گردشگری کردستان و کرمانشاه در حصار ظرفیت‌های بلااستفاده؛ چرا جاذبه‌ها به ثروت تبدیل نمی‌شوند؟
این مسئله در نشست تخصصی «چالش‌های گردشگری استان کردستان و کرمانشاه؛ شناسایی، تحلیل و راهکارهای برون‌رفت» که به همت پژوهشکده کردستان‌شناسی دانشگاه کردستان برگزار شد از زوایای مختلف مورد توجه قرار گرفت. در این همایش یعقوب گویلیان سرپرست معاونت گردشگری کردستان، آوات مکاری رئیس گروه بازاریابی و تبلیغات گردشگری کردستان، ستار کریمی کارشناس گردشگری کردستان، احسان مردوخ روحانی دانشگاه کردستان و فعال حوزه گردشگری شهر خلاق، هوشنگ مهدی مدیر پایگاه جهانی منظر فرهنگی اورامانات استان کردستان، سیف‌الله رنجبر مدیر پایگاه جهانی منظر فرهنگی اورامانات استان کرمانشاه، هیرش هوشیار فعال حوزه گردشگری کردستان، فواد حسینی انجمن دفاتر گردشگری کردستان و سالار کهزادی عضو هیئت علمی علمی دانشگاه و فعال حوزه گردشگری کردستان به عنوان سخنران و کارشناس حضور داشتند.
سخنان مطرح‌شده در این نشست، تصویری از مجموعه‌ای از مشکلات ساختاری را ترسیم می‌کرد؛ از نبود برنامه‌ریزی منسجم و ضعف هماهنگی دستگاه‌ها گرفته تا کم‌رنگ بودن نقش بخش خصوصی، استفاده محدود از بازار گردشگری اقلیم کردستان عراق، ضعف بازاریابی دیجیتال و فاصله میان پژوهش‌های دانشگاهی و نیازهای واقعی بازار.
حاصل این مباحث را می‌توان در یک گزاره خلاصه کرد: مسئله گردشگری کردستان و کرمانشاه، بیش از آنکه کمبود جاذبه باشد، ضعف در تبدیل ظرفیت به محصول، محصول به بازار و بازار به ثروت و اشتغال است.
گردشگری بدون اقتصاد؛ جاذبه‌هایی که در چرخه درآمد قرار نمی‌گیرند
یکی از محورهای محوری نشست، ضرورت تغییر نگاه از گردشگری جاذبه‌محور به گردشگری بازارمحور بود. رویکردی که بر اساس آن، برخورداری از آثار تاریخی، طبیعت زیبا، فرهنگ بومی و آیین‌های محلی، تنها نقطه آغاز توسعه گردشگری است، نه مقصد نهایی آن.
در واقع، گردشگر برای انتخاب یک مقصد صرفاً به وجود جاذبه توجه نمی‌کند؛ بلکه مجموعه‌ای از عوامل از جمله دسترسی، کیفیت خدمات، هزینه سفر، امکان رزرو، اقامت، حمل‌ونقل، امنیت تجربه سفر و تناسب خدمات با نیازهای خود را در نظر می‌گیرد.
از همین رو، گردشگری باید به‌عنوان یک زنجیره اقتصادی دیده شود؛ زنجیره‌ای که از معرفی مقصد و بازاریابی آغاز می‌شود و تا حمل‌ونقل، اقامت، پذیرایی، خدمات تفریحی، خرید محصولات محلی و سایر خدمات مرتبط ادامه پیدا می‌کند.
ضعف هر یک از این حلقه‌ها می‌تواند مانع بهره‌برداری از سایر ظرفیت‌ها شود. به بیان دیگر، ممکن است منطقه‌ای از جاذبه‌های فراوان برخوردار باشد، اما به دلیل فقدان شبکه خدماتی و بازاریابی کارآمد، نتواند گردشگر را به اقامت بیشتر و هزینه‌کرد اقتصادی ترغیب کند.
این همان مسئله‌ای است که در بخشی از مباحث نشست نیز مورد تأکید قرار گرفت: کردستان برای توسعه گردشگری نیازمند عبور از معرفی ظرفیت‌ها و ورود جدی به عرصه شناخت بازار، طراحی محصول و فروش خدمات گردشگری است.
