داهاتووی خۆبەڕێوەبەریی کوردەکان لە سایەی ناکۆکییەکانی عەرەب ـ کورد لە حەسەکە
بەپێی هەواڵی دکوردپرێس، ناڕەزایەتییەکانی ئەمدواییە بەشێک لە دانیشتووانی عەرەبی شارۆچکەی حەسەکە لە باکووری ڕۆژهەڵاتی سووریا، هاوکات لەگەڵ بەردەوامیی پرۆسەی تێکەڵکردنی پێکهاتەکانی ئیدارەی خۆبەڕێوەبەری و هێزەکانی سووریای دیموکرات لە دامەزراوەکانی حکوومەتی ناوەندیدا، جارێکی تر ناکۆکییەکانی لەسەر داهاتووی بەڕێوەبردنی ئەم ناوچەیە ئاشکرا کردووە. لە کاتێکدا ڕێککەوتنی دیمەشق و هێزەکانی سووریای دیموکرات بووەتە هۆی هەڵوەشاندنەوەی فەرمیی پێکهاتەکانی پێشووی خۆبەڕێوەبەری، ژمارەیەک لە دامەزراوە ناوخۆییەکان هێشتا بەردەوامن لە چالاکی. هەندێک سەرچاوەی کوردی دەڵێن ناڕەزایەتییەکان بە ئامانجی خێراکردنی گواستنەوەی تەواوی دەسەڵاتەکان بۆ حکوومەتی ناوەندی دروست بوون، بەڵام گێڕانەوەی دیکەش لە ناڕەزایەتیی دانیشتووانی عەرەب بەرامبەر بە ڕەفتاری هەندێک ڕێکخراوی بەستراوە بە ڕەوتی سیاسیی کورد دەردەکەون.
جاناتان سپایەر، شیکەرەوەی بابەتەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، لە وتارێکدا کە لە ماڵپەڕی کۆڕبەندی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بڵاو کراوەتەوە، ناڕەزایەتییەکانی ئەمدواییە حەسەکەی وەک نیشانەیەک لە بەردەوامیی ناسەقامگیری لە باکووری ڕۆژهەڵاتی سووریا و دابەزینی پلەبەپێی پێگەی سیاسی و ئیداریی کورد هەڵسەنگاندووە. لەسەر بنەمای شیکارییەکانی سپایەر، ئەگەری هەیە بەردەوامیی ئاڵۆزییە ناوخۆییەکان زەمینە بۆ فراوانبوونی ئامادەییی هێزە ئاسایشی و ئیدارییەکانی حکوومەتی ناوەندی لە ناوچە کوردنشینەکاندا ڕەخسێنێت.
بەڕای سپایەر، گرووپێک لە هاووڵاتییانی عەرەبی سوننە مەزهەب دوای نوێژی هەینی لە حەسەکە کۆبوونەوە و دواتر بەرەو مەیدانی سەرەکیی شارەکە، بەناونیشانی مەیدانی ئازادی، کەوتنە ڕێ. ژمارەیەک لە بەشداربووان ئاڵای حکوومەتی نوێی سووریایان لەدەستدا بوو و هێزەکانی دەزگای ئاسایشی ناوخۆیی دەوڵەتیش یاوەرییان دەکردن. هەندێک لە ناڕازییەکان لە گەڕەکی غوێران و ناوچەکانی دەوروبەری حەسەکەوە هاتبوون و ڕاپۆرتەکان ئاماژەیان بە ئامادەبوونی کەسانی سەر بە پارێزگای دێرەزوور لەم کۆبوونەوانەدا دەکرد.
ئەم ناڕەزایەتییانە لە بارودۆخێکدا بەڕێوە چوون کە ناکۆکییەکان لەسەر چۆنیەتیی جێبەجێکردنی ڕێککەوتنی تێکەڵکردنی پێکهاتەکانی ئیدارەی خۆبەڕێوەبەری و گواستنەوەی دەسەڵاتەکان بۆ دیمەشق هێشتا بەردەوامن. لە کاتێکدا هەندێک لە بەشداربووان داوای فراوانکردنی کۆنترۆڵی حکوومەتی ناوەندییان دەکرد، سەرچاوەکانی نزیک لە پێکهاتە کوردییەکان نیگەرانیی خۆیان دەربارەی لێکەوتە سیاسی و ئەمنییەکانی ئەم جووڵانەوانە دەربڕی.
