67227 ئایا دامه‌زراندنی کوردستانی سه‌ربه‌خۆ ئیمکانی هه‌یه‌؟ لادیسلاو گارالی* به‌شی جیهان- کوردستان سه‌لماندوویه‌تی که‌ ته‌نیا به‌شی سه‌قامگرتووی ناوچه‌که‌ و ته‌نیا هه‌رێمێکه‌ ده‌توانێت مانه‌وه‌ی که‌مینه‌کانی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست وه‌کوو تورکمانه‌کان، ئێزدیه‌کان، فه‌یلییه‌کان، شه‌به‌که‌کان و ئاشووریه‌ مه‌سیحییه‌کان ده‌سته‌به‌ر بکات. <div dir="rtl">کورده&zwnj;کانی عێراق له&zwnj; ساڵی 1991ه&zwnj;وه&zwnj; به&zwnj; کرده&zwnj;وه&zwnj; بوونه&zwnj;ته&zwnj; خاوه&zwnj;نی سه&zwnj;ربه&zwnj;خۆیی و به&zwnj;رامبه&zwnj;ر ملهۆڕێتی عه&zwnj;ره&zwnj;بیی سه&zwnj;دام حسێن (له&zwnj; ساڵه&zwnj;کانی 2003-1991)، مالیکی (2014 و 2013) و هه&zwnj;روه&zwnj;ها داعشی سوننه&zwnj; له&zwnj; 2014 به&zwnj;ملاوه&zwnj; خۆیان پاراستووه&zwnj;. هه&zwnj;ر به&zwnj;م شێوه&zwnj;یه&zwnj; کورده&zwnj;کانی سووریاش له&zwnj; 2011 به&zwnj;ملاوه&zwnj; خۆبه&zwnj;ڕێوه&zwnj;به&zwnj;رایه&zwnj;تیی 3 کانتۆنی جزیره&zwnj;، کۆبانی و عه&zwnj;فرینیان وه&zwnj;ده&zwnj;ست هێناوه&zwnj; و به&zwnj;رامبه&zwnj;ر داعش و حکوومه&zwnj;تی به&zwnj;شار ئه&zwnj;سه&zwnj;د به&zwnj;رگرییان لێکردووه&zwnj;. هه&zwnj;روه&zwnj;ها کانتۆنێکی دیکه&zwnj;شیان له&zwnj;م دواییانه&zwnj;دا ئازاد کردووه&zwnj;.</div><div dir="rtl">وه&zwnj;بیرهێنانه&zwnj;وه&zwnj;ی خاڵه&zwnj; زۆر پێویسته&zwnj; که&zwnj; تا ئێستا کوردستان سه&zwnj;لماندوویه&zwnj;تی ته&zwnj;نیا به&zwnj;شی سه&zwnj;قامگرتووی ناوچه&zwnj;که&zwnj; و ته&zwnj;نیا هه&zwnj;رێمێکه&zwnj; که&zwnj; ده&zwnj;توانێت مانه&zwnj;وه&zwnj;ی که&zwnj;مینه&zwnj;کانی ڕۆژهه&zwnj;ڵاتی ناوه&zwnj;ڕاست وه&zwnj;کوو تورکمان، ئێزدی، فه&zwnj;یلی، شه&zwnj;به&zwnj;ک و ئاشووریه&zwnj; مه&zwnj;سیحییه&zwnj;کان ده&zwnj;سته&zwnj;به&zwnj;ر بکات.</div><div dir="rtl">کوردستانی عێراق و سووریان که&zwnj; تورکیا له&zwnj; نیشتنگه&zwnj;کانی عه&zwnj;ره&zwnj;بی سوننه&zwnj; جوێ ده&zwnj;که&zwnj;نه&zwnj;وه&zwnj;. ته&zwnj;نیا شوێنێک که&zwnj; تورکیا و عه&zwnj;ره&zwnj;بی سوننه&zwnj; پێک ده&zwnj;گه&zwnj;نه&zwnj;وه&zwnj;، ناحیه&zwnj;ی ئه&zwnj;عزاز له&zwnj; باکووری حه&zwnj;ڵه&zwnj;ب و ڕۆژئاوای فوراته&zwnj;. تورکیا له&zwnj;و ناوچانه&zwnj;دا خه&zwnj;ریکه&zwnj; ناوچه&zwnj;ی حایل داده&zwnj;مه&zwnj;زرێنێت.