روایت یک پژوهش از قیام شیخ عبیدالله؛ «از شمزینان تا آذربایجان» منتشر شد
کرد پرس- آقای خیری مطلق کتاب «از شمزینان تا آذربایجان» از چه دغدغهای شکل گرفت؟
آغاز این کار به سالها قبل بازمیگردد. من در سال ۱۳۶۲ کتاب «قیام کردها ۱۸۸۰» نوشته دکتر جلیل جلیل را مطالعه کردم و به دلیل اهمیت موضوع و دقت نظر نویسنده در بررسی جنبشهای کردی، تصمیم گرفتم آن را ترجمه کنم. این ترجمه در سال ۱۴۰۲ توسط انتشارات وزین جوانهرشد منتشر شد.
در جریان ترجمه این اثر به این نتیجه رسیدم که درباره جنبش کردها و بهویژه جنبش شیخ عبیدالله، در طول حدود ۱۳۳ سالی که از آن ماجرا گذشته، کتابها و مقالات متعددی نوشته شده است؛ اما به کتاب جامعی که بتواند دلایل، انگیزهها و اهداف شیخ عبیدالله را در کنار شرایط عمومی جهان، خاورمیانه، ایران و عثمانی و نقش قدرتهای استعماری بررسی کند، برخورد نکردم. همین مسئله به یک دغدغه جدی برای من تبدیل شد و تصمیم گرفتم این موضوع را در قالب کتابی مستقل دنبال کنم.
چرا پرداختن به این موضوع را نیازمند یک مطالعه جامع میدانستید؟
زیرا به نظر میرسید برای شناخت این واقعه نمیتوان تنها خود قیام را جدا از شرایط زمانه بررسی کرد. باید تحولات سیاسی و اجتماعی ایران و عثمانی، وضعیت منطقه، تحولات بینالمللی و نقش قدرتهای مختلف را نیز در کنار یکدیگر دید. به همین دلیل در این کتاب تلاش کردهام زمینههای مختلفی را که میتوانست در شکلگیری این رویداد مؤثر باشد، بررسی کنم.
برای انجام این پژوهش به چه منابعی مراجعه کردید؟
برای این کار کتابهایی را که درباره قیام شیخ عبیدالله نوشته شده بود جمعآوری کردم و برای دسترسی به برخی کتابهای نایاب به مراکز مختلف مراجعه کردم؛ از جمله مرکز پژوهشهای مجلس، کتابخانه ملی، مرکز اسناد ملی و مرکز اسناد آستان قدس رضوی.
در نتیجه، حدود ۴۰ منبع مورد مطالعه و بررسی قرار گرفت. بخشی از این منابع مستقیماً به قیام شیخ عبیدالله اختصاص داشت و بخشی نیز مطالبی درباره این موضوع در خود داشت.
در مقدمه کتاب اشاره کردهاید که روایتهای مختلفی درباره این واقعه وجود دارد. این مسئله چه ضرورتی برای انجام یک پژوهش جدید ایجاد میکرد؟
وقتی عناوین کتابها و مقالات مختلف را بررسی میکنیم، میبینیم که از شیخ عبیدالله و کردها با عناوین متفاوتی مانند «فتنه»، «قیام»، «جنبش» و «شورش» یاد شده است. هر یک از نویسندگان و محققان نیز از زاویه خاصی به موضوع نگاه کردهاند.
بنابراین برای من اهمیت داشت که این واقعه از منظرهای مختلف بررسی شود و مجموعه عوامل و شرایطی که در آن دوره وجود داشته، مورد توجه قرار گیرد.
یکی از ویژگیهای مقدمه کتاب، ارائه مجموعهای از محورهای تاریخی و سیاسی است. این محورها چه هستند؟
در کتاب تلاش شده است موضوعاتی مانند تحولات جهان در شرق و غرب و خاورمیانه، رقابت روس، انگلیس و فرانسه برای سلطه بر منطقه، روابط اجتماعی و شرایط سیاسی ایران قاجاری و ترکیه عثمانی، اختلافات و جنگهای طولانی میان دو کشور و وضعیت اقوام ساکن دو سوی مرز بررسی شود.