یەکێک لە سەرچاوەکانی پەیوەندیدار بە ئیدارەی ناوخۆیی حەسەکە بە ڕۆژنامەی جێروزالم پۆستی ڕاگەیاند کە نزیکەی هەفتەیەک پێش ناڕەزایەتییەکان، هەڵمەتێک لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکاندا دروست بووبوو کە بەوتەی ئەم سەرچاوەیە، کەڵکی لە هەژماری ساختە و چالاکیی هەندێک سوریی دانیشتووی ئەوروپا، بەتایبەتی ئەڵمانیا، وەردەگرت. ئەم هەڵمەتە داوای لە دانیشتووانی عەرەبی گەڕەکی غوێران دەکرد بۆ پشتیوانیکردن لە گەڕانەوەی دەسەڵاتی حکوومەتی ناوەندی بێنە سەر شەقامەکان و ئاڵای سووریا لە ناوەندی شاردا هەڵبکەن.
بەوتەی هەمان سەرچاوە، بەرپرسانی ناوخۆیی و پارێزگاری حەسەکە پێشتر بڕیاریان دابوو لە مەراسیمێکی فەرمیدا ئاڵای سووریا هەڵبکەن، بەڵام چالاکییەکانی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان هێشتا بۆ بەشداریی کەسانی دەرەوەی شار و پارێزگاکە بەردەوام بوو.
ئەم سەرچاوەیە هەروەها بانگەشەی ئەوەی کرد کە لە کاتی ناڕەزایەتییەکاندا، وێنەکانی سەددام حسێن و دروشمەکان دژی کەمینەکان هاتنە ڕێ و دەستدرێژی کرایە سەر هەندێک هێما و ئاڵای کوردی. ئەو ئیدیعەی کرد کە ئەم ڕەفتارانە دەیانتوانی ببنە هۆی توندبوونەوەی ئاڵۆزییە نەتەوەییەکان. بەڵام، زانیارییە پێشکەشکراوەکان لە وتارەکەدا بەس نین بۆ پشتڕاستکردنەوەی سەربەخۆی هەموو ئەم بانگەشەیانە و وردەکارییەکانی پەیوەندیدار بە ڕێکخەرانی ناڕەزایەتییەکان و ناسنامەی بەشداربووانیش بە تەواوی ڕوون نەبووەتەوە.
لە بەرامبەردا، ماڵپەڕی عەنەب بەلەدی، کە لە ڕاپۆرتەکەی سپایەردا وەک میدیایەکی نزیکتر لە هەڵوێستەکانی حکوومەتی دیمەشق وەسف کراوە، بەرپرسیارێتی بەشێک لە ئاڵۆزییەکانی خستە ئەستۆی ڕێکخراوی ناسراو بە گەنجانی شۆڕشگێڕ؛ گرووپێک کە لە وتارەکەدا ئاماژە بە پەیوەندییەکەی لەگەڵ ڕەوتە سیاسییەکانی پشتیوانی هێزەکانی سووریای دیموکرات کراوە.
عەنەب بەلەدی لە زاری ژمارەیەک لە دانیشتووانەوە بڵاوی کردەوە کە ئەندامانی ئەم ڕێکخراوە لە هەندێک ناوچەی شاردا بازگەی پشکنینیان دروست کردووە، مۆبایلی ڕێبوارانیان پشکنیوە و ڕەفتاری نەشیاویان لەگەڵدا کردوون. عەبدولڕەحمان ئەلحەسەن، یەکێک لە دانیشتووانی عەرەبی گەڕەکی غوێران، ڕەخنەی لەوە گرت کە بە دەستوەردانی ناتەواوی هێزە ئەمنییەکانی حکوومەت وەسفی کرد بۆ ڕێگریکردن لەم ڕەفتارانە و چەسپاندنی نەزم.