</div><div dir="rtl">وه&zwnj;ک پێشتر له&zwnj; وتاری &quot;داگیرکه&zwnj;رییه&zwnj;کانی تورکیا و میسر له&zwnj; عێراق و سووریا&quot; ئاماژه&zwnj;م پێکردووه&zwnj;، ناوچه&zwnj; داگیرکراوه&zwnj;کان له&zwnj; لایه&zwnj;ن تورکیا و میسر ده&zwnj;بێ له&zwnj; ناوچه&zwnj;ی عه&zwnj;ره&zwnj;بی سوننه&zwnj; بن. سوپای تورکیا بۆ ئه&zwnj;وه&zwnj;ی بتوانێت ناوچه&zwnj;یه&zwnj;ک به&zwnj; ڕێژه&zwnj;ی پێویست داگیر بکات پێویسته&zwnj; چه&zwnj;ندین داڵانی ئه&zwnj;من دروست بکات. ئه&zwnj;م داڵانانه&zwnj; له&zwnj; ڕێگای کوردستانی عێراق و سووریاوه&zwnj; درووست ده&zwnj;کرێن به&zwnj;ڵام لێره&zwnj;دا دوو مه&zwnj;ترسی هه&zwnj;یه&zwnj;.</div><div dir="rtl">یه&zwnj;که&zwnj;م ئه&zwnj;وه&zwnj;یکه&zwnj; له&zwnj; ئه&zwnj;گه&zwnj;ری وه&zwnj;دیهاتنی هه&zwnj;ر جۆره&zwnj; کێشه&zwnj;یه&zwnj;ک نێوان کورده&zwnj;کان و تورکیا هه&zwnj;ر وه&zwnj;ک چۆن له&zwnj;م دوو مانگه&zwnj;ی ڕابردوودا دیومانه&zwnj;، ئه&zwnj;م مه&zwnj;ترسییه&zwnj; هه&zwnj;یه&zwnj; که&zwnj; کورده&zwnj;کان داڵانه&zwnj; سه&zwnj;ربازییه&zwnj;کانی سوپای تورکیا داخه&zwnj;ن و له&zwnj; ئاکامیشدا هێرش بکه&zwnj;نه&zwnj;سه&zwnj;ریان. ئه&zwnj;مه&zwnj;ش له&zwnj; حاڵه&zwnj;تێکی دیکه&zwnj;دا ده&zwnj;توانێ ڕوو بدات ئه&zwnj;ویش ئه&zwnj;گه&zwnj;ری گۆڕانی دیموکراتیکی ڕوانگه&zwnj;ی کوردستان هه&zwnj;مبه&zwnj;ر به&zwnj; تورکیا و هه&zwnj;وڵ بۆ گۆڕانی داڵانه&zwnj;کانی داگیرکه&zwnj;ریی تورکیایه&zwnj;. بۆ وێنه&zwnj; به&zwnj;سرانی داڵانی ئه&zwnj;مه&zwnj;ریکا له&zwnj; پاکساته&zwnj;نه&zwnj;وه&zwnj; به&zwnj;ره&zwnj;و ئه&zwnj;فغانستان له&zwnj; ڕێگای نۆکه&zwnj;ندی خه&zwnj;یبه&zwnj;ره&zwnj;وه&zwnj; که&zwnj; پاش سه&zwnj;رکه&zwnj;وتنی پارتی &quot;بزووتنه&zwnj;وه&zwnj; دادی پاکستان&quot; له&zwnj; هه&zwnj;ڵبژاردنه&zwnj;کانی پارێزگای په&zwnj;شتووی خه&zwnj;یبه&zwnj;ر په&zwnj;ختونخوا له&zwnj; وڵاتی پاکستان ڕوویدا.</div><div dir="rtl">دووهه&zwnj;م ئه&zwnj;وه&zwnj;یکه&zwnj; تورکیا له&zwnj; سه&zwnj;رده&zwnj;می په&zwnj;یمانی ئاشتیی لۆزنه&zwnj;وه&zwnj; (1922) که&zwnj; سنووره&zwnj;کانی ئێستای دیاری کراوه&zwnj;، هه&zwnj;میشه&zwnj; باسی له&zwnj; موڵکیه&zwnj;تی ویلایه&zwnj;تی مووسڵی پێشوو کردووه&zwnj; که&zwnj; تا ڕاده&zwnj;یه&zwnj;ک