اقتصاد هراس در برابر اقتصاد لذت/احمد غلامی

تنش ها از زمان سربرآوردن ویروس کرونا بیش از تبعات بهداشتی-اجتماعی به شدت جنبه سیاسی-اقتصادی و حتی تغییر و چرخش در الگوهای اقتصادی، به خود گرفته است.

از تلاشهای وافر و گاهی تبلیغاتی دولتها برای رهایی از این بیماری، نشستهای جهانی برای تعیین و تبادل راهکارها، تلاش برای ساخت داروهای ضدکرونا و مناسبات مالی بسیار پیچیده بر سر تولید کالاهای قرنطینه محور گرفته تا تنشهای سیاسی بر سر کاهش تحریمها و مالیات شرکتهای چینی یا آزادسازی محموله های ماسک و مدیریت اجتماعی بر مبنای طرح فاصله اجتماعی و در نهایت الگوهای رفاهی مبنی بر کاهش سود بانکی، رایگان شدن هزینه خدمات، توزیع غذا و مواد اولیه جلو درب منازل، اقدامات سخت برای جلوگیری از خروج مردم از قرنطینه و ... همه و همه یک منظومه بسیار پیچیده را حول مفهوم کرونا شکل داده اند که ویروس کرونا در آن تنها یک دال قابل تعویض بیش نیست.

این منظومه برای هر نوع ویروس، تهدید خارجی، سونامی، حمله مهاجران به مرزها و ... نیز با اندکی پس و پیش قابل شکل گیری است. در واقع منظومه سیاسی-اقتصادی که حول کرونا و شیوع آن در جهان شکل گرفته، منظومه ایست که می تواند حول تهدید و هراسهای بیولوژیک و حتی تهدیدهای غیربیولوژیک همانند تروریسم نیز صورتبندی شود. اما در این میان، شکاف بزرگی میان دو شیوه برخورد با مسئله و مدیریت آن وجود دارد که در نوع خود چرخش عظیمی بود از الگوهای اقتصادی به ویژه نئولیبرالیزم که تاکنون خود را الگوی ناب رفاه و توسعه معرفی می کرد. در برابر این الگو که به شدت مبتنی بر تولید شادی و رفاه و در عین حال تبدیل حیات مبتنی بر رنج به حیات مبتنی بر فراغت و لذت است، اکنون اقتصادِ هراس با مرکزیت چین، جهان را به سرعت به سوی دوری از همه الگوهایی ترغیب می کند که پیشتر اقتصاد لذت نئولیبرالیستی برای وی به ارمغان آورده بود.

در این شکل نوین از اقتصاد، تولید هراس الگوی بهتری است برای ترغیب عمومی به همدست شدن و این همانی؛ چیزی که تمام الگوی اقتصادی نئولیبرالیسم همچون بهشت موعودِ سرمایه ای شدن جهان به آن می اندیشید.

اقتصاد هراس، لذت را نه در تنوع انتخاب ها و شادی های شبه آزادی و"طیب خاطر محور"، بلکه آن را در باورپذیری به هراس هایی می جوید که بیرون از اشکال تعیین شده مصرف، می تواند مسبب مرگ همگان باشد. تعیین و همه گیر کردن چنین الگویی از مصرف، به معنای تولید جهانِ سراسر سرمایه است. آنچه اقتصاد و به زعم آن مدیریت هراس می تواند خلق کند، باورپذیری به حیات است به میانجی مصرف.

اگر نظام نئولیبرالی در صدد است مصرف را به آزادی گره زده و آزادی را مصداق لذت تصور کند، اقتصاد هراس، مصرف را به الگوهای پیشامدرن خود یعنی مصرف ضروری تقلیل داده است. اینکه آیا چنین مصرفی می تواند تولیدگران را به مازاد سود و ارزشهای افزوده که تداوم بخش نظامهای مالی جهانی است امیدوار سازد، اصلی ترین مسئله این تنش است.

در واقع مازاد حاصل از این شکل از مصرف بسیار بیشتر از مصرف لذت است. در واقع تسری جهانی هراس ناشی از ویروس کرونا موجب شده تا تمام منافع مالی و پولی نهادها و کارخانه های جهان به تولید کالاهای مرتبط با هراس از بیماری، همانند تولید دستکش و ماکسهای یکبار مصرف، دستگاههای اکسیژن ساز، ضدعفونی سازها، رباتهای ضدعفونی شهری، تولید کیتها و در نهایت تولید اخبار و داروهای ضد کرونا، گره بخورد. تنش میان کانادا و آمریکا بر سر عدم فروش ماسک به آنان، خرید ماسکهای فرانسه توسط آمریکا، انتقادات از کارخانجات آمریکایی برای ناتوانی در تولید ماسک و دستگاههای تنفسی، کمبود ماسک و پارچه مخصوص ماسک، نشان می دهد که چگونه اقتصاد هراس، تمام لذتهای نظام اقتصادی سرمایه داری و نئولیبرالیزم را کنارگذاشته تا شکلی نوین از تولید کالایی را جایگزین کند که لذت در مصرف آن تنها به منظور بقایی است که نظام تولیدی بشارت آن را داده است.

اقتصاد هراس علاوه بر تسری راهکارها و سویه های مالی و سیاسی، خود مبین یک واقعیت پنهان هم بوده و آن اینکه اقتصاد نئولیبرالِ لذت ، جایی برای مدیریت هراس جامعه ندارد و این نظام اقتصادی چینی بوده که چگونه به سرعت خود را به مرکز ثقل تمام تولیدات و روابط مالی مبدل کرده است. هر چند ترامپ با دستکاری میزان تولیدات نفت، قیمت نفت را به بالاتر از 37 دلار بازگرداند، اما آنچه بیرون از این مناسبات توجهات را به خود جلب کرده، نیاز عمومی به تولیدات بیشتر کالاهای "بیش مصرف" و "یکبار مصرفی" چون ماسک و کیت و دستکش و وسایل ضدعفونی و دستگاههای تنفسی است که جهان هراس آلود نوین به شدت منتظر تولید آنهاست.