ئەم دوو گێڕانەوەیە نیشانی دەدەن کە دەربارەی سەرچاوەی ئاڵۆزییەکانی حەسەکە، ڕەفتاری هێزە ناوخۆییەکان و ڕۆڵی دەزگا ئەمنییەکانی حکوومەتی ناوەندی، تێڕوانینی جیاواز هەیە. بۆ هەڵسەنگاندنی وردتری دۆخەکە، پشکنینی سەربەخۆی ئەم بانگەشەیانە و ڕوونبوونەوەی ڕۆڵی ئەکتەرە جیاوازەکان پێویستە.
حەسەکە پێش ڕووخانی حکوومەتی بەشار ئەسەد لە دیسەمبەری ۲۰۲۴، یەکێک لە ناوەندە سەرەکییەکانی ئیدارەی خۆبەڕێوەبەریی ناوچەکانی باکووری ڕۆژهەڵاتی سووریا بوو. هێزەکانی سووریای دیموکراتیش هێزی سەربازیی سەرەکیی ئەم پێکهاتەیە هەژمار دەکرا و لە نێوان ساڵانی ۲۰۱۴ تا ۲۰۱۹ لە چوارچێوەی هاوپەیمانی نێودەوڵەتی بە سەرکردایەتی ئەمریکا دژی داعش هاوکارییان دەکرد.
دوای پێشڕەویی هێزەکانی حکوومەتی دیمەشق لە ناوچەکانی ڕۆژهەڵاتی فۆرات لە کانوونی دووەمی ۲۰۲۶، هەردوولا لە ۲۹ی کانوونی دووەمدا گەیشتنە ڕێککەوتنێک بۆ تێکەڵکردنی پێکهاتەکانی ئیدارەی خۆبەڕێوەبەری و هێزەکانی سووریای دیموکرات لە دامەزراوەکانی حکوومەتی ناوەندیدا. لەسەر بنەمای زانیارییە بڵاوکراوەکان لە وتارەکەی سپایەردا، پێکهاتەی ئیدارەی خۆبەڕێوەبەری لە چوارچێوەی ئەم ڕێککەوتنەدا هەڵوەشێنرایەوە و هێزەکانی سووریای دیموکراتیش لە ۲۶ی ئابی ۲۰۲۶دا بە فەرمی کۆتاییان بە چالاکیی سەربەخۆی خۆیان هێنا.
سەرەڕای ئەم پێشهاتانە، هەڵوەشاندنەوەی فەرمیی ئەم دامەزراوانە بە مانای کۆتاییهاتنی دەستبەجێی چالاکیی هەموو پێکهاتە ئیداری، سیاسی و کۆمەڵایەتییە دروستبووەکانی ساڵانی ڕابردوو نەبووە. بەپێی نووسینی سپایەر، ژمارەیەک لە دامەزراوە ناوخۆییەکان هێشتا بەردەوامن لە چالاکی و هەندێک ڕەوتی سیاسیی بەستراوە بە هێزەکانی سووریای دیموکراتیش ئامادەییی خۆیان پاراستووە.
لە کەشێکی وەهادا، سەرکردە کوردییەکان هەوڵیان داوە شانبەشانی هاوکاریی فەرمی لەگەڵ حکوومەتی ناوەندیدا، بەشێک لە دەسەڵات و تواناکانی ناوخۆ بپارێزن. سپایەر ئەم ڕوانگەیە بە ئەنجامی بێبڕوایی دوولایەنەی نێوان لایەنەکان و نیگەرانیی کورد لە لێکەوتە ئەمنییەکانی ڕادەستکردنی تەواوی دەسەڵاتەکان دەزانێت.
نیگەرانی لە ڕووبەڕووبوونەوەی توندوتیژانە دژی کەمینەکانیش لەم هەژمارکردنانەدا ڕۆڵی هەیە. دوای ڕووخانی حکوومەتی بەشار ئەسەد، لە ناوچە کەناراوییەکانی ڕۆژئاوای سووریا و پارێزگای سوەیدا لە باشووری وڵات، توندوتیژیی مەزهەبی و ڕووبەڕووبوونەوە ڕاگەیەندران کە نیگەرانیی کەمینەکانی دەربارەی ئاسایش و چۆنیەتیی ڕەفتاری هێزەکانی سەر بە حکوومەتی نوێ زیاد کرد. سپایەر لەو بڕوایەدایە ڕەفتاری دەزگای دادوەری و بەدواداچوونی بەرپرسیارێتیی ئەنجامدەرانی ئەم توندوتیژییانە نەیتوانیوە بڕوای پێویست دروست بکات کە بۆ پێوانی ئەوەش دەبێت بگەڕێینەوە بۆ زانیارییە سەربەخۆکان دەربارەی پرۆسەی لێکۆڵینەوە و دادگاییکردنەکان.
