70101 له‌ کۆڕیادی هه‌ڵه‌بجه‌؛ پێویستی بە ژینۆسایدناسینی کارەساتی هەڵەبجە لای کۆمەڵگای نێونەتەوەیی بەشی فەرهەنگ و هونەر- مامۆستای یاسای زانکۆی بووعەلی سینای هەمەدان بە ئاماژە بەوەی کە تەنیا ٤ وڵات لە ئاستی جیهانیدا دانیان بە ژینۆسایدبوونی کارەساتی هەڵەبجە کردووە، ڕایگەیاند: ژینۆساید گرینگترین جینایەتێکە کە لە سەر گۆی زەوی ڕوو دەدات و ۆمەڵگای نێونەتەوەیی دەبێ بوردۆمانی کیمیایی هەڵەبجە وەک ژینۆساید بناسێنن. <div dir="rtl" style="text-align: justify">بە پێی هەواڵی کوردپرێس، ڕۆژی دووشه&zwnj;ممه&zwnj; ۱۶ی ڕه&zwnj;شه&zwnj;مه&zwnj; ڕێوره&zwnj;سمێک بۆ یادی شه&zwnj;هیدانی کیمیابارانی هه&zwnj;ڵه&zwnj;بجه&zwnj; له&zwnj; شاری سنه&zwnj; و له&zwnj; زانکۆ کوردستان به&zwnj;ڕێوه&zwnj;چوو که&zwnj; تێدا ژماره&zwnj;یه&zwnj;ک له&zwnj; مامۆستایانی زانکۆی هه&zwnj;ڵه&zwnj;بجه&zwnj; و زانکۆی چه&zwnj;رموو له&zwnj; هه&zwnj;رێمی کوردستانه&zwnj;وه&zwnj; به&zwnj;شدار بوون و هه&zwnj;ندێ باسی ئاکادمیک له&zwnj; سه&zwnj;ر هۆکاره&zwnj;کان و مێژووی کاره&zwnj;ساتی هه&zwnj;ڵه&zwnj;بجه&zwnj; ئاراستەکرا<span dir="ltr">.</span></div><div dir="rtl" style="text-align: justify">له&zwnj;و کۆڕه&zwnj;دا په&zwnj;نێلێکی زانستی و ئاکادمیک به&zwnj; ئاماده&zwnj;بوونی چه&zwnj;ندین دوکتۆر و پرۆفسۆری کورد له&zwnj; ئێران و هه&zwnj;رێمی کوردستان بۆ لێکدانه&zwnj;وه&zwnj;ی کاره&zwnj;ساتی کیمیابارانی هه&zwnj;ڵه&zwnj;بجه&zwnj; به&zwnj;ڕێوه&zwnj;برا<span dir="ltr">.</span></div><div dir="rtl" style="text-align: justify"><b>فەرهەنگی خۆبەبخشی</b></div><div dir="rtl" style="text-align: justify">پێش په&zwnj;نێله&zwnj;که&zwnj; دوکتۆر فه&zwnj;ردین ئه&zwnj;خلاقیان، سه&zwnj;رۆکی زانکۆی کوردستان له&zwnj; وته&zwnj;دانێکیدا یادی شه&zwnj;هیدانی کیمیابارانی هه&zwnj;ڵه&zwnj;بجه&zwnj; و سه&zwnj;رده&zwnj;شت و هه&zwnj;موو ژینۆسایده&zwnj;کانی به&zwnj;رز ڕاگرت و وتی: دەبێ بەردەوام یاد و بیرەوەریی ئەو شەهیدانە کە بە فیداکردن و لەخۆبوردوویی بوونەتە هۆی بەردەوامیی ژیانی گەلێک، زیندوو راگڕین.</div><div dir="rtl" style="text-align: justify">سه&zwnj;رۆکی زانکۆی کوردستان، بوردۆمانی کیمیایی هەڵەبجەی وەک ستەمێکی ئاشکرای حکوومەتی بەعس هەمبەر بە کوردەکان لێکدایەوە و زیادی کرد: ئەو حکوومەتە شانازیی بە جینایەت و زەبروزەنگی خۆی دەکرد و هەر ئەوەش بووە هۆی ڕووخان و لەناوچوونی.</div><div dir="rtl" style="text-align: justify">ئه&zwnj;خلاقیان به&zwnj; ئاماژه&zwnj; به&zwnj; ڕه&zwnj;وت و هۆکاری له&zwnj;ناوچوونی حکوومه&zwnj;ته&zwnj; تۆتالیتره&zwnj;کان به&zwnj; درێژایی مێژوو، ڕایگەیاند: بێ گومان سروشتی مرۆڤ، تۆتالیته&zwnj;ری قبووڵ ناکات و ڕه&zwnj;مزی مانه&zwnj;وه&zwnj;ی حکوومه&zwnj;ته&zwnj;کان ته&zwnj;نیا دادپه&zwnj;روه&zwnj;ریه&zwnj;<span dir="ltr">.