زمان و ئەدەبی کوردی لە زانکۆکانی جیهاندا

بەپێی هەواڵی کوردپرێس، فێرکاریی زمانی کوردی لە زانکۆکانی ئەورووپا، ئەمریکا و ئاسیا لە چوارچێوەی بەشە زانکۆیییەکان، وانە هەڵبژێردراوەکان و خولە پسپۆڕییەکاندا ئاراستە دەکرێت. پەیمانگەی نەتەوەییی زمان و شارستانیەتەکانی ڕۆژهەڵات لە فەرەنسا، کە بە ئیناڵکۆ ناسراوە، لە ناوەندە سەرەکییەکانی ئەم بوارەیە کە زمان، ئەدەب و شارستانیەتی کوردی لە قۆناغەکانی بەکالۆریۆس و ماستەردا دەوتێتەوە و دەرفەتی ئەنجامدانی توێژینەوە لە قۆناغی دکتۆراشدا دەستەبەر دەکات. زانکۆی توێژینەوە نێودەوڵەتییەکانی پەکین لە چین، زانکۆی ئازادی بەرلین لە ئەڵمانیا، زانکۆی ئۆپساڵا لە سوێد، زانکۆی ئێکستەر لە بەریتانیا و زانکۆی ئیندیانا لە ئەمریکاش لە ناوەندە چالاکەکانی فێرکاری یان توێژینەوە زانکۆیییەکانی کوردی هەژمار دەکرێن.

لە کۆی ئەم زانکۆیانەدا، فێرکاریی کوردی لە ڕووی قۆناغی خوێندن، بارستەی وانەکان و شێوەزارەکانی زمانەکەوە جیاوازە. هەندێک ناوەند بەرنامەی چەندساڵەیان هەیە و هەندێکی تر زمانی کوردی لە چوارچێوەی وانەی هەڵبژێردراو یان خولی کورتخایەندا پێشکەش دەکەن. سۆرانی و کورمانجی دوو شێوەزاری سەرەکیی جێی سەرنج لەم بەرنامانەدان، و لە چەندین زانکۆدا فێرکاریی زمانەکە هاوشانی توێژینەوە لە ئەدەب، مێژوو و کلتووری کوردی بەڕێوە دەچێت.

ئیناڵکۆ لە پاریس یەکێک لە دێرینترین ناوەندەکانی فێرکاریی زانکۆییی کوردییە لە دەرەوەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست. فێرکاریی زمانی کوردی لەم پەیمانگەیەدا لە ساڵی ١٩٤٨دا دەستی پێکرد و لە بەردەوامیدا بۆ بەرنامەیەک کە زمان، ئەدەب و شارستانیەتی کوردی لەخۆ دەگرێت گەشەی سەند. قۆناغی بەکالۆریۆس سێ ساڵە و قۆناغی ماستەر دوو ساڵە، کە فێرکاریی سۆرانی و کورمانجی لەگەڵ بابەتە ئەدەبی، مێژوویی و کلتوورییەکاندا دەگرێتەوە. خوێندکاران دوای بڕینی ئەم قۆناغانە دەتوانن توێژینەوە پسپۆڕییەکانی خۆیان لە بواری زمان و توێژینەوە کوردییەکاندا بەردەوام بکەن. دەرفەتی توێژینەوەی دکتۆرا لەم بوارەدا هەیە، ئەگەرچی ئەم بابەتە لێزمەی بڕوانامەیەکی سەربەخۆ بە ناونیشانی زمانی کوردی لە قۆناغی دکتۆرادا نادات.

لە چین، زانکۆی توێژینەوە نێودەوڵەتییەکانی پەکین لە ئەیلوولی ٢٠٢٦دا بەرنامەی فەرمیی فێرکاریی زمانی کوردی دەست پێکرد. بەپێی بەرنامە ڕاگەیەندراوەکە، سێ ساڵی یەکەم بۆ فێرکاریی سۆرانی و ساڵی چوارەم بۆ کورمانجی تەرخان کراوە. ئەم زانکۆیە لە ساڵی ٢٠١٧دا بەشی زمان و ئەدەبی کوردی دامەزراندبوو و دەستپێکردنی بەرنامەی فەرمیی فێرکاریی زمان، قۆناغێکی نوێ لە چالاکییەکانی لەم بوارەدا دادەنرێت. بەلەبەرچاوگرتنی دەستپێکردنی ئەم بەرنامەیە لە ساڵی ئێستادا، هێشتا زانیاریی بەس بۆ هەڵسەنگاندنی ئەنجامە پەروەردەیییەکان و ئاستی سەرکەوتنی لەبەردەستدا نییە.