ده&zwnj;که&zwnj;وێته&zwnj; سه&zwnj;ر کوردستانی ئێستای عێراق. له&zwnj; ئێستادا یه&zwnj;که&zwnj;کانی تورکیا له&zwnj; ناوچه&zwnj;ی باشیکی ده&zwnj;شته&zwnj;کانی نه&zwnj;ینه&zwnj;وا سه&zwnj;قامگیر بوونه&zwnj;. سوپای تورکیا هه&zwnj;م له&zwnj; باکووری کوردستان (له&zwnj; تورکیا) و هه&zwnj;م باشووری کوردستان (ئه&zwnj;و ناوچانه&zwnj;ی تورکیا له&zwnj; عێراق و سووریا داگیری کردوون) له&zwnj; دوو لاوه&zwnj; کوردستانی گه&zwnj;مارۆ داوه&zwnj;. ئیمکانی هه&zwnj;یه&zwnj; تورکیا وه&zwnj;سوه&zwnj;سه&zwnj; ببێت که&zwnj; هێرش بکاته&zwnj; سه&zwnj;ر کوردستان و کێشه&zwnj;ی کورد بۆ هه&zwnj;میشه&zwnj; یه&zwnj;کلایی بکاته&zwnj;وه&zwnj;.</div><div dir="rtl"><b>ناوچه&zwnj;ی پارێزراوی ئه&zwnj;مه&zwnj;ریکا له&zwnj; کوردستان </b></div><div dir="rtl">هه&zwnj;ر به&zwnj;و شێوه&zwnj;یه&zwnj;ی له&zwnj; وتاری &quot;ناوچه سوننه&zwnj;کان دوای داعش؛ داگیرکران له&zwnj; لایه&zwnj;ن ده&zwnj;سه&zwnj;ڵاتی سوننه&zwnj;&quot; ئاماژه&zwnj;م پێکردووه&zwnj;، ڕێککه&zwnj;وتنه&zwnj;کانی پاش شه&zwnj;ڕ پێویسته&zwnj; له&zwnj;سه&zwnj;ر بنه&zwnj;مای که&zwnj;مترین داگیرکرانی بیانی بنیات بنرێن. له&zwnj;و شوێنانه&zwnj;دا که&zwnj; پێکهاته&zwnj;ی حکوومی هه&zwnj;بوونی نییه&zwnj; (وه&zwnj;کوو ناوچه&zwnj;ی عه&zwnj;ره&zwnj;بی سوننه&zwnj;)، حکوومه&zwnj;تی سه&zwnj;پێندراو دامه&zwnj;زرێت و له&zwnj;و ناوچانه&zwnj;شدا که&zwnj; پێکهاته&zwnj;ی حکوومی هه&zwnj;یه&zwnj; وه&zwnj;کوو کورد و شیعه&zwnj;، ته&zwnj;نیا چه&zwnj;ند هه&zwnj;رێمی پارێزراو پێویستن.</div><div dir="rtl">له&zwnj; لایه&zwnj;که&zwnj;وه&zwnj; حکوومه&zwnj;تی هه&zwnj;رێمی کوردستان پێوه&zwnj;ندیه&zwnj;کی دۆستانه&zwnj;ی له&zwnj;گه&zwnj;ڵ تورکیای دراوسێ هه&zwnj;یه&zwnj; و له&zwnj; لایه&zwnj;کی دیکه&zwnj;شه&zwnj;وه&zwnj; خۆبه&zwnj;ڕێوه&zwnj;به&zwnj;رییه&zwnj;که&zwnj;ی کوردستانی سووریا به&zwnj;هۆی ده&zwnj;سه&zwnj;ڵاتی <span dir="ltr">YPG</span> و سه&zwnj;ر به&zwnj; <span dir="ltr">PKK</span> بوون پێوندییه&zwnj;کی نه&zwnj;یارانه&zwnj;ی له&zwnj;گه&zwnj;ڵ وڵاتی تورکیا هه&zwnj;یه&zwnj;. که&zwnj;واته&zwnj; هه&zwnj;موو چاره&zwnj;سه&zwnj;رێکی سه&zwnj;قامگیر بۆ ئه&zwnj;م کێشه&zwnj; دژواره&zwnj; پێویسته&zwnj; بریتی بێت له&zwnj; لکاندنی کوردستانی سووریا و حکوومه&zwnj;تی هه&zwnj;رێمی کوردستان له&zwnj; هه&zwnj;ولێر که&zwnj; پێوه&zwnj;ندییه&zwnj;کی دۆستانه&zwnj;ی له&zwnj;گه&zwnj;ڵ ئه&zwnj;نقه&zwnj;ره&zwnj; هه&zwnj;یه&zwnj;.