اقلیم کردستان عراق؛ بازار نزدیک، فرصت دور از دسترس
یکی از مهم‌ترین فرصت‌های اقتصادی مطرح‌شده در این نشست، بازار اقلیم کردستان عراق بود؛ بازاری که نزدیکی جغرافیایی، اشتراکات فرهنگی و زبانی و ارتباطات اجتماعی می‌تواند دسترسی به آن را برای فعالان گردشگری استان تسهیل کند.
در این نشست، یکی از نمایندگان بخش خصوصی با اشاره به آمار منتسب به دانشگاه علوم پزشکی، از ورود روزانه حدود هزار و ۷۰۰ تا دو هزار نفر از طریق مرزهای مرتبط با اقلیم کردستان عراق سخن گفت و سهم مراکز درمانی استان کردستان از این بازار را کمتر از ۵۰۰ نفر اعلام کرد.
این ارقام، در صورت تأیید و مشخص شدن دوره زمانی و دامنه آماری آن‌ها، می‌تواند نشانه‌ای از شکاف میان حجم تقاضای بالقوه و میزان بهره‌برداری استان از این فرصت باشد.
نکته مهم این است که بازار اقلیم صرفاً به گردشگری تفریحی محدود نمی‌شود. گردشگری سلامت، خرید، سفرهای خانوادگی، گردشگری فرهنگی و طبیعت‌گردی نیز می‌توانند بخشی از این بازار را تشکیل دهند.
با وجود این، نزدیکی جغرافیایی به‌تنهایی مزیت رقابتی ایجاد نمی‌کند. ترکیه، امارات، عمان و هند از جمله مقاصدی هستند که در بازار خدمات درمانی و گردشگری منطقه حضور دارند و برای جذب مشتری برنامه‌ریزی می‌کنند.
بنابراین، کردستان نیز باید از رویکرد سنتی انتظار برای ورود گردشگر فاصله بگیرد و با شناخت رفتار مشتری، همکاری با آژانس‌های اقلیم، بازاریابی هدفمند و طراحی بسته‌های متناسب با قدرت خرید و نیاز گردشگران وارد رقابت شود.
پیشنهاد تشکیل میز مشترک بازاریابی با حضور شرکت‌ها و فعالان بخش خصوصی دو سوی مرز و اجرای آزمایشی یک طرح بازاریابی در بازار اقلیم، از جمله راهکارهای مطرح‌شده در این زمینه بود.
گردشگری سلامت؛ مرز باشماق می‌تواند بیش از یک گذرگاه باشد
در میان ظرفیت‌های مطرح‌شده، گردشگری سلامت جایگاه ویژه‌ای داشت. این حوزه به دلیل وجود نیازهای درمانی در بازار همسایه و برخورداری کشور از توان تخصصی پزشکی، می‌تواند به یکی از محورهای توسعه اقتصادی استان تبدیل شود.
با این حال، گردشگری سلامت صرفاً به ارائه خدمات پزشکی خلاصه نمی‌شود. فرایند جذب بیمار از مرحله اطلاع‌رسانی و انتخاب مرکز درمانی آغاز می‌شود و پذیرش، انتقال، اقامت، درمان، خدمات همراهان و مراقبت‌های پس از درمان را دربرمی‌گیرد.
از همین منظر، پیشنهاد ایجاد پایگاه سلامت در مرز باشماق مطرح شد؛ مرکزی که با همکاری دانشگاه علوم پزشکی بتواند خدمات اطلاع‌رسانی، پذیرش اولیه، راهنمایی بیماران و برخی خدمات مقدماتی را ارائه دهد.
اهمیت این پیشنهاد در آن است که مرز باشماق می‌تواند از یک مسیر عبور و مرور به نقطه اتصال خدمات درمانی و فعالیت‌های اقتصادی گردشگری تبدیل شود.
البته ایجاد چنین پایگاهی زمانی اثربخش خواهد بود که در کنار آن، شبکه‌ای هماهنگ از بیمارستان‌ها، مراکز درمانی، آژانس‌های گردشگری، مراکز اقامتی و خدمات حمل‌ونقل شکل بگیرد. بدون این پیوند، پایگاه مرزی نیز ممکن است به ساختاری اداری و کم‌اثر تبدیل شود.
