«آدم، گربه، مرگ»؛ پیش از جنایت، روی جادهی یخزده
کردپرس، هنوز نمیدانیم قرار است چه اتفاقی بیفتد. نمیدانیم آن مرد کیست، جنایت چیست و چه کسی قرار است قربانی شود. فقط میدانیم رویدادی در حال شکلگرفتن است؛ اتفاقی که شاید خودش هم هنوز از وجودش خبر ندارد. «آدم، گربه، مرگ» نوشتهی زولفو لیوانلی، با ترجمهی ایلناز حقوقی، از لحظهی وقوع جنایت شروع نمیشود؛ ما را به ساعاتی پیش از آن میبرد، به جایی که همهچیز ظاهراً آرام است، اما چیزی در لایههای زیرین این آرامش در حال رخدادن است.
رمان یک هفته به عقب برمیگردد. سامی باران پشت فرمان ماشینی قدیمی نشسته است؛ خودرویی دستدوم با رنگ آبیای که گذر سالها آن را به خاکستری نزدیک کرده. جاده یخ بسته و درختان بلند در دو سوی مسیر، در تاریکی ایستادهاند. ماشین ناگهان لیز میخورد، چند بار دور خودش میچرخد و سرانجام متوقف میشود؛ اما سامی انگار برای چند لحظه احساس میکند روح تنهایش آرام گرفته است.
غم برای او مهمانی همیشگی است؛ مهمانیای که انگار سالهاست در خانهاش جا خوش کرده و قصد رفتن ندارد. گاهی آنقدر زیر پوست مرد میخزد که رانندگی در جادههای سوتوکور تنها راهی است که میتواند اندکی آرامش را به وجودش بازگرداند. وقتی ماشین از حرکت میایستد، سامی به آینه نگاه میکند و چهرهی خیس از اشکش را میبیند. همین تصویر کافی است تا بفهمیم رنج این مرد از جنس سکوتی است که سالها با او مانده است.
استکهلمِ این رمان، شهر آشنای کارتپستالها نیست. خبری از خیابانهای پرنور و منظرههای تماشایی نیست. آنچه میبینیم، حومهای است با ساختمانهای بلند بتنی، پیادهروهای خلوت و آسمانی خاکستری که انگار جایی میان دیوارهای سیمانی گیر افتاده است. سامی در این شهر راه میرود، بیآنکه کسی چندان متوجه حضورش باشد. تنهایی او فقط به نبودن آدمها در اطرافش مربوط نیست؛ انگار میان او و جهان بیرون فاصلهای افتاده که هیچکس از آن خبر ندارد.
حتی راهرفتن هم برای سامی کار سادهای نیست. او باید از میان شکلهای هندسی کف پیادهرو یکی را انتخاب کند؛ اگر سنگهای سفید را انتخاب کرده باشد، نباید پایش روی سنگهای سیاه برود. وقتی به نردهای میرسد، باید تمام میلههای آن را بشمارد. جاانداختن حتی یکی از آنها برایش به معنای بههمریختن همهچیز است؛ انگار اگر مهمانی اعداد کامل نشود، حادثهی بدی در انتظارش خواهد بود.
این جزئیات کوچک، بیش از هر توضیح مستقیمی ما را به دنیای درونی سامی نزدیک میکنند. او در جهانی زندگی میکند که حتی سادهترین حرکتهایش هم باید قاعدهای داشته باشند. شمردن سنگها و نردهها شاید تنها راهی باشد که برای مهار آشفتگی درونش به آن پناه میبرد. لیوانلی بهجای آنکه دربارهی تنهایی یا شرایط روحی شخصیتش توضیح بدهد، اجازه میدهد آن را در رفتارهای روزمرهاش ببینیم. همین است که سامی را از همان ابتدا به شخصیتی ملموس و در عین حال نگرانکننده تبدیل میکند.