زانکۆی ئازادی بەرلین لە ئەڵمانیاش زمانی کوردی لە چوارچێوەی وانە زانکۆیییەکاندا پێشکەش دەکات. لە بەرنامەی پەروەردەییی ساڵی خوێندنی ٢٠٢٦–٢٠٢٧دا، وانەکانی کوردیی ناوەڕاست یان سۆرانی و فێرکاریی کورمانجی دەبینرێن. خوێندکاران دەتوانن لێهاتووییە زمانییەکانی خۆیان لە ئاستە جیاوازەکاندا بەهێز بکەن و فێرکاریی زمان لەگەڵ توێژینەوە کوردییەکان و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بپەیوەستێنن. بەڵام پێشکەشکردنی ئەم وانانە بە واتای بوونی بەشێکی سەربەخۆی بەکالۆریۆس یان ماستەری زمان و ئەدەبی کوردی نایێت.

لە سوێد، زانکۆی ئۆپساڵا وانەکانی کوردی بە ڕێژەی بڕوانامەی زانکۆیی پێشکەش دەکات. لە بەرنامەی پایزی ٢٠٢٦ی ئەم زانکۆیەدا، وانەی «کوردی A» بە ٣٠ یەکەی زانکۆیی و خولی بەراییی سۆرانی بە ١٥ یەکە لەبەرچاو گیرابوو. بەشێک لە فێرکارییەکان بە شێوازی نا-ئامادەیی (دوورەکێش) بەڕێوە دەچن. پێشکەشکردنی وانەکان لە هر وەرزێکی خوێندندا بەستراوەتەوە بە بەرنامەی پەروەردەییی زانکۆکە و هەموو خولەکان مەرج نییە لە سەرجەم ساڵەکانی خوێندندا پێکهێنرێن.

لە بەریتانیا، زانکۆی ئێکستەر لە ناوەندە گرنگەکانی توێژینەوە کوردییەکانە. ئەم زانکۆیە فێرکاریی کورمانجی بۆ خوێندکارانی بەکالۆریۆسی توێژینەوەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و خوێندکارانی خوێندنی باڵای توێژینەوە کوردییەکان لەبەرچاو گرتووە. ناوەندی توێژینەوە کوردییەکانی زانکۆی ئێکستەر هەروەها لە بواری توێژینەوەی پەیوەندیدار بە زمان، ئەدەب، مێژوو و کۆمەڵگەی کوردی چالاکی دەکات و دەرفەتی ئەنجامدانی توێژینەوە لە قۆناغەکانی ماستەر و دکتۆرادا دەستەبەر دەکات. هاوشانی ئەم بەرنامانە، ناوەندی زمانی زانکۆکە خولی بەراییی سەرهێڵی کورمانجیی لە چوارچێوەی خولێکی دە هەفتەییدا پێشکەش کردووە.

قوتابخانەی توێژینەوەکانی ڕۆژهەڵاتی و ئەفریقی لە زانکۆی لەندەن، کە بە سۆئاس ناسراوە، خولەکانی سۆرانی و کورمانجی لە ڕێگەی ناوەندی زمانی خۆیەوە بەڕێوە دەبات. ئەم خولانە لە چەند قۆناغێکدا پێشکەش دەکرێن و لێهاتووییەکانی ئاخاوتن، گوێگرتن، خوێندنەوە و نووسین دەیانگرێتەوە. هەر قۆناغێک بە شێوەیەکی ئاسایی وەرزێکی دە هەفتەیی دەخایەنێت. ئەم خولانە بۆ فێربوونی زمان دارێژراون و لە بەشە زانکۆیییە سەربەخۆکان جیاوازن.

لە ئەمریکا، زانکۆی ئیندیانا لە بلۆمینگتۆن لە ناوەندە چالاکەکانی فێرکاریی سۆرانییە و خولگەلێک لە ئاستەکانی بەرایی، ناوەند و پێشکەوتوودا پێشکەش دەکات. ئەم زانکۆیە هەروەها بەرنامەی هاوینەی فێرکاریی زمانی کوردی هەیە. خوێندکاران دەتوانن زمانەکە هاوشانی توێژینەوە پەیوەندیدارەکان بە مێژوو، سیاست و کۆمەڵگەی کورد بەدوادا بچن. زانکۆی فلۆریدای ناوەندی و زانکۆی نۆرس ئێستێرن ئیلینۆی لە خولە جیاوازەکاندا وانە و بەرنامەیان لە بواری زمان یان توێژینەوە کوردییەکاندا هەبووە، بەڵام بەردەوامیی پێشکەشکردنی ئەم خولانە بەستراوەتەوە بە بەرنامەی پەروەردەییی هر زانکۆیەک.

