجن» در پایان، تلاش هنرمندان و داوطلبانی را که این خانه‌ها را اداره می‌کنند، نوعی رقابت روزمره با زمان توصیف می‌کند. از یک سو، سلیمانیه همچنان به عنوان پایتخت فرهنگی اقلیم کردستان شناخته می‌شود و از سوی دیگر، ساختمان‌های بلند و توسعه مدرن شهری به سرعت در حال تغییر سیمای شهر هستند. جنگ‌ها، بحران‌های اقتصادی و نوسازی گسترده نیز بخش زیادی از بافت قرن نوزدهم سلیمانیه را از میان برده‌اند.

در روایت این نشریه، ارزش خانه‌های فرهنگی در این است که میراث را از یک مجموعه اشیای منجمد در موزه‌ها فراتر می‌برند و به فضایی زنده برای بیان شعر، موسیقی، گفت‌وگو و گردهمایی مردم تبدیل می‌کنند. شعرخوانی نیشتمان در حیاط خانه فرهنگ احای کُرنو، که زمانی محا انباشت زباله بود، تصویری از همین تغییر است. این بنا بار دیگر به محل شکل‌گیری خاطره، هنر و ارتباط اجتماعی تبدیل شده است.