</span></div><div dir="rtl" style="text-align: justify">ڕاشیگه&zwnj;یاند که&zwnj; لێکدانه&zwnj;وه&zwnj; و ورژاندنی که&zwnj;یسه&zwnj;کانی وه&zwnj;ک کیمیابارانی هه&zwnj;ڵه&zwnj;بجه&zwnj; و ئه&zwnj;نفال ئه&zwnj;رکی سه&zwnj;ر شانی زانکۆیه&zwnj; و ئێمه&zwnj; له&zwnj;م پێناوه&zwnj;دا ئاماده&zwnj;ین هاوکاری تۆکمه&zwnj; و زانستیانه&zwnj;مان هه&zwnj;بێت له&zwnj;گه&zwnj;ڵ زانکۆکانی هه&zwnj;رێمی کوردستان<span dir="ltr">.</span></div><div dir="rtl" style="text-align: justify">ناوبراو وتیشی: به&zwnj;ڕێوه&zwnj;بردنی فێستیڤاڵ و کۆڕبه&zwnj;ندی به&zwnj;م شێوه&zwnj; زانستیانه&zwnj; بۆ لێکدانه&zwnj;وه&zwnj;ی کاره&zwnj;ساته&zwnj;کان و پرسه&zwnj;کانی کورد له&zwnj; ئاستی زانکۆدا پێویسته و زیاتر لاپه&zwnj;ڕه&zwnj; شاراوه&zwnj;کانی میژوو ده&zwnj;خاته&zwnj; ڕوو<span dir="ltr">.</span></div><div dir="rtl" style="text-align: justify"><b>هەڵەبجە و ژینۆسایدی کوردان</b></div><div dir="rtl" style="text-align: justify">لە درێژەی ئەو ڕیوڕەسمەدا دوکتۆر ستار عه&zwnj;زیزی، ئەندامی لیزنەی زانستی لقی یاسای زانکۆی بووعەلی سینای هەمەدان و یەکەم وتەبێژی پانێلکی زانستی، ئاماژه&zwnj;ی دایه&zwnj;&nbsp;ڕۆڵی هه&zwnj;ڵه&zwnj;بجه&zwnj; له&zwnj; مافی نێونه&zwnj;ته&zwnj;وه&zwnj;یی بۆ جیهان و به&zwnj; تایبه&zwnj;تی بۆ کورد و وتی: پێش کاره&zwnj;ساتی هه&zwnj;ڵه&zwnj;بجه&zwnj; به&zwnj;کارهێنانی چه&zwnj;کی کیمیایی به&zwnj; پێی کۆنوانسیۆنی ژێنیڤ (۱۹۷۲-۱۹۲۵) بۆ شه&zwnj;ڕی نێوان وڵاتان قه&zwnj;ده&zwnj;غه&zwnj; بوو، بەڵام لەو کۆنوانسیۆنەدا ئاماژه&zwnj; به&zwnj; شه&zwnj;ڕی ناوخۆیی نه&zwnj;کرابوو و تەنیا دوای ڕوودانی کارەساتی هه&zwnj;ڵه&zwnj;بجه له&zwnj; ساڵی 1988 و دەنگدانەوەی لە میدیا جیهانییەکاندا، بووە هۆی بەئاگابوونەوەی کۆمەڵگای نێونەتەوەیی و بەهادان بەو پرسە. تا ئەوەی کە لە کۆنوانسیۆنی ۱۹۹۳دا به&zwnj;کارهێنانی چه&zwnj;کی کیمیایی له&zwnj; شه&zwnj;ڕی ناوخۆیشدا قه&zwnj;ده&zwnj;غه&zwnj; کرا و ١٨٨ وڵات واژۆیان کرد.</div><div dir="rtl" style="text-align: justify">ناوبراو وتیشی: ئه&zwnj;گه&zwnj;رچی له&zwnj; ۱۹۸۵-۱۹۸۸&zwnj; له&zwnj; ۸ ئۆپەراسیۆندا ئه&zwnj;نفال ڕوویدا، به&zwnj;ڵام زیاتر هه&zwnj;ڵه&zwnj;بجه&zwnj; بوو که&zwnj; زۆڵم لیکراوی هه&zwnj;ڵه&zwnj;بجه&zwnj;ی نیشان دا. و ئه&zwnj;مه&zwnj;ش خاڵێکی وه&zwnj;رچه&zwnj;رخان بوو که&zwnj; نیسانی دا چی به&zwnj;سه&zwnj;ر کورد دا هاتووه&zwnj;<span dir="ltr">.