همچنین جایگاه اربابان و فئودالها در تقسیمات کشوری، پایان دوره امارتهای کردی و حکومتهای ملوکالطوایفی، روند تمرکزگرایی، قدرت گرفتن شیوخ با توجه به نفوذ تصوف در کردستان و نقش قدرتهای خارجی از دیگر محورهای مورد توجه است.
بنابراین در این کتاب، قیام شیخ عبیدالله در یک چارچوب بزرگتر بررسی شده است؟
بله. تلاش شده است قیام در ارتباط با شرایط عمومی آن دوره بررسی شود. روابط ایران و عثمانی، تحولات منطقه، رقابت قدرتهای بزرگ، وضعیت کردها و روند تحولات سیاسی و اجتماعی، همگی در این چارچوب قرار میگیرند. هدف این بوده است که موضوع تنها به خود یک واقعه محدود نشود و زمینههایی که در شکلگیری آن مؤثر بودهاند نیز مورد توجه قرار گیرند.
در مقدمه به حرکت شیخ عبیدالله به سمت آذربایجان و مقاومت شهرهای منطقه نیز اشاره کردهاید. این بخش چه جایگاهی در کتاب دارد؟
در مقدمه به یورش شیخ عبیدالله با همکاری حمزهآقا منگور به آذربایجان و مقاومت مردم شهرهای مهاباد، میاندوآب، بناب، مراغه و ارومیه اشاره شده است. این بخش نیز در چارچوب بررسی کلی قیام و پیامدهای آن مورد توجه قرار گرفته است.
آیا شکلگیری این کتاب تنها حاصل مطالعه و تحقیق فردی شما بود؟
نه. گفتوگو و نقد نیز در شکلگیری آن مؤثر بود. همزمان با انتشار کتاب «قیام کردها ۱۸۸۰»، دوست و استاد فرهیختهام جناب آقای عزیز دهپور آتشبیگ و گروه تاریخپژوهان در پلتفرم تلگرامی تاریخپژوهان درخواست کردند که قیام شیخ عبیدالله و حرکت او به آذربایجان را در چند جلسه مورد نقد و بررسی قرار دهم.
این جلسات در حدود ۱۰ جلسه سهساعته برگزار شد و پس از پایان آن، دوستان تاریخپژوه پیشنهاد کردند مطالب ارائهشده به صورت کتاب منتشر شود. این پیشنهاد در شکلگیری کتاب حاضر مؤثر بود.
شما در مقدمه بر مستند بودن مطالب و پرهیز از غرضورزی و تعصب تأکید کردهاید. این رویکرد در نگارش کتاب چگونه دنبال شد؟
تلاش من این بود که کتابی مستند و مستدل ارائه شود و بررسی قیام کردها و جنبشهای کردی و دلایل قیام شیخ عبیدالله با رویکردی تحقیقی انجام گیرد. به همین دلیل مراجعه به منابع مختلف و بررسی آنها اهمیت زیادی داشت.
در مقدمه نیز تصریح کردهام که کتاب تلاشی صادقانه و منصفانه و به دور از غرضورزی و تعصبات است.
در پایان مقدمه، شما بر ارتباط مطالعه تاریخ با آینده تأکید کردهاید. از نگاه شما اهمیت پرداختن امروز به این واقعه تاریخی چیست؟
در پایان مقدمه تأکید کردهام که گذشته میتواند چراغ راه آینده باشد. هدف از بازخوانی این رویداد این است که نسل جوان با آگاهی بیشتری نسبت به گذشته نگاه کند.
به اعتقاد من شناخت شرایط و عواملی که در گذشته به شکلگیری چنین رخدادهایی منجر شدهاند، اهمیت دارد و امیدوارم این کتاب بتواند در شناخت آن دوره و بررسی عوامل مؤثر در آن مفید باشد.
اگر بخواهید پیام اصلی کتاب را در پایان در یک جمله بیان کنید، چه میگویید؟
«از شمزینان تا آذربایجان» تلاشی برای بررسی و نقد قیام شیخ عبیدالله و جنبشهای کردی در چارچوب شرایط سیاسی، اجتماعی و بینالمللی دوره خود و بر اساس منابع متعدد است؛ با این امید که شناخت گذشته بتواند چراغ راه آینده باشد.
دیدگاه کاربران