تێکۆشانی کوردەکانی سووریا بۆ پاراستنی زمانی دایکی
بەپێی هەواڵی کوردپرێس، ناڕەزایەتیی کوردەکانی سووریا بەرامبەر بڕیاری دەوڵەت بۆ وتنەوەی هەندێک وانە بە زمانی عەرەبی لە قوتابخانەکانی باکووری ڕۆژهەڵاتی ئەم وڵاتەدا، جارێکی تر ناکۆکیی لەسەر مافە زمانەوانی و کلتوورییەکان و چۆنیەتیی تێکەڵکردنی ناوچە کوردنشینەکان لە پێکهاتەی دەوڵەتی ناوەندیدا زەق کردووەتەوە. بەوتەی خێزانەکان و شارەزایان، ئەم بابەتە دەتوانێت ببێتە هۆی دابەزینی ئاستی خوێندنی قوتابییان و لاوازبوونی ناسنامەی کوردی.
گۆڤاری سیریا دایرێکت لەم بارەیەوە دەنووسێت: سەدان کەس لە کوردەکانی سووریا لە مانگی ئەیلوولدا لە شارە جیاوازەکانی باکووری ڕۆژهەڵاتی ئەم وڵاتەدا، لەوانەش قامیشلۆ، لە ناڕەزایەتی بەرامبەر گۆڕینی زمانی خوێندن لە قوتابخانەکاندا گرد بوونەوە. ناڕازییەکان داوایان کرد زمانی کوردی هێشتا وەک زمانی سەرەکیی لە قوتابخانەکانی ناوچە کوردنشینەکاندا بمێنێتەوە.
بڕیارە نوێیەکەی دەوڵەتی سووریا بۆ وتنەوەی هەندێک وانە بە زمانی عەرەبی، لە کاتێکدا دراوە کە ئەحمەد ئەلشەرع، سەرۆک کۆماری سووریا، لە کانوونی دووەمی ڕابردوودا بە دەرکردنی فەرمانێک مافە زمانەوانی و کلتوورییەکانی کوردانی بەفەرمی ناسبوو و زمانی کوردیی وەک زمانێکی نیشتمانی ڕاگەیاندبوو. وەزارەتی پەروەردەی سووریاش لە مانگی ئاداردا لە شارەزایان و مامۆستایانی کوردی داوابوو بۆ داڕشتنی بەرنامەی خوێندنی زمانی کوردی هاوکاری بکەن. بەڵام، دەستپێکردنی ساڵی نوێی خوێندن بە بڕیاری دەوڵەت بۆ وتنەوەی بیرکاری و زانستەکان بە زمانی عەرەبی، بووە هۆی سەرسوڕمان و نیگەرانیی خێزانە کوردییەکان.
قوتابییان و دایک و باوکیان دەڵێن زۆرێک لە منداڵان و مێرمنداڵان کە لە ساڵانی ڕابردوودا لە ژینگەی پەروەردەیی کوردیدا خوێندوویانە، زاڵبوونی پێویستیان بەسەر زمانی عەرەبیدا نییە و بەم هۆکارەش ڕەنگە نەتوانن چەمکەکانی وانەکان بە دروستی تێبگەن. مێران سلێمان، قوتابییەکی ۱۵ ساڵانی کورد، بە گۆڤاری «سیریا دایرێکت»ی ڕاگەیاند کە خوێندنی بیرکاری و زانستەکان بە زمانی عەرەبی، فێربوونی ئەم وانانەی بۆ قورس دەکات. ئەو جەختی کردەوە کە زمانی کوردی جگە لە ئامرازی پەیوەندی، بەشێکە لە ناسنامەی ئەو.
هەناء عیناس، مامۆستای پێشووی ئیدارەی خۆبەڕێوەبەری و لە ئەندامانی یەکێتیی مامۆستایان، ئاگاداری دا کە هەندێک قوتابی بە هۆی نەبوونی توانای تێگەیشتن لە بابەتەکانی وانەکان و ناڕەزایەتی بەرامبەر گۆڕینی بەرنامەی پەروەردەیی، لە پۆلەکاندا ئامادە نابن و ڕەنگە ناچار ببن پۆلی خوێندنیان دووبارە بکەنەوە.