یەکێک لە تەوەرە سەرەکییەکانی شیکارییەکەی سپایەر، ئەگەری بەکارهێنانی ئاڵۆزییە ناوخۆییەکانە بۆ خێراکردنی فراوانبوونی کۆنترۆڵی حکوومەتی ناوەندی لە باکووری ڕۆژهەڵاتی سووریادا. بە بڕوای ئەو، توندبوونەوەی ناکۆکییەکان لە نێوان کۆمەڵگە عەرەب و کوردییەکاندا ڕەنگە بارودۆخێک دروست بکات کە تێیدا دەستوەردانی ئاسایشیی دیمەشق بە ئامانجی چەسپاندنی نەزم پاساو بهێنرێتەوە و لە درێژەدا، ببێتە هۆی زیادبوونی ئامادەییی ڕاستەوخۆی هێزە دەوڵەتییەکان و کەمبوونەوەی دەسەڵاتی دامەزراوە ناوخۆییەکان.
سپایەر ئەم ئەگەرە بە پێشهاتەکانی باشووری سووریا بەراورد دەکات کە ئاڵۆزییە ناوخۆییەکان و دەستوەردانی هێزەکانی سەر بە حکوومەتی ناوەندی لە پرۆسەی فراوانبوونی کۆنترۆڵی دەوڵەتدا ڕۆڵیان هەبووە. بەڵام، بوونی مۆدێلێکی وەها لە ناوچەکانی تردا بە تەنیا نایسەلمێنێت کە ناڕەزایەتییەکانی حەسەکەش بەشێک بێت لە بەرنامەیەکی لەپێشدا داڕێژراو بۆ زیادکردنی کۆنترۆڵی دیمەشق.
یەکێک لە سەرچاوەکانی پەیوەندیدار بە ئیدارەی ناوخۆیی حەسەکە لە گفتوگۆیەکدا لەگەڵ جێروزالم پۆستدا بانگەشەی کرد کە لە کاتی ناڕەزایەتییەکاندا، هەستی ناسەقامگیری لە نێوان دانیشتووانی عەرەب و کورددا زیاد بووە و نیگەرانی دەربارەی ئەگەری ڕفاندن و هاتووچۆ لە ئاستی شاردا دروست بووە. ئەم سەرچاوەیە هەروەها ئەگەری ئەوەی دانا کە هەندێک ڕەوت بیانهەوێت سوود لە ناکۆکییە نەتەوەییەکان وەربگرن بۆ دروستکردنی ناسەقامگیری.
هەمان سەرچاوە بانگەشەی کرد کە توندبوونەوەی ناسەقامگیری ڕەنگە لە قۆناغی دواییدا، داواکاری دەستوەردانی حکوومەتی ناوەندی بەدوای خۆیدا بهێنێت و دیمەشق بتوانێت لە بارودۆخێکی وەهادا بۆ فراوانکردنی کۆنترۆڵی ئاسایشی و ئیداریی خۆی کەڵک وەربگرێت. بەڵام، وتارەکە بەڵگەی سەربەخۆ دەربارەی بوونی بڕیارێکی دیاریکراو لە حکوومەتی سووریادا بۆ جێبەجێکردنی سناریۆیەکی وەها پێشکەش ناکات.
لە تەنیشت ئەم پێشهاتانەدا، ڕۆڵی تورکیاش لە هەندێک لە گێڕانەوە خستراوەکاندا سەرنجی دراوەتێ. سەرچاوە کوردییە ئاماژەپێکراوەکەی سپایەر بانگەشەی کرد کە ژمارەیەک لە دژبەرانی پرۆسەی تێکەڵکردن پەیوەندییان لەگەڵ تورکیادا هەیە و ڕەنگە لە ناڕەزایەتیی ئەنقەرە بەرامبەر بە هەندێک لە بەند و ئەنجامەکانی ڕێککەوتنەکە کاریگەرییان وەرگرتبێت.
