70623 زیاد بوونی هێرشەکانی پەکەکە و بووژانەوەی سیستەمی پارێزەرانی گوند له تورکیا/ مەتین گۆڕجان بەشی جیهان – دوایین جارێک که پارێزەرێکی ناوچەم له تورکیا بینی، ساڵی 1988 بوو، واته ئەو کاتەی که هێشتاش له قوتابخانەی سەرەتایی بووم. له دەسپێکی ساڵەکانی 1990 و لەگەڵ بەهێزبوونی هێزەکانی پۆلیس له شارەکاندا، پارێزەرانی گەڕەک که شەوانە بەدەم پیاسە و فیکەکردن، بۆ خاترجەم‌کردنی خەڵکەکە و هێمن نواندنی دۆخەکە، کۆکرانەوه. <div dir="rtl" style="text-align: justify">بەڵام له دەسپێکی ساڵی 2016، رێکخراوی لاوانی شۆڕشگێڕ (<span dir="ltr">YDG-H</span>)، سەر به پارتی کرێکارانی کوردستان (پەکەکە) - که ئەنقەره وەک گرووپێکی تیرۆریستی له قەڵەمی دەدات &ndash; تەشەنەیان به شەڕی خەندەق هەڵکەندن و سەنگەرلێدان له باشووری ڕۆژهەڵاتی کوردنشینی تورکیا دا. ئەم بارودۆخ و هەلومەرجه توندوتیژی گەڕەکی و فرەنەتەوەیی له لایەن تۆڕە سەلەفییەکانی سەر به دەوڵەتی دەوڵەتی ئیسلامی (داعش) دەوڵەتی ناچار کرد که تیشکی سەرنجیان پتر بخەنه سەر ئاسایشی شارەکان<span dir="ltr">.</span></div><div dir="rtl" style="text-align: justify">لەگەڵ هەموو ئەوانەشدا، هێشتاش کەمیی هێز له هەمبەر پەکەکە له باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکیا، و هەروەها له دژی داعش له پارێزگا هاوسنوورەکانی سووریا و هەروەها گەورەشارەکانی وەک ئەستەنبۆڵ بوونی هەیه. هەر بۆیه ئەنقەره سیستەمی پارێزەرانی گەڕەکی بووژاندەوه بۆ ئەوەی کێشەی گەڕەکە نشینەکانی چارەسەر بکات. هەروەها ئەنقەر ئاواتەخوازه که سیستەمی پارێزەری گەڕەک یارمەتیدەرێک بۆ کۆ&zwnj;کردنەوەی زانیاری له خەڵکی ناوچەکە<span dir="ltr">.</span></div><div dir="rtl" style="text-align: justify">ئەگەر سیستەمی پارێزەری که لەم ماوەدا له ناوەندی شارەکانی باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکیا، واته شەڕناخ، سێرت، حەکاری و ئامەد جێگیر کراوه، کارەکانی به باشی ڕاپەڕێنێت، ئەوا دەوڵەت بڕیار دەدات بۆ پەرەسەندنیان. له ئێستادا، پێنج هەزار و 400 پارێزەری گەڕەک که زۆربەیان گەنجن له 20 ناوەندی پارێزگا و شار بۆ یارمەتیدانی پۆلیس لە پێناو پاراستنی سەقامگیری و یاسا چالاکن. موچەکەیان مانگانه بڕی 500 بۆ 700 دۆلاره. زۆربەیان به کۆڵت و تفەنگی<span dir="ltr"> AK-47 </span>چەکدار کراون. هەندێکیان به شێوەی بێ&zwnj;چەک دەگەڕێن<span dir="ltr">. </span></div><div dir="rtl" style="text-align: justify">له کۆتاییەکانی مانگی فێبریوێری، وەزارەتی ناوخۆ ڕاگەیاندنی دامەزراندنی 7000 پارێزەری نوێی گەڕەکیی بڵاوکردەوه. 