پڕۆژەیەکی نوێ بۆ ڕزگارکردنی کەلەپووری مێژوویی و کلتووریی کورد لە هەولێر

بەپێی هەواڵی کوردپرێس، ڕۆژنامەی "نیوعەرەب" لە ڕاپۆرتێکدا نووسیویەتی: بڕیارە چوار خانووی مێژوویی لە بەشی کۆنی شاری هەولێر، لە نزیک قەڵا، ببنە ناوەندێک بۆ پاراستنی دەستنووسەکان، بەڵگەدارکردنی مێژووی کلتووریی کورد و پشتیوانیکردنی هونەرمەندان. مەڵبەندی هونەر و کلتووری کوردستان بە ژیاندنەوەی ئەم خانوانە هەوڵ دەدات بەشێک لە کەلەپووری مەکتووب و هونەریی کورد لە مەترسیی لەناوچوون ڕزگار بکات و دەرفەتی دەستڕاگەیشتنی توێژەران و خەڵک بۆ ئەم بەرهەمانە بڕەخسێنێت.

ئەم خانوانە کە ساڵانێکی زۆر چۆڵ بوون، لە پڕۆژە نوێیەکەدا دەکرێنە ئەرشیفی دەستنووسەکان، شوێنی هەمیشەییی نمایشکردنی بەرهەمە هونەرییەکان و شوێنی بەڕێوەچوونی وۆرکشۆپ و خولی ڕاهێنان. ئامانجی ئەم پڕۆژەیە تەنیا ڕاگرتنی بینا کۆنەکان نیست، بەڵکو دروستکردنی کەشێکە بۆ تۆمارکردن و ناساندنی پشکی کورد لە مێژووی کلتووریی ناوچەکەدا و فرەوانکردنی پەیوەندیی نێوان کەلەپووری ڕابردوو و هونەری هاوچەرخ.

"سپێدە مێزوری"، بەڕێوەبەری کاریگەریی گشتی لە مەڵبەندی هونەر و کلتووری کوردستان دەڵێت: یەکێک لە چوار خانووەکە تەرخان دەکرێت بۆ ئەرشیفێکی پێشکەوتوو بۆ ڕاگرتنی بەڵگەنامە و دەستنووسەکان. ئەم بینایە ئامێری پاراستنی پێشکەوتووی تێدا جێگیر دەکرێت تاوەکو کۆمەڵە بەنرخەکان لە ئاگرکەوتنەوە، لافاو و مەترسییەکانی تر بپارێزێت.ئەم خانوانە لە ساڵی ۲۰۱۲دا، هاوكات لەگەڵ بەرنامەکانی حکومەتی هەرێمی کوردستان بۆ نوژەنکردنەوەی دەوروبەری قەڵای مێژوویی هەولێر چۆڵ کران. بەڵام سەرهەڵدانی داعش لە ساڵی ۲۰۱۴دا، جێبەجێکردنی پڕۆژەکانی ژیاندنەوەی ڕاگرت و بیناکان لەو کاتەوە تا ئێستا بە چۆڵی مانەوە. زۆربەی ئەم خانوانە بەر لە دامەزراندنی سیستمی پاشایەتیی عێراق دروست کراون و یەکێکیان هی سەردەمی عوسمانییە و شوێنەواری تەلارسازیی بەریتانیی پێوە دیارە.

لە پڕۆژە نوێیەکەدا، مەڵبەندی هونەر و کلتووری کوردستان هاوکاری لەگەڵ زانکۆی سەلاحەدین لە هەولێر دەکات تاوەکو کۆمەڵە دەستنووسەکانی ئەو زانکۆیە پێڕست بکات و بەیاری توێژەرانی بگەێنێت. ئەم کۆمەڵەیە لە دەیەی ۱۹۶۰ەوە گوازراوەتەوە بۆ زانکۆ، بەڵام بەشێکی گەورەی تا ئێستا بە شێوەیەکی زانستی لێکۆڵینەوەی بۆ نەکراوە و پێڕست نەکراوە. ڕێکخستنی ئەم ئەرشیفە نوێیە دەتوانێت زەمینە بۆ توێژینەوەی فرەوانتر دەربارەی مێژوو، ئەدەب و بیری ئاینی لە کوردستان بڕەخسێنێت.

خانووی دووەم دەبێتە شوێنی هەمیشەییی پێشانگا و بڕیارە بە نمایشکردنی بەرهەمەکانی هونەرمەندێکی کورد دەست بە کارەکانی بکات. ئەمە یەکەم پێشانگای تایبەتیی ئەو هونەرمەندە دەبێت لە کوردستان. دوو خانووەکەی تریش بۆ بەڕێوەبردنی وۆرکشۆپی هونەری و خولی ڕاهێنانی درێژخایەن لە بواری هونەر و کەلەپووری کلتووریدا تەرخان کراون.