بخش خصوصی؛ سرمایه‌گذار یا شریک واقعی توسعه؟
یکی از انتقادهای جدی مطرح‌شده در نشست، نحوه مواجهه نظام اداری با بخش خصوصی بود.
بر اساس دیدگاه مطرح‌شده از سوی نماینده بخش خصوصی، در بسیاری از سیاست‌گذاری‌ها، فعالان اقتصادی بیشتر به‌عنوان سرمایه‌گذار یا مجری پروژه دیده می‌شوند؛ در حالی که این بخش باید از ابتدای فرایند توسعه، یعنی شناخت بازار و تعیین اولویت‌ها، تا مرحله طراحی خدمات، بازاریابی و ارزیابی عملکرد حضور داشته باشد.
این نقد را باید فراتر از یک مطالبه صنفی ارزیابی کرد. بخش خصوصی به دلیل ارتباط مستقیم با مشتری، هزینه‌های واقعی فعالیت اقتصادی و مسئله بازگشت سرمایه، اطلاعاتی در اختیار دارد که در بسیاری از مواقع در ساختارهای اداری و تصمیم‌گیری کمتر دیده می‌شود.
نادیده گرفتن این تجربه می‌تواند به تدوین برنامه‌هایی منجر شود که در ظاهر جذاب و کارشناسی‌شده‌اند، اما در میدان عمل قابلیت اجرا یا توجیه اقتصادی ندارند.
از این رو، مشارکت بخش خصوصی نباید به حضور نمایندگان آن در نشست‌ها و کمیسیون‌ها محدود شود؛ بلکه باید در ساختار تصمیم‌سازی و اجرای برنامه‌های گردشگری جایگاه مشخص و مؤثر داشته باشد.
دانشگاه در برابر یک پرسش جدی؛ پژوهش برای بازار یا پژوهش برای کتابخانه؟
یکی از مباحث قابل تأمل نشست، انتقاد از فاصله میان دانشگاه و بازار گردشگری بود.
در این بخش، بر ضرورت تغییر نقش دانشگاه از تولید صرف مقاله و پژوهش‌های نظری به سمت شناخت بازار، تحلیل ظرفیت‌های اقتصادی، شناسایی موانع سرمایه‌گذاری و ارائه راهکارهای اجرایی تأکید شد.
پیشنهاد ایجاد مرکز مطالعاتی و توسعه بازار گردشگری کردستان با مشارکت دانشگاه کردستان و دستگاه‌های مرتبط نیز در همین چارچوب مطرح شد.
واقعیت این است که گردشگری امروز به اطلاعات دقیق نیاز دارد؛ از شناخت بازارهای هدف و سلیقه گردشگران گرفته تا تحلیل رقبا، بررسی هزینه‌ها، ارزیابی کیفیت خدمات و شناسایی فرصت‌های سرمایه‌گذاری.
دانشگاه می‌تواند در تأمین این اطلاعات و تبدیل آن‌ها به مبنای تصمیم‌گیری نقش کلیدی داشته باشد. اما این نقش زمانی محقق می‌شود که پژوهش‌ها از محیط دانشگاه خارج شوند و به نیازهای واقعی فعالان اقتصادی پاسخ دهند.
در مقابل، بخش خصوصی نیز باید آمادگی داشته باشد تا اطلاعات، تجربه‌ها و مسائل واقعی خود را در اختیار مراکز پژوهشی قرار دهد. این همکاری دوطرفه می‌تواند یکی از حلقه‌های مفقوده توسعه گردشگری در استان باشد.
مدیریت جزیره‌ای؛ مانعی که سرمایه‌گذاری را فرسوده می‌کند
در بخش دیگری از نشست، نبود هماهنگی میان دستگاه‌های اجرایی، تصمیم‌گیری‌های پراکنده و بروکراسی اداری به‌عنوان موانع توسعه گردشگری مطرح شد.