ترانهای که بیستوپنج سال منتظر ماند
زولفو لیوانلی را بسیاری پیش از آنکه بهعنوان رماننویس بشناسند، با موسیقی و ترانههایش میشناسند. او در سال ۱۹۴۶ در ایلگینِ قونیه به دنیا آمد. لیوانلی نویسنده، موسیقیدان، آهنگساز و فیلمسازی است که زندگی حرفهایاش از همان سالهای جوانی با سیاست و اعتراض گره خورد. پس از مداخلهی نظامیان در سال ۱۹۷۱، بهدلیل دیدگاههای سیاسیاش بازداشت و زندانی شد. سرانجام در سال ۱۹۷۲، ترکیه را ترک کرد و راه تبعید را در پیش گرفت.
تبعید برای لیوانلی فقط ترک یک سرزمین نبود؛ جداشدن از خانه، دوستان، زبان آشنا و زندگیای بود که ناگهان دیگر نمیتوانست در آن ادامه دهد. استکهلم نخستین پناهگاه او شد و پس از آن، پاریس، آتن و نیویورک نیز بخشی از سالهای دوریاش از وطن شدند. او در سالهایی زندگی میکرد که بازگشت به خانه برایش ساده و بیدردسر نبود. دوری از وطن، برای هنرمندی که موسیقی و نوشتن را راهی برای بیان اندیشههایش میدانست، تجربهای عمیق و تعیینکننده بود. در سال ۱۹۸۴، پس از بیش از یک دهه دوری، به ترکیه بازگشت.
لیوانلی نخستین آلبومش را با نام مستعار «اوزاناوغلو» منتشر کرد و بعدها بهعنوان سفیر حسننیت یونسکو فعالیت داشت. همکاریاش با میکیس تئودوراکیس، آهنگساز یونانی، نیز در مسیر نزدیکترکردن مردم ترکیه و یونان اهمیت داشت. بااینهمه، او در گفتوگوهای زیادی اشاره کرده بود که آرزویی دیرینه دارد: نویسندهشدن.
نخستین ضبط ترانههایش در سال ۱۹۷۴ منتشر شد؛ زمانی که بیستوهشت سال داشت و در سوئد، دور از کشورش، زندگی میکرد. به روایت مترجم، او نوشتن این رمان را هم در همان سال و در خانهای دانشجویی، میان جنگلهای سوئد، آغاز کرد. اما نوشتن کتاب به پایان نرسید. لیوانلی مدتی آن را کنار گذاشت؛ با این باور که نویسنده برای رسیدن به حقیقت بیرونی، گاهی باید از رویدادهای دنیای خویش فاصله بگیرد.
سالها بعد دوباره به سراغ نوشتههایش رفت و «آدم، گربه، مرگ» سرانجام در سال ۲۰۰۱، پس از حدود بیستوپنج سال، منتشر شد. حتی پس از انتشار هم لیوانلی دست از ویرایش آن نکشید و چاپهای بعدی کتاب با نسخهی نخست تفاوتهایی پیدا کردند. مترجم مینویسد که او دربارهی هیچکدام از کتابهایش به اندازهی این اثر وسواس نداشته است. شاید وقتی به سامی و عادتهای وسواسگونهاش فکر میکنیم، این جزئیات دربارهی نویسنده هم معنای جالبتری پیدا میکند.
تجربهی تبعید و مواجههی طولانی با سرکوب سیاسی را نمیتوان بیتاثیر بر جهان ادبی لیوانلی دانست. او سالهایی از زندگیاش را در فاصلهی میان خانه و غربت گذراند؛ تجربهای که در آثارش به شکل دغدغههایی دربارهی تنهایی، آزادی، ترس و جایگاه انسان در برابر قدرت بازتاب پیدا میکند. در «آدم، گربه، مرگ» نیز، اگرچه با روایتی مستقیم دربارهی تبعید سیاسی روبهرو نیستیم، حس بیگانگی و گسست انسان از جهان اطرافش در فضای سرد و تنهای رمان حضور دارد.
سه نقش و یک پرسش
عنوان کتاب از همان ابتدا کنجکاویبرانگیز است: آدم، گربه، مرگ. سه کلمه که در نگاه اول ارتباط روشنی با یکدیگر ندارند، اما هرچه پیش میرویم، حضورشان در جهان رمان پررنگتر میشود و خیلی زود میفهمیم بخشی از لذت همراهشدن با روایت این کتاب، کشف تدریجی همین پیوندهاست.
