چالشهای اصلی کردها پس از انحلال نیروهای دموکراتیک سوریه

به گزارش کردپرس، انحلال نیروهای دموکراتیک سوریه در ۲۵ اوت ۲۰۲۶، نقطه پایانی بر ساختاری نظامی‌ گذاشت که طی ۱۴ سال گذشته ستون اصلی تجربه خودگردانی کردها در شمال‌شرق سوریه بود؛ با این حال، ادغام نیروهای نظامی و نهادهای غیرنظامی این منطقه در ساختار دولت سوریه هنوز به پایان نرسیده و آینده حقوق کردها همچنان با ابهام‌های مهمی روبه‌رو است.

بر اساس تحلیل «نیو عرب» به قلم سیان وارد، انحلال نیروهای دموکراتیک سوریه پس از توافق این نیروها با دولت دمشق و پیشروی روند ادغام صورت گرفته است. مظلوم عبدی(کوبانی)، فرمانده کل نیروهای دموکراتیک سوریه، قرار است به عنوان مشاور ویژه احمد الشرع، رئیس‌جمهور سوریه، فعالیت کند و شماری از رهبران ارشد این نیروها نیز در ساختارهای دولتی مسئولیت‌هایی بر عهده بگیرند. سپان حمو، فرمانده پیشین یگان‌های مدافع خلق، پیش‌تر به عنوان معاون وزیر دفاع در منطقه شرقی منصوب شده و گزارش‌ها از احتمال حضور الهام احمد، رئیس اداره غیرنظامی نیروهای دموکراتیک سوریه، در پارلمان حکایت دارد.

با وجود اعلام رسمی انحلال، برخی کارشناسان معتقدند این تحول بیش از آنکه به معنای پایان فوری ساختارهای موجود باشد، اقدامی نمادین است. الکساندر مک‌کیور، پژوهشگر و نویسنده خبرنامه «این هفته در شمال سوریه»، می‌گوید ساختارهای نظامی و غیرنظامی نیروهای دموکراتیک سوریه همچنان در میدان فعالیت می‌کنند و به موازات نهادهای دولتی که همزمان در حال گسترش حضور خود هستند، به روند ادغام ادامه می‌دهند.

یکی از مهم‌ترین مسائل حل‌نشده، سرنوشت یگان‌های مدافع زنان است. مظلوم عبدی اعلام کرده بود که نیروهای نظامی نیروهای دموکراتیک سوریه به‌طور کامل در وزارت دفاع ادغام شده‌اند، اما یگان‌های مدافع زنان در این روند قرار نگرفتند. این نیرو که یک نیروی نظامی کاملاً زنانه است، به گفته مک‌کیور، با مخالفت دولت سوریه برای پیوستن به وزارت دفاع مواجه شده است.

پس از اعلام انحلال نیروهای دموکراتیک سوریه، یگان‌های مدافع زنان اعلام کردند که در دیدار با وزارت کشور سوریه، امکان ادغام این نیرو به عنوان یک نیروی سازمان‌یافته و مستقل در این وزارتخانه مورد بحث قرار گرفته است. پیش‌تر نیز گزارش‌هایی درباره پیشنهاد تشکیل یک واحد ضدتروریسم در وزارت دفاع برای این نیرو منتشر شده بود، اما سخنگوی یگان‌های مدافع زنان این گزارش‌ها را رد کرده بود.

معز عبدالله، مدیر پژوهش خاورمیانه در سازمان ACLED، معتقد است اینکه انحلال نیروهای دموکراتیک سوریه پیش از حل مسئله یگان‌های مدافع زنان اعلام شد، نشان‌دهنده توازن قدرت در مذاکرات و توانایی بیشتر دمشق برای تعیین شروط توافق است. او هشدار داده است که کنار گذاشتن یک گروه از نیروهای آموزش‌دیده می‌تواند در آینده خطر رویارویی آنان با دولت، به صورت سازمان‌یافته یا فردی را افزایش دهد.