</div><div dir="rtl">ئاماژه&zwnj;م به&zwnj;وه&zwnj;ش کردبوو که&zwnj; ئه&zwnj;مه&zwnj;ریکا و ڕووسیا نابێ له&zwnj; ده&zwnj;وڵه&zwnj;تی سه&zwnj;پێندراوی ڕۆژهه&zwnj;ڵاتی ناوه&zwnj;ڕاستدا به&zwnj;شدار بن به&zwnj;ڵام ده&zwnj;بێ بۆ ماوه&zwnj;یه&zwnj;کی کاتی حکوومه&zwnj;تی خۆجێیه&zwnj;که&zwnj; بپارێزن و ئاسایشی دابین بکه&zwnj;ن.</div><div dir="rtl">له&zwnj; ڕۆژهه&zwnj;ڵاتی ناوه&zwnj;ڕاست جیا له&zwnj; ئیسرائیل، ته&zwnj;نیا شوێنێک که&zwnj; ئه&zwnj;مه&zwnj;ریکا تێیدا خۆشه&zwnj;ویسته&zwnj; کوردستانه&zwnj;. که&zwnj;واته&zwnj; ئه&zwnj;مه&zwnj;ریکا ده&zwnj;بێ به&zwnj;دامه&zwnj;زراندنی ناوچه&zwnj;یه&zwnj;کی پارێزراو، ئه&zwnj;منییه&zwnj;تی کوردستانی عێراق و سووریا به&zwnj;رامبه&zwnj;ر به&zwnj; ویسته&zwnj; زیاده&zwnj;خوازانه&zwnj;کانی سوپای تورکیا و عێراق و پاشماوه&zwnj;کانی داعش ده&zwnj;سته&zwnj;به&zwnj;ر بکات.</div><div dir="rtl"><b>چه&zwnj;ند ده&zwnj;سته&zwnj;به&zwnj;ریه&zwnj;ک بۆ کوردستان و تورکیا </b></div><div dir="rtl">هێزه&zwnj;کانی پاراستنی ئه&zwnj;مه&zwnj;ریکا، ته&zwnj;نیا پاش سه&zwnj;قامگیربوونی سووریا و عێراق و پاش کشانه&zwnj;وه&zwnj;ی هێزه&zwnj; داگیرکه&zwnj;ره&zwnj;کانی تورکیا له&zwnj; باکووری عێراق و سووریا کوردستان چۆڵ ده&zwnj;که&zwnj;ن.</div><div dir="rtl">ئه&zwnj;مه&zwnj;ریکا بۆ پاراستنی کوردستان به&zwnj;رامبه&zwnj;ر تورکیا و ده&zwnj;وڵه&zwnj;ته&zwnj;کانی عه&zwnj;ره&zwnj;ب و هه&zwnj;روه&zwnj;ها پاراستنی ئاشووری، تورکمان، ئێزدی و دیکه&zwnj;ی که&zwnj;مینه&zwnj;کانی ناوچه&zwnj;که&zwnj; به&zwnj;رامبه&zwnj;ر زیاده&zwnj;خوازیی کورده&zwnj;کان باشتر ئه&zwnj;وه&zwnj;یه&zwnj; بنکه&zwnj; چکۆله&zwnj; سه&zwnj;ربازییه&zwnj;کانی له&zwnj; کوردستان بهێڵێته&zwnj;وه&zwnj;.