در برخی معرفیها و برداشتهای خوانندگان، گربه نمادی از وجدان، مرگ و مرز باریک میان واقعیت و خیال دانسته شده است. بااینحال، برداشت خوانندگان از رمان یکسان نیست. بعضی آن را روایتی دربارهی گناه، تنهایی و زندگی در تبعید میدانند و بعضی دیگر به ریتم آرام داستان یا پرداخت سریع برخی شخصیتها انتقاد دارند. شاید همین تفاوت برداشتها نشان میدهد که این کتاب را نمیتوان در یک تعبیر ساده خلاصه کرد.
دو ترجمه، دو آغاز
«آدم، گربه، مرگ» با ترجمهی ایلناز حقوقی از سوی نشر نگاه در سال ۱۳۹۹ منتشر شده است. نثر ترجمه روان است و تلاش میکند فضای سرد و آرام رمان را حفظ کند.
حقوقی، که در کنار فعالیت ادبی در زمینهی تئاتر نیز حضور داشته، در بخشهایی از ترجمه با توضیح نامها و اشارههای فرهنگی، خواننده را با فضای داستان همراه میکند. نامهایی مانند دالارنا، تندرا، هامسون و پان با توضیحهایی کوتاه معرفی شدهاند. مقدمهی مترجم نیز از رابطهی طولانی او با این رمان حکایت دارد؛ رابطهای که پس از ترجمهی «آخرین جزیره» و زندگیکردن با شخصیتهای این کتاب شکل گرفته است.
ترجمهی دیگری از این رمان را محمدامین سیفیاعلا در نشر ققنوس، با عنوان «یک گربه، یک مرد، یک مرگ»، منتشر کرده است. دستکم در نمونهی منتشرشده از این ترجمه، آغاز داستان با صحنهای متفاوت روبهرو میشویم: مردی نیمهبرهنه در اتاق انتظامات یک فروشگاه بزرگ در سوئد، زیر نور تند چراغها، ایستاده و از شرم نمیداند چه کند.
این تفاوت در آغاز دو ترجمه، پرسش جالبی به وجود میآورد. آیا لیوانلی در نسخههای مختلف رمان تغییراتی ایجاد کرده است؟ آیا مترجمان از نسخههای متفاوتی استفاده کردهاند؟ با توجه به اینکه نویسنده سالها پس از انتشار نخست کتاب را بازنویسی و ویرایش کرده؛ تفاوت بسیاری در بین نسخههای متعدد منتشر شده؛ وجود دارد.
«آدم، گربه، مرگ» از آن رمانهایی نیست که بخواهید با عجله از صفحهای به صفحهی دیگر بروید. داستان آرام پیش میرود و گاهی بیشتر از آنکه اتفاقی بیرونی رخ بدهد، باید کنار شخصیت اصلی بمانیم و رفتارها و سکوتهایش را تماشا کنیم. سرمای جاده، ساختمانهای خاکستری استکهلم و مردی که سنگها را میشمارد، کمکم فضایی میسازند که نمیتوان بهسادگی از آن بیرون آمد.
از همان جملهی نخست میدانیم که قرار است جنایتی اتفاق بیفتد. اما لیوانلی بهجای آنکه ما را مستقیم به سمت حادثه ببرد، وادارمان میکند به مردی نگاه کنیم که پیش از وقوع آن، درگیر آشفتگیهای خودش است. شاید مهمترین پرسش رمان همین باشد: چه چیزی در درون یک انسان شکل میگیرد که روزی میتواند به جنایت برسد؟
وقتی کتاب را میبندیم، تصویر سامی و جادهی یخزده هنوز در ذهن باقی مانده است. مردی که برای آرامکردن خودش سنگها را میشمارد، اما در برابر چیزی که در درونش در حال شکلگرفتن است، هیچ شمارشی به کمکش نمیآید. جنایت هنوز رخ نداده؛ بااینحال، رمان از همان ابتدا سایهاش را روی همهچیز انداخته است.
گزارش: باران یاری
دیدگاه کاربران