700 کەسیان له ئەستەنبۆڵ جێگیرکراون و ئەوانی دیکه له پارێزگاکانی باشووری ڕۆژهەڵات تورکیا و به درێژایی سنووری تورکیا خەریکی چالاکین. هەتا مانگی جوون، دوازده هەزار و 500 نیگابانی گەڕەک دەست بەکار دەبن<span dir="ltr">.</span></div><div dir="rtl" style="text-align: justify">هاوکات له ئەنقەره هەوڵەکان بۆ زیادکردنی ڕێژەی نیگابانانی گوند له 67 هەزارەوه بۆ 90 هەزار کەس بەردەوامه. نیگابانانی گوند له شەڕی دژی پەکەکە هاوکاری دەکەن. نزیکەی 18 هەزار نیگابان یان پارێزەری گوند له ساڵی 2017ەوە خانەنشین دەکرێن و 25 هەزار هێزی گەنج دەبنه جێگرەوەیان. دەوڵەت دەڵێ که بەنیازه مووچه و پلە و پێگەیان بەرزکاتەوە.</div><div dir="rtl" style="text-align: justify">نیگابانانی گەڕەک پاش نیگابانانی گوند دەبنه گەورەترین سیستەمی میلیشیای لەو وڵاتە. هەروەها ئەنقەره خەریکی لێکدانەوە بۆ تەیارکردنی هەر دوو گرووپەکەیه ئەویش به شەستیری کاراتر، مووشەک&zwnj;هاوێژ و ئۆتۆمبیلی زرێ&zwnj;پۆش<span dir="ltr">.</span></div><div dir="rtl" style="text-align: justify">بەڵام له ئێستادا، هەندێ کێشه کەوتۆته نێو سیستەمی نیگابانی گەڕەکەوە. له مانگی ئاگێستەوه، پەکەکە 10 نیگابانی ناوچەی به تۆمەتی &quot;ناپاکی و هاوقۆڵی لەگەڵ دوژمنان&quot; له باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکیا کوشتووه<span dir="ltr">.</span></div><div dir="rtl" style="text-align: justify">لەگەڵ چالاکتربوونی نیگابانەکان، ئەوان ڕووبەڕووی زیانی زێدەتر بوونەتەوه. دوا زیانەکان له ئۆڕفه - ویرنشەهیر کەوتەوه که تێیدا نیگابانێکی ناوچه له کاتی ڕاپەڕاندنی ئەرکەکەی له بینای دادگا کوژرا. له ئێستادا هەندێکیان بەوه تۆمەتبارکراون که به دزه کردنه نێو لقەکانی گاڕد هاوکاری پەکەکە دەکەن. به گوێرەی وتەی سەرچاوه ئەمنییەکان، نزیکەی 40 نیگابانی ناوچه به تۆمەتی هاوکاری کردنی پەکەکە قۆڵبەست کراون<span dir="ltr">.</span></div><div dir="rtl" style="text-align: justify">لەمساڵدا به هۆی نزیک بوونەوەی بەهار، چاوەڕوان دەکرێت که توند و تیژییەکان پەرە بستێنێت و ئەنقەرە به چەکدارکردنی گەنجانی کوردی لایەنگری دەوڵەت له ناوەندی شارەکان، دەیەوێ سیستەمی گاڕدی ناوچه تۆکمەتر بکات. دەوڵەت هەروەها دەیەوێ له ئاسایش و ئۆقرەیی وڵات لە گشت&zwnj;پرسیی گۆڕینی یاسای بنەڕەتی لە 16 مانگی ئایپریل دڵنیا بێت. ئەنقەرە پێی وایە کە پەکەکە له مانگەکانی دواییدا و لە شار و ناوچه گوندییەکاندا تەنگی پێ هەڵچنراوه و لەوانەیه له وەرزی بەهاردا چالاکییەکانی دەست پێ&zwnj;بکاتەوه<span dir="ltr">.