</div><div dir="rtl">له&zwnj; لایه&zwnj;کی دیکه&zwnj;شه&zwnj;وه&zwnj; به&zwnj; مه&zwnj;به&zwnj;ستی پاراستنی تورکیا به&zwnj;رامبه&zwnj; جیایی خوازانی کورد و له&zwnj; پێناو به&zwnj;رژه&zwnj;وه&zwnj;ندیی تورکیا له&zwnj; ناوچه&zwnj;که&zwnj;دا، کوردستان به&zwnj;شێکه&zwnj; له&zwnj; یه&zwnj;کگرتووی تورکی له&zwnj; نێوان تورکیا، ئازه&zwnj;ربایجان و ئاکامیشدا تورکمه&zwnj;نستان و ئوزبه&zwnj;کستان که&zwnj; ڕووبه&zwnj;ڕووی ده&zwnj;سه&zwnj;ڵاتی عه&zwnj;ره&zwnj;ب له&zwnj; ڕۆژهه&zwnj;ڵاتی ناوه&zwnj;ڕاست و زاڵێتی ڕووسیا له&zwnj; ئاسیای ناوه&zwnj;ندی ده&zwnj;وه&zwnj;ستێته&zwnj;وه&zwnj;.</div><div dir="rtl"><b>که&zwnj;مینه&zwnj; ناعه&zwnj;ره&zwnj;به&zwnj;کانی ناوخۆی کوردستان </b></div><div dir="rtl">وه&zwnj;ک چۆن پێشتر وترا، کوردستان ته&zwnj;نیا چه&zwnj;مسه&zwnj;ری سه&zwnj;قامگرتوویی له&zwnj; عێراق و سووریایه&zwnj;، به&zwnj;ڵام ئه&zwnj;وه&zwnj;یکه&zwnj; نوێنه&zwnj;رانی که&zwnj;مینه&zwnj; دراوسێکانی کوردستان وه&zwnj;کوو ئاشووریه&zwnj; مه&zwnj;سیحییه&zwnj;کان، فه&zwnj;یلیی شیعه&zwnj;، شه&zwnj;به&zwnj;کی قزڵباش، تورکمانی شیعه&zwnj; و سوننه&zwnj; و عه&zwnj;له&zwnj;وی و هه&zwnj;روه&zwnj;ها ئێزدی کاکه&zwnj;ییه&zwnj;کان وه&zwnj;ک پێشوو پاڵ به&zwnj; وێنای عێراق و سووریای فره&zwnj;فه&zwnj;رهه&zwnj;نگییه&zwnj;وه&zwnj; بده&zwnj;ن کارێکی ناژیرانه&zwnj;یه&zwnj;.</div><div dir="rtl">ئاکامی ئه&zwnj;م وێنا هه&zwnj;ڵه&zwnj;یه&zwnj;، کۆچی به&zwnj;کۆمه&zwnj;ڵی که&zwnj;مینه&zwnj;کانی عێراق و سووریا بۆ ئه&zwnj;مه&zwnj;ریکا و ئه&zwnj;ورووپا بوو. ئه&zwnj;مه&zwnj;ش مه&zwnj;ترسیی ئه&zwnj;وه&zwnj;ی تێدا به&zwnj;دی ده&zwnj;کرێت که&zwnj; ڕۆژهه&zwnj;ڵاتی ناوه&zwnj;ڕاست که&zwnj; لانکی مه&zwnj;سیحیه&zwnj;ت و دیکه&zwnj;ی ئایینه&zwnj;کانه&zwnj; چیدی مه&zwnj;سیحی یان خۆ هیچ که&zwnj;مینه&zwnj;یه&zwnj;کی دیکه&zwnj;ی تێدا نه&zwnj;دۆزرێته&zwnj;وه&zwnj;، ته&zwnj;نیا دیامانی به&zwnj;رچاو بۆ ڕاگرتن و پاراستنی ئه&zwnj;م که&zwnj;مینه&zwnj;گه&zwnj;له&zwnj;، ناو کوردستانێکه&zwnj; که&zwnj; ئامێزی بۆ په&zwnj;نابه&zwnj;رانی تێکڕای که&zwnj;مینه&zwnj;کان له&zwnj; کاتی هێرشی داعش کرده&zwnj;وه&zwnj; و به&zwnj;رگرییان لێکردن.</div><div dir="rtl">پاش هه&zwnj;موو ڕووداوه&zwnj;کان، چیدی نابێ ئه&zwnj;م پرسیاره&zwnj; بکرێت که&zwnj; باشتره&zwnj;کێ حوکمی کێڵگه&zwnj; نه&zwnj;وتییه&zwnj;کانی که&zwnj;رکووک بکات. عه&zwnj;ره&zwnj;به&zwnj;کان سه&zwnj;لماندیان که&zwnj; لێهاتوویی ئه&zwnj;وه&zwnj;یان نییه&zwnj;. هه&zwnj;ڵسوکه&zwnj;وتی شیعه&zwnj; له&zwnj;گه&zwnj;ڵ دیکه&zwnj;ی عێراق