پێشهاتەکانی حەسەکە لە قۆناغێکدا ڕوو دەدەن کە داهاتووی پێکهاتە سیاسی و ئیدارییەکانی ناوچە کوردنشینەکانی سووریا هێشتا بە چۆنیەتیی جێبەجێکردنی ڕێککەوتنی نێوان دیمەشق و هێزەکانی سووریای دیموکراتەوە بەستراوەتەوە. هەڵوەشاندنەوەی فەرمیی پێکهاتەکانی پێشوو، پێگەی دامەزراوە ناوخۆییەکان، دۆخی هێزە ئەمنییەکان و سنووری بەشداریی سیاسیی کورد لەو بابەتانەن کە کاریگەرییان لەسەر چۆنیەتیی گواستنەوەی دەسەڵاتەکان و ئاستی متمانەی نێوان لایەنەکان دەبێت.
لە لایەکەوە، حکوومەتی ناوەندیی سووریا دەیەوێت سەروەریی خۆی بەسەر سەرانسەری وڵاتدا فراوان بکات و دامەزراوە ئیداری و ئەمنییەکان یەک بخات. لە لایەکی ترەوە، ڕەوتە سیاسییە کوردییەکان خوازیاری پاراستنی بەشێک لە دەستکەوتە ئیداری و سیاسییەکانی ساڵانی ڕابردوون و زامنکردنی ماف و ئاسایشی کۆمەڵگەی کورد لە پێکهاتە نوێکەدا. ناکۆکی لەسەر چۆنیەتیی هێنانەدی ئەم دوو ئامانجە دەتوانێت جێبەجێکردنی ڕێککەوتنەکە لەگەڵ قورسییدا ڕووبەڕوو بکاتەوە.
ناڕەزایەتییەکانی حەسەکە هەروەها نیشانی دەدەن کە داهاتووی بەڕێوەبردنی ئەم ناوچەیە تەنها لە ڕێککەوتنی نێوان سەرکردە کوردییەکان و حکوومەتی ناوەندیدا سنووردار ناکرێتەوە. نیگەرانی و داواکارییەکانی دانیشتووانی عەرەب، پەیوەندییەکانی نێوان کۆمەڵگە ناوخۆییەکان، چۆنیەتیی ڕەفتاری هێزە ئەمنییەکان و چۆنیەتیی پێڕاگەیشتن بە سکاڵاکان لە سەقامگیریی ناوچەکەدا ڕۆڵیان دەبێت. هەموو هەڵسەنگاندنێک بۆ دۆخەکە دەبێت ئەم هۆکارانە لە تەنیشت کێبڕکێ سیاسی و ئەمنییەکانەوە لەبەرچاو بگرێت.
شیکارییەکەی جاناتان سپایەر جەخت لەسەر ئەم ئەگەرە دەکاتەوە کە بەردەوامیی ناسەقامگیری ببێتە هۆی فراوانبوونی کۆنترۆڵی دیمەشق و سنووردارتربوونی کایەی خۆبەڕێوەبەریی کورد. بەڵام، هاتنەدیی سناریۆیەکی وەها بە پرۆسەی جێبەجێکردنی ڕێککەوتنی تێکەڵکردن، ڕەفتاری ئەکتەرە ناوخۆییەکان، دۆخی ئاسایشی و چۆنیەتیی مامەڵەی حکوومەتی ناوەندی لەگەڵ کۆمەڵگە کوردی و عەرەبییەکاندا بەستراوەتەوە. لە بارودۆخی ئێستادا، نە ڕۆڵی ڕێکخەرانی ناڕەزایەتییەکان بە تەواوی ڕوونە و نە دەکرێت بە دڵنیاییەوە بڕیار لەسەر پەیوەندیی ئەم ڕووداوانە لەگەڵ بەرنامەیەکی ئامانجدار بۆ کۆتاییهێنان بە پاشماوەی پێکهاتەکانی خۆبەڕێوەبەری بدرێت.
بۆچوونی بەکارهێنەران