لە ئەرمەنستان، زانکۆی دەوڵەتیی یەریڤانیش لە بەرنامەی ماستەری زمان و ئەدەبی ئێرانیی خۆیدا وانەی کوردی هەبووە. لە بەرنامەی بڵاوکراوە بۆ ساڵی خوێندنی ٢٠٢٥–٢٠٢٦، ئەم وانەیە لە وەرزی سێیەم و بە بڕی سێ یەکەی زانکۆیی پێشکەش کرابوو و بەشە کردارییەکەی ٣٠ کاتژمێر فێرکاری لەخۆ دەگرت. بەڵام زانیارییە بەردەستەکان بۆ پشتڕاستکردنەوەی پێشکەشکردنی بەردەوامی ئەم وانەیە لە ساڵی خوێندنی ٢٠٢٦–٢٠٢٧دا بەس نین.

هاوشانی زانکۆکان، پەیمانگە پسپۆڕییەکانیش لە فێرکاریی زمانی کوردیدا چالاکیی دەکەن. پەیمانگەی کوردیی لۆزان لە سویسرا لە ئەیلوولی ٢٠٢٦دا خولەکانی سەرهێڵی سۆرانی و کورمانجی لە ئاستی بەراییدا دەست پێکرد. هەر خولێک ١٢ هەفتە و ١٢ دانیشتن لەخۆ دەگرێت و لە کۆتاییدا بڕوانامەی بەشداری بە بەشداربووان دەبەخشرێت. پەیمانگەی زەهرا لە ئەمریکاش خولەکانی سەرهێڵی سۆرانی و کورمانجی لە ئاستە جیاوازەکاندا بەڕێوە دەبات و لە بواری توێژینەوە کوردییەکاندا چالاکیی پەروەردەیی و توێژینەوەیی هەیە. ئەم خولانە لە ڕووی جۆری بڕوانامە و پێکهاتەی پەروەردەیییەوە لەگەڵ بەشە فەرمییە زانکۆیییەکاندا یەکسان نین.

دکتۆر بێن پڕیست، مامۆستای زانکۆی ئیندیانا و توێژەری پرسی کورد، لە چاوپێکەوتنێکدا لەگەڵ ئاژانسی هەواڵی کوردپرێس لە ساڵی ٢٠٢١دا پەرژایە سەر دۆخی زمان و توێژینەوە کوردییەکان لە زانکۆکانی ڕۆژئاوادا. دکتۆر بێن پڕیست کە بە زمانی سۆرانی دەزانێت و لە زانکۆی ئیندیانا ئاماژەی بە وتنەوەی ئەم زمانە کردووە، لەو گفتوگۆیەیژدا جەختی لە گرنگیی فێرکاریی زمان هاوشانی توێژینەوە لە مێژوو و کۆمەڵگەی کوردی کردەوە. ئەو کەمبوونی سەرچاوە دارایییەکان و دیاریکراوبوونی داواکاری بۆ فێربوونی کوردیی بە کۆسپ و تەگەرەی گەشەی فێرکاریی ئەم زمانە زانی و جەختی لە گرنگیی بەکارهێنانی فێرکاریی سەرهێڵ کردەوە بۆ زیاترکردنی دەستگەیشتنی فێرخوازان.

پشکنینی بەرنامە پەروەردەیییەکانی ئەم ناوەندانە دەری دەخات کە ئاستی فێرکاریی کوردی تێیاندا یەکسان نییە. ئیناڵکۆ خاوەنی ڕێڕەوی خوێندنی چەندساڵەیە لە بواری زمان و ئەدەبی کوردیدا؛ زانکۆکانی ئازادی بەرلین و ئۆپساڵا وانەی زانکۆیی لە ئاستە جیاوازەکاندا پێشکەش دەکەن؛ زانکۆی ئیندیانا سەرنجی خستووەتە سەر فێرکاریی سۆرانی لە چەند ئاستێکدا و زانکۆی ئێکستەر فێرکاریی زمان هاوشانی توێژینەوە کوردییەکان بەدوادادەچێت. لە بەرامبەردا، هەندێک ناوەند تەنیا خولی کورتخایەن یان وانەی هەڵبژێردراویان هەیە.

زانیارییە بەردەستەکان تا تشرینی یەکەمی ٢٠٢٦ باس لە چالاکیی ناوەندەکانی فێرکاریی زمانی کوردی لە فەرەنسا، چین، ئەڵمانیا، سوێد، بەریتانیا، ئەمریکا و ئەرمەنستان دەکەن. بەڵام زانیاریی گشتگیر دەربارەی ژمارەی خوێندکاران، ڕێژەی دەرچووان، ئاستی کۆتاییی لێهاتوویی زمانیی فێرخوازان و بەردەوامیی سەرجەم خولەکان لەبەردەستدا نییە. لەبەر ئەمە، هەڵسەنگاندنی وردی کوالێتیی پەروەردەییی هەر ناوەندێک پێویستی بە پشکنینی بەرنامەی خوێندن، ژمارەی یەکەکان، ئاستی زمانیی چاوەڕوانکراو و دۆخی پێشکەشکردنی خولەکان لە هەر ساڵێکی خوێندندا هەیە.