له&zwnj; ساڵه&zwnj;کانی 2013 و 2014 زۆر ناله&zwnj;بار بوو و سوپای عێراق له&zwnj; ساڵی 2014 له&zwnj; باکووری ئه&zwnj;و وڵاته&zwnj; تێکشکێندرا. سوننه&zwnj;یش ته&zwnj;نیا داعشیان دۆزیه&zwnj;وه&zwnj;. بۆیه&zwnj;ش ناوچه&zwnj;ی پارێزراوی ئه&zwnj;مه&zwnj;ریکا ده&zwnj;بێ کوردستان و تێکڕای به&zwnj;شی که&zwnj;مینه&zwnj;کانیش له&zwnj; خۆوه&zwnj; بگرێت.</div><div dir="rtl">ئه&zwnj;م بابه&zwnj;ته&zwnj; له&zwnj; پارێزگای مووسڵدا واته&zwnj; نیشتنگه&zwnj;ی هه&zwnj;مووی کورد، ئاشووری، ئێزدی، شه&zwnj;به&zwnj;ک و کاکه&zwnj;یی له&zwnj; شه&zwnj;نگال و له&zwnj; ناو ته&zwnj;لعه&zwnj;فه&zwnj;ر تا ده&zwnj;شته&zwnj;کانی نه&zwnj;ینه&zwnj;وا و ئاکری و له&zwnj;وانیش شاره&zwnj;کانی سه&zwnj;ده&zwnj;ی ناوه&zwnj;ڕاست وه&zwnj;کوو نه&zwnj;ینه&zwnj;وا و نه&zwnj;مروود و هه&zwnj;روه&zwnj;ها ڕۆژهه&zwnj;ڵاتی مووسڵ و له&zwnj; پارێزگای که&zwnj;رکووکیش بریتی له&zwnj; شوێنی کورد و تورکمان و کاکه&zwnj;یی هه&zwnj;ڵاوێر له&zwnj; حه&zwnj;ویجه&zwnj;ی عه&zwnj;ره&zwnj;ب نشین ده&zwnj;بێت.</div><div dir="rtl">به&zwnj;ره&zwnj;و باشوور تێکڕای نیشتنگه&zwnj;کانی فه&zwnj;یلی و تورکمان له&zwnj; دوزخورماتوو له&zwnj; ناو کفری تا مه&zwnj;نده&zwnj;لی. ته&zwnj;نانه&zwnj;ت ئه&zwnj;گه&zwnj;ر هه&zwnj;ندێک له&zwnj; شاره&zwnj;کانی فه&zwnj;یلی و تورکمان له&zwnj; ژێر کۆنتڕۆڵی سوپای عێراقی شیعه&zwnj; بن، لکاندنی ئه&zwnj;وانیش به&zwnj; ناوچه&zwnj;ی پارێزراوی ئه&zwnj;مه&zwnj;ریکا، به&zwnj;رامبه&zwnj;ر داهاتووی نادیاری ناوخۆی ده&zwnj;وڵه&zwnj;تی عه&zwnj;ره&zwnj;بی عێراق ده&zwnj;یانپارێزێت.</div><div dir="rtl"><b>که&zwnj;مینه&zwnj;کان له&zwnj; عێراق و سووریای فره&zwnj;هۆزی نامێننه&zwnj;وه&zwnj; </b></div><div dir="rtl">چیرۆکی ده&zwnj;وڵه&zwnj;تی ئیسلامی ڕاشکاوانه&zwnj; پیشانی دا که&zwnj; سیاسه&zwnj;توانانی که&zwnj;مینه&zwnj;کان پێویسته&zwnj; ڕیاڵیستانه&zwnj; بجووڵێنه&zwnj;وه&zwnj;. نوێنه&zwnj;رانی ئاشوورییه&zwnj; مه&zwnj;سیحییه&zwnj;کان تووشی ئه&zwnj;و خولیانه&zwnj; هاتبوون ته&zwnj;نیا عێراقی یه&zwnj;کگرتوو و فره&zwnj;هۆزی ده&zwnj;بێت به&zwnj; نیشتمان بۆیان. ئه&zwnj;نجامی ئه&zwnj;م سیاسه&zwnj;ته&zwnj;ش بوویه&zwnj; داگیرکرانی شاره&zwnj;کانیان واته&zwnj; حه&zwnj;مدانیه&zwnj; و ته&zwnj;ل که&zwnj;په&zwnj; له&zwnj; لایه&zwnj;ن داعش و خاپوور بوونی شاره&zwnj; کۆنینه&zwnj;کانی نه&zwnj;ینه&zwnj;وا و نه&zwnj;مروود.