</span></div><div dir="rtl" style="text-align: justify">ستار عه&zwnj;زیزی ئه&zwnj;وه&zwnj;شی وت که&zwnj; ده&zwnj;بێ کۆمه&zwnj;ڵگای نێوده&zwnj;وڵه&zwnj;تی هه&zwnj;ستێ به&zwnj; به&zwnj;رپرسیارێتی خۆی به&zwnj; تایبه&zwnj;ت له&zwnj; بواری ئه&zwnj;م جینایه&zwnj;تانه&zwnj;ی که&zwnj; ده&zwnj;چنه&zwnj; قه&zwnj;باره&zwnj;ی ژینۆسایدی نه&zwnj;ته&zwnj;وه&zwnj;یه&zwnj;ک و حکوومه&zwnj;تی هه&zwnj;رێمیس ده&zwnj;بێ هه&zwnj;موو هه&zwnj;وڵێک بدات بۆ غه&zwnj;رامه&zwnj; کردنه&zwnj;وه&zwnj;ی به&zwnj;رکه&zwnj;وتووان و هه&zwnj;روه&zwnj;ها به&zwnj; ژینۆساید ناساندنی ئه&zwnj;م تاوانانه&zwnj; له&zwnj; جیهاندا<span dir="ltr">.</span></div><div dir="rtl" style="text-align: justify"><b>هۆکارەکانی بە هەڵەبجەکردنی هەڵەبجە</b></div><div dir="rtl" style="text-align: justify">دواتر پڕۆفیسۆر نه&zwnj;ریمان عه&zwnj;بدوڵڵا عه&zwnj;لی له&zwnj; زانکۆی هه&zwnj;ڵه&zwnj;بجه&zwnj; باسی له&zwnj; هۆکاره&zwnj;کانی کیمیابارانی هه&zwnj;ڵه&zwnj;بجه&zwnj; کرد و وتی:چوار هۆکار هه&zwnj;یه&zwnj; بۆ ئه&zwnj;وه&zwnj;ی به&zwnj;عش هێرشی کرده&zwnj; سه&zwnj;ر هه&zwnj;ڵه&zwnj;بجه&zwnj;، یه&zwnj;که&zwnj;م؛ پێگه&zwnj;ی دیاری هه&zwnj;ڵه&zwnj;بجه&zwnj; له&zwnj; بزاڤی ڕزگاری&zwnj;خوازی کوردیدا؛ دووه&zwnj;م؛ هۆکاری ئاینی؛ سێهه&zwnj;م؛ جوگرافیا؛ پێنجه&zwnj;م هۆکاری سیاسی و به&zwnj;عسیزم<span dir="ltr">.</span></div><div dir="rtl" style="text-align: justify">پڕۆفسۆر نه&zwnj;ریمان عه&zwnj;بدوڵڵا ئه&zwnj;م چوار هۆکاره&zwnj;ی شی کرده&zwnj;وه&zwnj; و وتی: بێ گومان به&zwnj;عس ده&zwnj;ترسا له&zwnj;وه&zwnj;ی که&zwnj; هه&zwnj;ڵه&zwnj;بجه&zwnj; پێشەنگی&zwnj; شۆڕشه&zwnj;کانی کورد بوو و سه&zwnj;ری بۆ ڕژیمی به&zwnj;عس دانه&zwnj;دەنواند و ڕێبه&zwnj;رانی ئایینی به&zwnj;ره&zwnj;ی ئیسلامیش له&zwnj; مزگه&zwnj;وت و حوجره&zwnj;کانی هه&zwnj;ڵه&zwnj;بجه&zwnj;وه&zwnj; سه&zwnj;ریان هه&zwnj;ڵێنا. هه&zwnj;روه&zwnj;ها هاوسنووری له&zwnj;گه&zwnj;ڵ ئێران و پێگه&zwnj;ی تۆپۆگرافی&nbsp;و سنووری بوونی ئه&zwnj;م ناوچه&zwnj;ییه&zwnj; بووه&zwnj; هۆکارێک که&zwnj; سیاسه&zwnj;تی به&zwnj;عسیزم پلان بۆ په&zwnj;لاماردانی هه&zwnj;ڵه&zwnj;بجه&zwnj; داڕێژیت<span dir="ltr">.</span></div><div dir="rtl" style="text-align: justify"><b>تراژدیای هه&zwnj;ڵه&zwnj;بجه&zwnj;، هه&zwnj;وڵێک بۆ ناسینی به&zwnj;عسیزم</b></div><div dir="rtl" style="text-align: justify">له&zwnj; به&zwnj;شێکی دیکه&zwnj;ی پانێله&zwnj;که&zwnj;دا دوکتۆر عه&zwnj;بدولسه&zwnj;مه&zwnj;د ئه&zwnj;حمه&zwnj;د له&zwnj; ڕیگای قووڵی زامی هه&zwnj;ڵه&zwnj;بجه&zwnj;وه&zwnj; به&zwnj;عسزیمی ناساند و جه&zwnj;ختی له&zwnj;وه&zwnj; کرد که&zwnj; به&zwnj;عسیزم ته&zwnj;نیا خۆی وه&zwnj;ک خۆیه&zwnj;تی و ته&zwnj;نانه&zwnj;ت له&zwnj; سه&zwnj;رووی ده&zwnj;سه&zwnj;ڵاتی تۆتالیتره&zwnj;وه&zwnj;یه&zwnj; و هیچ مۆدێلێک و ده&zwnj;سه&zwnj;ڵاتێکی وا نییه&zwnj; که&zwnj; له&zwnj; به&zwnj;عسیزم بچێت و ئه&zwnj;م تاوانه&zwnj; قیزه&zwnj;ونه&zwnj; ته&zwnj;نیا له&zwnj; به&zwnj;عس ده&zwnj;وه&zwnj;شێته&zwnj;وه&zwnj;<span dir="ltr">.