در کنار مسئله امنیتی، آینده زبان کردی در نظام آموزشی شمال‌شرق سوریه یکی دیگر از چالش‌های اصلی است. بسیاری از کردها نگران بازگشت شرایطی هستند که پیش از سال ۲۰۱۲ و در دوره حکومت بشار اسد وجود داشت؛ دوره‌ای که به گفته مک‌کیور، هویت کردی به عنوان بخشی مشروع از هویت سوری به رسمیت شناخته نمی‌شد و آموزش زبان کردی و بیان فرهنگی کردی ممنوع بود.

احمد الشرع در ژانویه، پس از عملیات دولت علیه نیروهای دموکراتیک سوریه، اعلام کرد که زبان کردی به عنوان «زبان ملی» به رسمیت شناخته می‌شود. با این حال، این تصمیم به معنای تبدیل زبان کردی به زبان رسمی سوریه نیست. سوریه همچنان قانون اساسی کاملی ندارد و وضعیت حقوقی زبان کردی ممکن است در روند تدوین قانون اساسی آینده مشخص شود.

بر اساس توافق ادغام، یک دوره انتقالی یک‌ساله در نظر گرفته شده است که طی آن آموزش زبان کردی سه ساعت در هفته ادامه خواهد داشت و یک ساعت نیز به دروس اختیاری مانند تاریخ زنان، جامعه‌شناسی یا فلسفه اختصاص می‌یابد. اما وضعیت آموزش زبان کردی پس از پایان این دوره هنوز مشخص نشده است. این موضوع اهمیت زیادی دارد، زیرا در ۱۴ سال گذشته زبان کردی زبان اصلی آموزش در مناطق تحت کنترل نیروهای دموکراتیک سوریه بوده است و اختلاف اصلی میان دمشق و این نیروها اکنون بر سر این است که آیا برنامه آموزشی آینده به طور کامل به زبان کردی ترجمه خواهد شد یا خیر.

تحولات سوریه همچنین با روند صلح میان ترکیه و حزب کارگران کردستان، پ‌ک‌ک، ارتباط مستقیمی دارد. نیو عرب معتقد است انحلال نیروهای دموکراتیک سوریه بدون وجود روند موازی گفت‌وگو میان آنکارا و پ‌ک‌ک بسیار دشوارتر بود. ترکیه نیروهای دموکراتیک سوریه را شاخه سوری پ‌ک‌ک می‌داند و از این رو، به اعتقاد معز عبدالله، ترکیه یکی از اصلی‌ترین برندگان تحولات اخیر است.

هانری بارکی، پژوهشگر ارشد شورای روابط خارجی آمریکا، در عین حال معتقد است تحولات سوریه می‌تواند برای کردهای ترکیه نیز اهمیت داشته باشد. به گفته او، توافق دمشق و نیروهای دموکراتیک سوریه در زمینه حقوق کردها برای حفظ زبان کردی، هرچند از نظر کردهای سوریه محدودکننده است، اما همچنان شرایطی بهتر از وضعیت موجود کردهای ترکیه فراهم می‌کند و ممکن است کردهای ترکیه را به استفاده از تجربه سوریه به عنوان الگویی برای مطالبات خود در مذاکرات با آنکارا ترغیب کند.

در سطح اجتماعی نیز ادغام با موانع جدی روبه‌رو است. دولت سوریه از یک سو تلاش می‌کند کنترل خود را بر شمال‌شرق تثبیت کند و از سوی دیگر، نگرانی و بی‌اعتمادی کردها نسبت به دولت جدید را کاهش دهد. بخشی از جامعه کردی نسبت به پیشینه اسلام‌گرای دولت و سابقه خشونت علیه اقلیت‌ها، از جمله علویان و دروزها، بدبین است. در مقابل، بخش‌هایی از جوامع عرب منطقه نیز نسبت به نیروهای دموکراتیک سوریه و رهبری آن بدبین هستند و معتقدند این نیروها، با وجود تأکید رسمی بر تکثر قومی، ساختاری ایجاد کردند که قدرت را بیش از اندازه در اختیار جوامع کردی قرار می‌داد.