</div><div dir="rtl">زۆربه&zwnj;ی شیعه&zwnj; فه&zwnj;یلییه&zwnj;کان و شه&zwnj;به&zwnj;ک و تورکمانیش له&zwnj; هه&zwnj;ڵبژاردنه&zwnj;کانی 2005 به&zwnj;ملاوه&zwnj; ده&zwnj;نگیان داوه&zwnj;ته&zwnj; پارته&zwnj; عه&zwnj;ره&zwnj;به&zwnj; شیعه&zwnj;کانی باشووری عێراق. ئه&zwnj;نجامی ئه&zwnj;م بژاره&zwnj; ناڕیاڵه&zwnj;ش سووکه&zwnj;یه&zwnj;تیی چه&zwnj;کدارانی داعش به&zwnj; مزگه&zwnj;وت و ماڵ و خه&zwnj;ڵکی شیعه&zwnj; له&zwnj; هه&zwnj;موو شاره&zwnj;کانیان له&zwnj; ته&zwnj;لعه&zwnj;فه&zwnj;ره&zwnj;وه&zwnj; تا شاره&zwnj;بان (میقدادیه&zwnj;). باکووریان واته&zwnj; عه&zwnj;ره&zwnj;بی شیعه&zwnj; به&zwnj; هیچ شێوه&zwnj;یه&zwnj;ک بژارێکی ڕێئاڵ نییه&zwnj; و ته&zwnj;نیا بژاری گونجاو بۆ ئه&zwnj;وان یا کوردستانه&zwnj; یان خۆ عه&zwnj;ره&zwnj;بی سوننه&zwnj;ی پێش داعش.</div><div dir="rtl">زۆری لێ تێپه&zwnj;ڕ نه&zwnj;بووه&zwnj; که&zwnj; تورکمانه&zwnj;کانی سووریا به&zwnj;چاوی خۆیان دیتیان مانه&zwnj;وه&zwnj;یان له&zwnj; سووریا زۆر نه&zwnj;کراوه&zwnj;. حکوومه&zwnj;تی سووریا و ڕووسیا به&zwnj; بیانووی &quot;شه&zwnj;ڕ له&zwnj;گه&zwnj;ڵ تیرۆریستانی ئیسلامخواز&quot; گونده&zwnj;کانی ئه&zwnj;وانیان بوردومان کرد و هه&zwnj;ر ئه&zwnj;مه&zwnj;ش بوویه&zwnj; هۆی ته&zwnj;نگژه&zwnj;ی مه&zwnj;ترسیداری داخستنی فڕۆکه&zwnj; ڕووسیه&zwnj;که&zwnj; له&zwnj; لایه&zwnj;ن تورکه&zwnj;کانه&zwnj; و له&zwnj; نۆڤێمبێری 2015.</div><div dir="rtl"><b>پاراستنی که&zwnj;مینه&zwnj;کان له&zwnj; کوردستانی سه&zwnj;ربه&zwnj;خۆ </b></div><div dir="rtl">کورده&zwnj;کان له&zwnj; سه&zwnj;رده&zwnj;می داگیرکردنی عێراق به&zwnj;ده&zwnj;ستی ئه&zwnj;مه&zwnj;ریکا جه&zwnj;نایه&zwnj;تی زۆریان دژ به&zwnj; ئاشووریه&zwnj; مه&zwnj;سیحییه&zwnj;کان و تورکمانی موسڵمان، شه&zwnj;به&zwnj;ک و ئێزدی و دیکه&zwnj;ی که&zwnj;مینه&zwnj;کان ئه&zwnj;نجام دا. نابێ ڕۆڵی کورده&zwnj;کان له&zwnj; کۆمه&zwnj;ڵکۆژیی ئه&zwnj;رمه&zwnj;نییه&zwnj;کان، ئاشووریه&zwnj;کان و یۆنانییه&zwnj;کان به&zwnj;ده&zwnj;ستی ده&zwnj;وڵه&zwnj;تی عوسمانی له&zwnj; ساڵی 1915 له&zwnj; بیر بکه&zwnj;ین. که&zwnj;واته&zwnj; هیچ پاساوێک