این مشکلات زمانی جدی‌تر می‌شوند که برای اجرای یک طرح گردشگری، سرمایه‌گذار ناچار باشد با چندین دستگاه مواجه شود، بدون آنکه مسیر مشخص و واحدی برای دریافت مجوزها، پیگیری امور و رفع موانع وجود داشته باشد.
در چنین وضعیتی، هزینه و زمان سرمایه‌گذاری افزایش می‌یابد و انگیزه ورود سرمایه‌های جدید کاهش پیدا می‌کند.
نقش دستگاه‌های دولتی در توسعه گردشگری باید بیش از آنکه بر تصدی‌گری متمرکز باشد، بر تسهیلگری، هماهنگی، حمایت از سرمایه‌گذاری و رفع موانع اجرایی استوار شود.
از سوی دیگر، تشکیل شوراها و کارگروه‌های تخصصی نیز زمانی ارزشمند است که مسئولیت پیگیری تصمیم‌ها، زمان‌بندی اجرا و شاخص ارزیابی عملکرد مشخص باشد. در غیر این صورت، خطر تبدیل شدن این ساختارها به حلقه‌های تکراری گفت‌وگو وجود دارد.
جشنواره کافی نیست؛ فرهنگ و میراث باید به اقتصاد محلی متصل شوند
بخش دیگری از مباحث نشست به ضعف بازاریابی، حمایت ناکافی از فعالان گردشگری، ضرورت توجه به سرمایه اجتماعی و مشارکت جوامع محلی اختصاص داشت.
در این بخش، انتقاد مهمی نسبت به محدود شدن معرفی کردستان به رویدادها و جشنواره‌های مناسبتی مطرح شد.
برگزاری جشنواره‌های فرهنگی و معرفی محصولات بومی می‌تواند به دیده شدن یک منطقه کمک کند، اما اگر این رویدادها به فروش محصولات، افزایش ماندگاری گردشگر، رونق کسب‌وکارهای محلی و ایجاد فرصت‌های اشتغال متصل نشوند، اثر اقتصادی آن‌ها پایدار نخواهد بود.
اشاره به فروش یک میلیون و ۸۲۰ هزار دیناری انار در یکی از رویدادهای محلی، در همین زمینه مطرح شد؛ هرچند برای ارزیابی دقیق این آمار، جزئیات بیشتری درباره رویداد و مقیاس فروش مورد نیاز است.
در کنار این موضوع، مشارکت جوامع محلی در مدیریت و حفاظت از میراث فرهنگی اهمیت ویژه‌ای دارد.در بخشی از سخنان مطرح‌شده، به گستره جغرافیایی پرونده منظر فرهنگی و تاریخی و دشواری مدیریت آن با نیروی انسانی محدود اشاره شد. تأکید بر ورود جوامع محلی و نهادهای مدنی به فرایند حفاظت و مدیریت نیز از همین دغدغه ناشی می‌شد.
این نگاه از اهمیت زیادی برخوردار است؛ زیرا گردشگری پایدار بدون مشارکت مردمی شکل نمی‌گیرد. مردم محلی تنها مخاطب برنامه‌های توسعه نیستند، بلکه بخشی از سرمایه انسانی و فرهنگی مقصد به شمار می‌روند.
کردستان و کرمانشاه؛ دو استان، یک ضرورت منطقه‌ای
موضوع نشست به‌درستی بر چالش‌های مشترک گردشگری کردستان و کرمانشاه متمرکز شده بود. این تمرکز می‌تواند زمینه‌ساز شکل‌گیری یک نگاه منطقه‌ای به توسعه گردشگری در غرب کشور باشد.
ظرفیت‌های تاریخی، فرهنگی و طبیعی این دو استان امکان طراحی مسیرهای مشترک گردشگری را فراهم می‌کند؛ مسیرهایی که گردشگر را به بازدید از یک شهر یا یک جاذبه محدود نکند و زمینه افزایش مدت اقامت و توزیع منافع اقتصادی در مناطق مختلف را فراهم آورد.
در این میان، معرفی یکپارچه مقاصد، همکاری آژانس‌های گردشگری، هماهنگی خدمات اقامتی و حمل‌ونقل و طراحی بسته‌های مشترک می‌تواند به تقویت جایگاه گردشگری منطقه کمک کند.