</span></div><div dir="rtl" style="text-align: justify">هه&zwnj;روه&zwnj;ها جه&zwnj;ختی کرد که&zwnj; ئێستاش سێبه&zwnj;ره&zwnj;کانی به&zwnj;عس له&zwnj; عێراق ماوه&zwnj; و داعش نموونه&zwnj;ی ئه&zwnj;و شۆڤێنیه&zwnj;ته&zwnj;یه&zwnj;<span dir="ltr">.</span></div><div dir="rtl" style="text-align: justify">ڕاشیگه&zwnj;یاند ئامانجی به&zwnj;عس له&zwnj; خولقاندنی کاره&zwnj;ساتی هه&zwnj;ڵه&zwnj;بجه&zwnj; ئه&zwnj;وه&zwnj; بوو که&zwnj; به&zwnj; جیهانی عه&zwnj;ره&zwnj;ب بڵێت، من مه&zwnj;حاڵم له&zwnj; ده&zwnj;ست دێت و ویستی زامێک له&zwnj; جه&zwnj;سته&zwnj;ی کورد بدات که&zwnj; هه&zwnj;تا هه&zwnj;تایه&zwnj; ساڕێژ نه&zwnj;بێت و ده&zwnj;رمان نه&zwnj;کرێت<span dir="ltr">.</span></div><div dir="rtl" style="text-align: justify"><b>هەڵەبجه کارەساتێکی مرۆیی</b></div><div dir="rtl" style="text-align: justify">له&zwnj; کۆتایی ئەم پانێلە زانستییەدا دوکتۆر به&zwnj;ختیار سه&zwnj;جادی، سه&zwnj;رۆکی به&zwnj;شی زمان و ئه&zwnj;ده&zwnj;بی کوردی زانکۆ کوردستان بە ئاوردانەوە لە چەمکی کارەسات، وتی: به&zwnj;لای منه&zwnj;وه&zwnj; کاره&zwnj;سات به&zwnj; هه&zwnj;ست و ته&zwnj;نانه&zwnj;ت عه&zwnj;قڵیش بۆ ئینسان ناپێوێت، چونکوو کاره&zwnj;سات لێڵه&zwnj;، ته&zwnj;ماویه&zwnj; لێک نادرێته&zwnj;وه&zwnj;. ژینۆساید؛ واتا قڕانی هه&zwnj;زاران خه&zwnj;ون و خه&zwnj;یاڵ، ئاوات و هه&zwnj;ست. هه&zwnj;ر بۆیه&zwnj; ناتوانینی بڵێین کام کاره&zwnj;سات گه&zwnj;وره&zwnj;یه&zwnj; و کام کاره&zwnj;سات بچووکه&zwnj; تەنیا بەو پێیەی کە که&zwnj;متر که&zwnj;سی تێدا کوژراوه&zwnj;<span dir="ltr">.</span></div><div dir="rtl" style="text-align: justify">ناوبراو جه&zwnj;ختی لەوەش کردەوە که&zwnj; به&zwnj; ڕای ئه&zwnj;و هه&zwnj;ر جۆره&zwnj; هه&zwnj;وڵێک بۆ کورت کردنه&zwnj;وه&zwnj;، ئاسان کردنه&zwnj;وه&zwnj; و به&zwnj; گشتی باسکردنی کاره&zwnj;سات و وه&zwnj;ک ئامێر به&zwnj;کارهێنانی کاره&zwnj;سات خۆی به&zwnj;شێکه&zwnj; له&zwnj; تاوان و رێگه&zwnj; خۆش ده&zwnj;کات بۆ ڕوودانی کاره&zwnj;ساتی تر<span dir="ltr">.</span></div><div dir="rtl" style="text-align: justify">سه&zwnj;جادی وتیشی: چه&zwnj;ند مانگ پاش ته&zwnj;واوبوونی شه&zwnj;ڕی ئێران و عێراق ئه&zwnj;نفالی کورد ده&zwnj;ستی پێکرد له&zwnj; عێراق، که&zwnj;واته&zwnj; ئه&zwnj;مه&zwnj; هیچ په&zwnj;یوه&zwnj;ندیه&zwnj;کی به&zwnj; شه&zwnj;ڕی ئێران و عێراقه&zwnj;وه&zwnj; نییه&zwnj; و ده&zwnj;بێ به&zwnj; شێوه&zwnj;یه&zwnj;کی ڕادیکاڵ به&zwnj;ره&zwnj;نگاری کاره&zwnj;سات بینه&zwnj;وه&zwnj;<span dir="ltr">.