</span></div><div dir="rtl" style="text-align: justify">پرسیارێک دێته ئاراوه ئەویش ئەوەیه که ئاخۆ ئەم کۆنه سیستەمی نیگابانی گەڕەکە، که به پێی یاسا له ساڵی 1966 زایینیدا پەسەندکرا، دەبێته هەڵمەتێکی کارا له دژی تیرۆریزم له ناوەندی شاره نائارامەکان. وەڵامی ئەم پرسیاره لەوانەیه له چارەسەرکردنی سیستەمی نیگابانی گوندەکان، که له ساڵی 1985 دانرا بەدی بکرێت. له نۆ ساڵی یەکەمی نێوان ساڵانی 1985 و 1994 زایینی سیستەمی نیگابانی گوندەکان ستراتژێکی کاری دژەتیرۆر وێنا دەکرا، بەڵام شەڕی درێژخایەنی ئەوانه پێچەوانەی ئامانجەکەی لێکەوتەوه. له نێوان ساڵانی 1985 و 1987ی زایینی ڕێژەی نیگابانانی چالاکی گوند له 9 هەزار کەسەوه بۆ 45 هەزار کەس زیادی کرد. ئەم سیستەمە خێرا له 9 پارێزگاوه بۆ 20 پارێزگا هەڵکشا که وەک زیادکردنێکی بەرچاو دادەنرێت<span dir="ltr">.</span></div><div dir="rtl" style="text-align: justify">پەرەسەندنی وەها خێرای سیستەمی نیگابانی گوند بووه هۆی ئەوەی که دەوڵەت نەیتوانی ئەم هێزه کۆنتڕۆڵ بکات. قۆستنەوەی دەسەڵاتی له ڕادەبەدەری ئەم هێزانه له ئۆپەراسیۆنەکانیاندا بووه هۆی ئەوەی که گرژی بکەوێته نێوان نیگابانانی گوند و خەڵکی گەڕەک و گوزارشتی تاڵانکردنی شاره چۆڵ کراوەکان له سەر دەستی نیگابانی گوند له بەردەسته. هیچ ڕێوشوێنێک بۆ لێکدانەوەی تاوانی خراپ بەکار هێنان و گەندەڵی له لایەن نیگابانانی گوندەوه لەبەردستدا نییه. له ئێستادا ئەنقەرە بەدوای پێداچوونەوە بە یاساگەلی پەیوەست به نیگابانی گوندەکانەوەیە، بەڵام بۆ ئەم مەبەسته ئاستەنگی زۆر لە بەردەمه<span dir="ltr">.</span></div><div dir="rtl" style="text-align: justify">پێکهێنانی به پەله و پەرەپێدانی سیستەمی پشتوانییەکەی، نیگابانەکانی گوندی له سەرەتای چالاکییەکانیاندا وەبیر خەڵک دێنێتەوه. زۆێک لایان وایه که هەوڵی ئەنقەرە بۆ پڕچەککردنی کەسانی نامیلیشیا و جێگیرکردنیان وەک نیگابانی گەڕەک دەتوانێت گورزێکی باشی دژە تیرۆر له ساڵی 2017 بێت. بەڵام لەگەڵ درێژە خایاندنی تێهەڵچوونەکان، بەتایبەت له ناوچه کوردنشینەکانی باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکیا، ڕەنگه نیگابانانی گەڕەک تووشی هەمان چارەنووسی نەخوازراو ببنەوه. گەر بێتوو ئەم هێزانه به ڕژدی و هەرچی خێراتر چاوەدێری نەکرێن، ئەوا مومکینە له بری ڕێگه چاره ببنه بەشێک له کێشەکه<span dir="ltr">.</span></div><div dir="rtl" style="text-align: justify">ڕوانینی بەرتەسکانەی ئەنقەره بۆ بەرەنگاری دژی پەکەکە و داعش، هەتا ئێستا ڕێگر بووه له بەردەم شیکاری و لێکدانەوەی ئەنجامه نەخوازراوەکانی نیگابانانی گەڕەک<span dir="ltr">.</span></div><div dir="rtl" style="text-align: justify">&nbsp;</div><div dir="rtl" style="text-align: justify">ژێدەر: ئەلمانیتۆر</div><div dir="rtl" style="text-align: justify">وەرگێڕان: هەواڵدەریی کوردپرێس -&nbsp;بەشی جیهان و بەشی کوردی</div>