البته این همکاری باید از سطح تفاهم‌نامه و اعلام آمادگی فراتر برود و به برنامه‌ای با مسئولیت‌های مشخص و خروجی قابل ارزیابی تبدیل شود.
پنج مطالبه برای عبور از بن‌بست گردشگری
برآیند مباحث این نشست را می‌توان در پنج اولویت اجرایی خلاصه کرد:
۱. تدوین برنامه جامع و مشترک گردشگری: کردستان و کرمانشاه به نقشه راهی نیاز دارند که بازارهای هدف، اولویت‌های سرمایه‌گذاری، مسیرهای گردشگری و مسئولیت دستگاه‌ها را مشخص کند.
۲. ورود سازمان‌یافته به بازار اقلیم کردستان عراق: تشکیل میز مشترک بازاریابی، ارتباط با آژانس‌های اقلیم و اجرای طرح آزمایشی جذب گردشگر باید از سطح پیشنهاد به مرحله اقدام برسد.
۳. شکل‌دهی به زنجیره گردشگری سلامت: ایجاد پایگاه سلامت در باشماق باید با شبکه خدمات درمانی، اقامتی و گردشگری همراه شود تا این ظرفیت به فعالیت اقتصادی پایدار تبدیل شود.
۴. پیوند دانشگاه و بخش خصوصی: ایجاد مرکز مطالعاتی و توسعه بازار گردشگری می‌تواند به شرط برخورداری از مأموریت اجرایی، داده‌های دقیق و ارتباط مستقیم با فعالان اقتصادی، به حل مسائل این حوزه کمک کند.
۵. تقویت مدیریت مقصد و مشارکت جوامع محلی: حفاظت از میراث، توسعه گردشگری فرهنگی و طبیعی و بهره‌برداری اقتصادی از ظرفیت‌های بومی باید با مشارکت واقعی مردم و نهادهای مدنی همراه باشد.
آزمون واقعی توسعه گردشگری، بعد از پایان همایش آغاز می‌شود
نشست تخصصی پژوهشکده کردستان‌شناسی دانشگاه کردستان، مجموعه‌ای از مسائل و مطالبات مهم حوزه گردشگری را پیش روی مدیران، دانشگاهیان و فعالان اقتصادی قرار داد. اما اهمیت چنین نشست‌هایی در نهایت به میزان تأثیر آن‌ها بر تصمیم‌ها و اقدامات اجرایی وابسته است.
اگر قرار باشد پس از هر نشست، همان مشکلات تکرار شود و تنها صورت‌بندی تازه‌ای از دغدغه‌های قدیمی ارائه شود، نتیجه چندانی حاصل نخواهد شد.
اکنون پرسش اصلی این است که کدام دستگاه مسئول پیگیری پیشنهادها خواهد بود؟ چه زمانی بازار اقلیم کردستان به‌صورت عملیاتی مورد مطالعه و هدف‌گذاری قرار می‌گیرد؟ چه نهادی مسئول ایجاد پیوند میان دانشگاه و بخش خصوصی می‌شود؟ و مهم‌تر از همه، چه شاخص‌هایی برای سنجش موفقیت سیاست‌های گردشگری در نظر گرفته خواهد شد؟
گردشگری کردستان و کرمانشاه بیش از هر زمان دیگری به عبور از مدیریت مناسبتی و حرکت به سمت اقتصاد برنامه‌محور نیاز دارد.
تعداد جشنواره‌ها، نشست‌ها و تفاهم‌نامه‌ها به‌تنهایی معیار توسعه نیست. معیار واقعی را باید در افزایش تعداد گردشگران، طول مدت اقامت، میزان هزینه‌کرد، ایجاد اشتغال پایدار، رشد سرمایه‌گذاری و سهم جوامع محلی از منافع گردشگری جست‌وجو کرد.
کردستان و کرمانشاه برای گردشگری ظرفیت کم ندارند؛ آنچه کمبود آن بیش از هر چیز احساس می‌شود، اراده و سازوکار تبدیل این ظرفیت‌ها به یک اقتصاد منسجم، رقابت‌پذیر و پایدار است.
دیدگاه کاربران