ئەم نیگەرانییانە ڕەگیان لە ئەزموونی مێژوویی کوردەکانی سووریادا هەیە. لە سەردەمی حکوومەتی بەشار ئەسەددا، بەکارهێنانی زمانی کوردی لە قوتابخانەکان و ژینگەی گشتیدا قەدەغە بوو و بڵاوکردنەوەی گۆڤار و ڕۆژنامەی کوردی و بەڕێوەبردنی هەندێک چالاکیی کلتووری، لەوانەش جەژنی نەورۆز، بە بەربەست ڕووبەڕوو دەبووەوە. هەناء عیناس بەبیری دێنێتەوە کە قوتابییە کوردییەکان لەو سەردەمەدا ناچار بوون زمانی دایکییان بە نهێنی فێر ببن و دەفتەرەکانیان لە ژێر جلەکانیان بشارنەوە.
دوای دەرچوونی هێزەکانی حکوومەتی سووریا لە بەشێک لە باکووری ڕۆژهەڵاتی ئەم وڵاتە لە ساڵی ۲۰۱۲دا، ئیدارەی خۆبەڕێوەبەری بەرنامەیەکی پەروەردەیی نوێی لەسەر بنەمای زمانی کوردی داڕشت. لەم بەرنامەیەدا، مێژوو، جوگرافیا و فەلسەفەش بە زمانی کوردی وتار دەکران و لە ساڵانی دواییدا، ناوەندەکانی خوێندنی باڵا و زانکۆکان لە ناوچەکانی ژێر ئیدارەی کورددا دامەزران.
بەڵام، خوێندن بە زمانی کوردی لە سەرەتاوەش سەرچاوەی ناکۆکی بوو. هەندێک خێزان پێیان باشتر بوو منداڵەکانیان لە قوتابخانە دەوڵەتییەکانی سووریادا بخوێنن، چونکە بڕوانامەکانی دەرچوو لە لایەن ئیدارەی خۆبەڕێوەبەرییەوە لە زۆرێک لە ناوچەکانی تری وڵاتدا بەفەرمی نەدەناسران. ئێستاش ئەم نیگەرانییە هەیە کە بە جێبەجێکردنی بەرنامەی خوێندنی نوێی دەوڵەتی ناوەندی، مێژوو و کلتووری کوردەکان پێگەی خۆیان لە پەرتووکەکانی خوێندندا لەدەست بدەن. هێشتا ڕوون نییە چ کەسانێک لە داڕشتنی ئەم بەرنامەیەدا بەشداری دەکەن و ئایا نوێنەرانی کۆمەڵگەی کورد لەم پرۆسەیەدا ئامادەییان دەبێت یان نا.
سەرەڕای ئەم ناکۆکییانە، زۆرێک لە خێزانە کوردییەکان دژایەتییان لەگەڵ فێربوونی زمانی عەرەبیدا نییە، بەڵام داوای پاراستنی زمانی دایکی وەک زمانی سەرەکیی خوێندن دەکەن. هدیّه عبدالوهّاب، دایکی سێ منداڵ، گوتی کە کوردەکان، ئاشوورییەکان، ئەرمەنییەکان و عەرەبەکان دەبێت بتوانن زمانی یەکتر فێر ببن، بەڵام خوێندنی زۆربەی وانەکانی قوتابییانی کورد دەبێت بە زمانی کوردی بەڕێوە بچێت.