به اعتقاد مک‌کیور، یکی از بزرگ‌ترین چالش‌های مرحله جدید، بازسازی پیوند اجتماعی میان جوامعی است که طی یک دهه گذشته تا حد زیادی جدا از یکدیگر زندگی کرده‌اند. بازگشت کردهای آواره به مناطقی با جمعیت عمدتاً عرب و بازگشت عرب‌های آواره به مناطق کردنشین می‌تواند زمینه‌ساز تنش‌های تازه شود. در اوت، حمله به کاروانی از کردهای آواره که در حال بازگشت به سری‌کانی بودند، به یک روز ناآرامی در حسکه و قامیشلو منجر شد. یک روز بعد نیز حمله افراد ناشناس به یک پست امنیتی که نیروهای سابق نیروهای دموکراتیک سوریه و تازه‌ادغام‌شده در وزارت دفاع در آن مستقر بودند، سه کشته و چند زخمی بر جای گذاشت.

معز عبدالله، در این میان، خطر اصلی را سیاسی شدن روند ادغام می‌داند؛ به این معنا که کردها عملاً وارد جامعه سیاسی ملی سوریه نشوند و همچنان بیش از آنکه خود را سوری بدانند، هویت کردی خود را مبنا قرار دهند. از این منظر، انتصاب رهبران ارشد نیروهای دموکراتیک سوریه در ساختار دولت می‌تواند با هدف ایفای نقش واسطه میان حکومت و جامعه کردی صورت گرفته باشد؛ زیرا این رهبران همچنان در میان بخشی از جامعه کردی از نفوذ و حمایت برخوردارند.

با وجود این، روند ادغام همچنان ادامه دارد و انحلال رسمی نیروهای دموکراتیک سوریه برخی تحولات میدانی را سرعت بخشیده است. نیروهای امنیت داخلی دولت سوریه که پیش‌تر عمدتاً در محدوده چند مرکز دولتی مستقر بودند، حضور خود را در شماری از محله‌های عرب‌نشین شهر حسکه افزایش داده‌اند. همزمان، برخی واحدهای امنیت داخلی نیروهای دموکراتیک سوریه نیز وارد روند ادغام شده‌اند و انتظار می‌رود در آینده گشت‌های امنیتی خود را زیر پرچم سوریه انجام دهند.

در مجموع، تحلیل نیو عرب نشان می‌دهد که انحلال نیروهای دموکراتیک سوریه را نباید پایان مسئله کردهای سوریه دانست. این تحول بیشتر پایان یک ساختار نظامی و سیاسی ۱۴ ساله و آغاز مرحله‌ای جدید است که در آن مناقشه از مسئله کنترل سرزمینی به موضوعاتی همچون حقوق زبانی، جایگاه نیروهای کردی در ساختار امنیتی، مشارکت سیاسی و بازسازی اعتماد میان کردها و عرب‌ها منتقل شده است. همزمان، موفقیت دمشق در ادغام شمال‌شرق می‌تواند به دولت سوریه امکان دهد توجه خود را به دیگر مناطق خارج از کنترل کامل دولت، به‌ویژه سویدا معطوف کند.

از این منظر، چالش اصلی مرحله پس از نیروهای دموکراتیک سوریه نه صرفاً ادغام نیروهای نظامی، بلکه تبدیل یک توافق امنیتی به ترتیباتی سیاسی و اجتماعی است که بتواند کردها را در ساختار ملی سوریه ادغام کند، بدون آنکه حقوق زبانی و فرهنگی آنان از بین برود و بدون آنکه اختلافات قومی و امنیتی موجود به منبعی برای درگیری‌های تازه تبدیل شود.