ئەم هەنگاوە درێژەی ئەو چالاکییانەیە کە مەڵبەندی هونەر و کلتووری کوردستان لە ساڵی ۲۰۲۴ەوە بۆ پاراستنی کۆمەڵە مێژووییەکان دەستی پێکردووە. ئەم ناوەندە لە قۆناغی یەکەمدا، پڕۆژەیەکی بۆ دیجیتاڵکردنی بەڵگەنامە و دەستنووسەکان ڕاگەیاند و بە بەکارهێنانی ئۆتۆمبێلێکی مۆڵتیکراو بە ئامێری سکانکردن، چووە گوندەکان، حوجرە ئاینییەکان و کتێبخانە تایبەتەکان تاوەکو بەرهەمە بەردەستەکان تۆمار بکات و بە خۆڕایی لە ئینتەرنێتدا بڵاویان بکاتەوە.

ئەم کۆمەڵانە بابەتی زۆر جۆراوجۆر لەخۆ دەگرن، وەک: بەڵگەنامەی سیاسی، دەستنووسی ئاینی، تێبینیی کەسی، بیرەوەریی ڕۆژانە، بابەتی پەیوەندیدار بە ئەستێرەناسی و بەرهەمی چاپکراوی هاوچەرخ. بەشێک لەم بەڵگەنامانەش لە سەردەمی جەنگ و نائارامیدا، بۆ ڕێگری لە لەناوچوونیان، لە ژێر زەویدا شاردرابوونەوە.

سپێدە مێزوری دەڵێت: بەشێک لە بەڵگەنامە و بەرهەمە هونەرییە بەنرخەکانی کوردستان کە لە درێژایی ساڵاندا کڕدراون یان بە کەس و ناوەندەکان سپێردراون، ئێستا چارەنووسیان دیار نیست. بەشێک لەم بەرهەمانەش لە دۆخێکی نەگونجاودا ڕاگەیەندراون و دەپارێزرێن. بە وتەی ئەو، دیجیتاڵکردن ڕێگەچارەیەکی خێرایە بۆ تۆمارکردن و پاراستنی ئەم کەلەپوورە؛ بەتایبەت لەو بڕگانەدا کە دەقی سەرەکیی بەڵگەنامەکان لە مەترسیی تێکچووندان.

گرنگیی ئەم هەوڵە لەوەوە سەرچاوە دەگرێت کە مێژووی کلتووریی کورد، سەرەڕای فرەوانیی جوگرافی و مێژووی دێرینی، هێشتا بە تەواوی تۆمار نەکراوە و نەناسێنراوە. کورد لە عێراق، تورکیا، ئێران و سووریا و هەروەها لە تاراوگەدا دەژین. سنوورە سیاسییەکان و سیستمی جیاوازی حوکمڕانی، ڕێڕەوی گەشەی زمان، ئەدەب و نەریتەکانیانی لە یەکتر جیا کردووەتەوە، بەڵام بەرهەمە مەکتووب و هونەرییەکان دەتوانن پەیوەندییە مێژووییەکانی نێوان ئەم کۆمەڵگایانە دەربخەن.

ناو براو پێیوایە کورد لە مێژوو و کلتووری ناوچەکەدا پشکی گرنگی هەبووە، بەڵام بەڵگەی بەدەستەوەبوو بۆ نیشاندانی ئەم ڕۆڵە بەس نیست. جەخت دەکاتەوە کە تۆمارکردنی مێژووی کورد دەتوانێت وێنەیەک جیاواز لە جەنگ و ململانێ سیاسییەکان پێشان بدات و زەمینە بۆ ناسینی پشکی هونەرمەندان، نووسەران و توێژەرانی کورد لە مێژووی کلتووریی ناوچەکەدا بڕەخسێنێت.

چالاکیی ئەم ناوەندە تەنیا لە هەولێر قەتیس نابات. مەڵبەندی هونەر و کلتووری کوردستان لە سلێمانیش بە هاوکاری لەگەڵ کتێبخانەی بەریتانی و زانکۆی ئێکسیتەر (Exeter)، پڕۆژەیەک بۆ ناساندن و پاراستنی کۆمەڵە کتێبخانەی وەزارەتی ئەوقاف و اموراتی ئاینی بەڕێوە دەبات. ئەم کتێبخانەیە ژمارەیەک لە کۆنترین دەستنووسەکانی کوردستانی تێدایە.

ئامانجی ئەم هاوکارییە ئەوەیە کە کۆمەڵەی ناوبراو بۆ یەکەم جار وەک کتێبخانەیەکی کوردی لە سیستمی پێڕستکردنی کتێبخانەی بەریتانیدا تۆمار بکرێت و دەستنووسەکانی بخرێنە بەر دەستی تۆڕێکی فرەوانتر لە توێژەران. جێبەجێکردنی ئەم پڕۆژەیە دەتوانێت دەستڕاگەیشتنی توێژەرانی نێودەوڵەتی بۆ سەرچاوە مێژووییەکانی کوردستان ئاسانتر بکات و زەمینە بۆ توێژینەوەی نوێ بڕەخسێنێت.