تۆماس مەک‌گی، توێژەری بابەتەکانی کورد لە دامەزراوەی زانکۆیی ئەوروپا، لەو بڕوایەدایە زمانی عەرەبی دەتوانێت ڕۆڵی زمانی هاوبەش لە وڵاتێکی یەکپارچەدا بگێڕێت، بەڵام دەوڵەتی سووریا هاوکات دەبێت لێکەوتەکانی دەیان ساڵ قەدەغەکاری و بەربەستی زمانی کوردی قەرەبوو بکاتەوە. زمانی دایکیی مارتن، شارەزای پەروەردە و ئاشتیسازی لە ڕێکخراوی هۆڵەندیی «پاکس»، ئاگاداری دا کە پشتگوێخستنی زمان و ناسنامەی گرووپە جیاوازەکان دەتوانێت کەلێنە کۆمەڵایەتییەکان قووڵتر بکاتەوە. ئەو ئەزموونی هەرێمی کوردستانی عێراقی بە نموونەیەک لە لێکەوتەکانی سنوورداربوونی پەیوەندیی زمانەوانیی نەوەی گەنجی کورد لەگەڵ ناوچەکانی تری وڵات زانی.
ئەم ناکۆکییە پەروەردەیییە لە بارودۆخێکدا توندتر بووەتەوە کە پرۆسەی تێکەڵکردنی هێزەکانی سووریای دیموکرات لە پێکهاتەی دەوڵەتی ناوەندیدا هێشتا بە بێمتمانەیی و ئاڵۆزییەوە ڕێ دەبڕێت. لە هەفتەکانی ڕابردوودا، ناڕەزایەتیی کوردەکان بەرامبەر گۆڕینی سیاسەتی پەروەردەیی و کۆبوونەوەکانی عەرەبەکانی پارێزگای حەسەکە لە پشتیوانیکردن لە فراوانبوونی کۆنترۆڵی دەوڵەتی ناوەندی، جارێکی تر ناکۆکیی لەسەر داهاتووی بەڕێوەبردنی ناوچەکانی باکووری ڕۆژهەڵاتی سووریا ئاشکرا کرد.
عەبدولعەزیز ئەحمەدو، وتەبێژی ئیدارەی پەروەردەی پارێزگای حەسەکە، ڕایگەیاند کە بەڵێنگەلێک بۆ گەڕانەوە بۆ بەرنامەی پەروەردەییی ئیدارەی خۆبەڕێوەبەری بە زمانی کوردی لە قوتابخانەکانی ناوچە کوردنشینەکاندا خراونەتە ڕوو. ئەم لێدوانانە ئەگەری پێداچوونەوەی دەوڵەت لە بڕیارەکەی دواییدا دەخەنە ڕوو، بەڵام هێشتا ڕوون نییە کە دەستکارییەکی وەها لە چ کاتێکدا و بە چ سازوکارێک جێبەجێ دەکرێت.
لە ڕوانگەی شارەزایانەوە، ململانێ لەسەر زمانی خوێندن تەنها ناکۆکییەکی پەروەردەیی نییە، بەڵکو بە بابەتی کۆکردنەوەی دەسەڵات و ئاستی قبووڵکردنی مافە کلتووری و زمانەوانییەکانی کۆمەڵگە جیاوازەکان لە سووریای دوای ڕووخانی حکوومەتی بەشار ئەسەدەوە بەستراوەتەوە. لە کاتێکدا دەوڵەتی ناوەندی جەخت لەسەر دروستکردنی پێکهاتەیەکی یەکپارچە دەکاتەوە، کوردەکان نیگەرانن لەوەی تێکەڵبوون لە دامەزراوە دەوڵەتییەکاندا بە نرخی لەدەستدانی دەستکەوتە زمانەوانی و کلتوورییەکانیان تەواو ببێت.
مارتن جەختی کردەوە کە بڕیاری یەکلایەنەی دەوڵەتی سووریا، بەبێ لەبەرچاوگرتنی داواکاری و نیگەرانییەکانی کۆمەڵگەی کورد، متمانەی نێوان هەردوولا زیاتر لاواز دەکات؛ بابەتێک کە دەتوانێت کاریگەریی لەسەر پرۆسەی قورسی تێکەڵکردنی سیاسی و ئیداریی ناوچەکانی باکووری ڕۆژهەڵاتی سووریاشدا هەبێت.
بۆچوونی بەکارهێنەران