</span></div><div dir="rtl" style="text-align: justify">&nbsp;</div><div dir="rtl" style="text-align: justify"><span dir="ltr"><div dir="rtl" style="text-align: justify"><div dir="rtl" style="text-align: justify"><div dir="rtl" style="text-align: justify"><div dir="rtl" style="text-align: justify"><div dir="rtl" style="text-align: justify"><div dir="rtl" style="text-align: justify"><div dir="rtl" style="text-align: justify"><div dir="rtl" style="text-align: justify"><div dir="rtl" style="text-align: justify"><span dir="ltr"><div dir="rtl" style="text-align: justify"><div dir="rtl" style="text-align: justify"><div dir="rtl" style="text-align: justify"><div dir="rtl" style="text-align: justify"><span dir="ltr"><div dir="rtl" style="text-align: justify"><div dir="rtl" style="text-align: justify"><div dir="rtl" style="text-align: justify"><div dir="rtl" style="text-align: justify"><div dir="rtl" style="text-align: justify"><div dir="rtl" style="text-align: justify"><div dir="rtl" style="text-align: justify"><div dir="rtl" style="text-align: justify"><div dir="rtl" style="text-align: justify"><div dir="rtl" style="text-align: justify"><div dir="rtl" style="text-align: justify"><div dir="rtl" style="text-align: justify"><div dir="rtl" style="text-align: justify"><span dir="ltr"><div dir="rtl" style="text-align: justify"><div dir="rtl" style="text-align: justify"><div dir="rtl" style="text-align: justify"><div dir="rtl" style="text-align: justify"><div dir="rtl" style="text-align: justify"><div dir="rtl" style="text-align: justify"><div dir="rtl" style="text-align: justify"><div dir="rtl" style="text-align: justify"><div dir="rtl" style="text-align: justify"><div dir="rtl" style="text-align: justify"><span dir="rtl"><div dir="rtl" style="text-align: justify"><div dir="rtl" style="text-align: justify"><span dir="ltr"><span style="font-size: 11px"><span style="color: #666666">ک</span></span><span style="font-size: 11px"><span style="color: #666666">ۆدی هەواڵنێر: 60106</span></span></span></div></div></span></div></div></div></div></div></div></div></div></div></div></span></div></div></div></div></div></div></div></div></div></div></div></div></div></span></div></div></div></div></span></div></div></div></div></div></div></div></div></div></span></div>