لە پەنای پاراستنی کەلەپووری مەکتووبدا، ناساندنی هونەری هاوچەرخی کوردیش یەکێکە لە کارە لەپێشینەکانی ئەم ناوەندە. ئەم دامەزراوەیە پەیوەندییەکانی لەگەڵ ناوەندە کلتوورییەکانی عێراق و وڵاتانی تری ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست فرەوان کردووە و لە یەکەم خولی "ئارت بازل" لە قەتەر ئامادە بووە. هەروەها بەرنامەی هەیە لە پێشانگای کتێبی هونەریی دەزگای هونەریی شارقە بەشدار بێت و بە بەڕێوەبردنی کۆبوونەوە، وۆرکشۆپ و ناساندنی بەرهەمە بڵاوکراوەکانی، ڕووبەری پەیوەندییە کلتوورییەکانی فرەوانتر بکات. بەرهەمەکانی "وەلید سیتی"، هونەرمەندی نیشتەجێی ئەم مەڵبەندە، لەم دواییانەدا لە مەڵبەندی هونەریی جەمیل لە دوبی نمایش کران.

پەیمانگای هونەر و کلتووری کوردستان هونەر بۆ بەدواداچوونی کێشە کۆمەڵایەتییەکانی ئەمڕۆش بەکار دەهێنێت. یەکەم پێشانگای ئەم ناوەندە لە ساڵی ۲۰۲۴دا لە شاری ئاکرێ و لە بینای مێژوویی "قیشلە" (هی سەردەمی عوسمانی) بەڕێوە چوو. ئەم بینایە کرایە شوێنی نمایشکردنی بەرهەمەکانی "کەیوان شەعبان"، هونەرمەندی بواری هونەری دیجیتاڵی. بە وتەی سپێدە مێزوری، پێشوازیی خەڵک و داوای ئیدارەی گەشتوگوزاری ناوچەکە بووە هۆی ئەوەی پێشانگاکە سێ جار درێژ بکرێتەوە.

پێشانگایەکی تر بە ناونیشانی "ونبوو" لە پارکی گشتیدا لە شاری ڕانیە بەڕێوە چوو. ئەم شارە بەهۆی هەوڵی هەندێک گەنج بۆ کۆچکردن بۆ ئەورووپا و چالاکیی تۆڕەکانی قاچاغچییەکان ناسراوە. ئەم پێشانگایە چیرۆکی ئەو خێزانانەی دەگێڕایەوە کە ئازیزانیان ماڵیان جێهێشتووە یان لە ڕێگەی کۆچدا بێسەروشوێن بوون و هیچ هەواڵێکیان نییە.

لە کۆتایی ئەم پێشانگایەدا، یادگارییەکانی پەیوەندیدار بە خێزانی کۆچبەران و بێسەروشوێنبووان نمایش کران. سەردانیکەرانیش دەیانتوانی لە ڕێگەی ئەو تەلەفۆنانەی لەسەر دیوارێکی ڕوون ڕاگیرابوون، پەیام تۆمار بکەن. ڕێکخەران بەنیازببوون ئەم پەیامانە لە ڕێگەی ڕادیۆوە بڵاو بکەنەوە تاوەکو رەنگە بگاتە دەستی ئەو کەسانەی لە سنوور پەڕیوونەتەوە. هاوکات کۆبوونەوە لە زانکۆی ڕاپەڕین بەڕێوە چوو. ئەم زانکۆیە کاتێک لە ناوەندە زانستییە سەرکەوتووەکانی هەرێمی کوردستان بوو. ئەم هاوشانییە، لە ڕوانگەی ئه‌وەوە، دووفاقیی ژیان لە شارێکدا نیشان دەدات کە هاوکات ڕووبەڕووی کۆچی پڕمەترسی بووەتەوە و توانایەکی زانستی و کلتووریی بەرچاویشی هەیە.

لە ڕوانگەی بەرپرسانی ئەم ناوەندەوە، کەلەپووری کلتووری کاتێک دەپارێزرێت کە دەرفەتی دەستڕاگەیشتنی هەبێت و بگوێزرێتەوە بۆ نەوەکانی دواتر. بەڵگەنامە، دەستنووس و بەرهەمە هونەرییەکان دەتوانن بەڵگەی باوەڕپێکراو لە ئەزموونی مێژوویی کورد پێشکەش بکەن و لە پەنای ڕوایەتی زارەکی و بیرەوەریی خێزانیدا، یاریدەدەری ناسینی وردتری ڕابردوو بن.

ژیاندنەوەی چوار خانووە مێژووییەکەی هەولێریش لەناو ئەم چوارچێوەیەدا واتای دەبێت. ئەم بینایانە بڕیارە لە شوێنی چۆڵ و وێرانەوە ببنە شوێنی ڕاگرتنی بەڵگەنامە، توێژینەوە، ڕاهێنان و نمایشکردنی بەرهەمە هونەرییەکان. ئەم هەنگاوە دەتوانێت کەلەپووری کلتووریی کوردستان لە سنووری بیرەوەریی خێزانی و کۆمەڵە نەناسراوەکان دەربێنێت و بیخاتە بەر دەستی کۆمەڵگە و توێژەران.