له&zwnj; ئارادا نییه&zwnj; که&zwnj; هه&zwnj;ڵسوکه&zwnj;وتی کورده&zwnj;کان له&zwnj;گه&zwnj;ڵ ئه&zwnj;م که&zwnj;مینه&zwnj;گه&zwnj;له&zwnj; له&zwnj;مه&zwnj;به&zwnj;دواشه&zwnj;وه&zwnj; له&zwnj; هه&zwnj;موو ڕوانگه&zwnj;یه&zwnj;کدا ڕێکوپێک بێت. به&zwnj;ڵام ده&zwnj;کرێ ئاسایش بۆ که&zwnj;مینه&zwnj;کان دابین بکرێت. تا ئێستا هیچ ده&zwnj;وڵه&zwnj;تێک سه&zwnj;ربه&zwnj;خۆیی کوردستانی به&zwnj; فه&zwnj;رمی نه&zwnj;ناسیوه&zwnj;. که&zwnj;واته&zwnj; ده&zwnj;کرێ سه&zwnj;ربه&zwnj;خۆییه&zwnj; هێزه&zwnj;کییه&zwnj;که&zwnj;ی کورد به&zwnj; چه&zwnj;ند مه&zwnj;رجێکه&zwnj;وه&zwnj; ببه&zwnj;سرێته&zwnj;وه&zwnj; له&zwnj;وان ده&zwnj;سته&zwnj;به&zwnj;رکردنی مافی که&zwnj;مینه&zwnj;کان له&zwnj; یاسای بنه&zwnj;ڕه&zwnj;تی ڕێک هاوشێوه&zwnj;ی کرۆواته&zwnj;کان که&zwnj; له&zwnj; فێدراسیۆنی بۆسنیا و هێرزیگۆڤین بوونه&zwnj;ته&zwnj; خاوه&zwnj;نی کانتۆنی تێکه&zwnj;ڵاوی کرۆوات و که&zwnj;مینه&zwnj; سێربیش له&zwnj; کۆزۆڤۆ بوونه&zwnj; خاوه&zwnj;نی ناوچه&zwnj;ی سێرب. که&zwnj;مینه&zwnj;کان له&zwnj; کوردستانیش پێویسته&zwnj; گه&zwnj;ره&zwnj;نتیی خۆیان بۆ پارێزراوبوونی زێده&zwnj;که&zwnj;یان هه&zwnj;بێت.</div><div dir="rtl">ده&zwnj;وڵه&zwnj;تی مالیکی پێش هه&zwnj;مووان پێکهێنانی 3 پارێزگای نوێی بۆ که&zwnj;مینه&zwnj;کان په&zwnj;سه&zwnj;ند کرد. ته&zwnj;لعه&zwnj;فه&zwnj;ر و دوزخورماتوو بۆ تورکمان و ده&zwnj;شته&zwnj;کانی نه&zwnj;ینه&zwnj;وا بۆ ئاشووری، ئێزدی، شه&zwnj;به&zwnj;ک و کاکه&zwnj;ییه&zwnj;کان.</div><div dir="rtl">بڕیاربوو دوو پارێزگای دیکه&zwnj;ش بۆ که&zwnj;مینه&zwnj;کان دروست بکرێت: شه&zwnj;نگال بۆ ئێزدییه&zwnj;کان و خانه&zwnj;قین بۆ فه&zwnj;یلییه&zwnj;کان.</div><div dir="rtl">ئه&zwnj;م شێوه&zwnj; ڕێککه&zwnj;وتنه&zwnj; کانتۆنییه&zwnj; له&zwnj; به&zwnj;رژه&zwnj;وه&zwnj;ندیی هه&zwnj;ر دوو لایه&zwnj;ن ده&zwnj;بێت. له&zwnj;و لاوه&zwnj; کورده&zwnj;کان ده&zwnj;ستیان ده&zwnj;گاته&zwnj; نیشتمانی خولیاکانیان و کوردستان به&zwnj; باشترین شێوه&zwnj;ی ده&zwnj;که&zwnj;وێته&zwnj; ده&zwnj;ستیان، له&zwnj; هه&zwnj;مان کاتیشدا خۆبه&zwnj;ڕێوه&zwnj;به&zwnj;رایه&zwnj;تیی که&zwnj;مینه&zwnj;کان له&zwnj; یاسای بنه&zwnj;ڕه&zwnj;تی ده&zwnj;سته&zwnj;به&zwnj;ر ده&zwnj;بێت.</div><div dir="rtl"><b>کانتۆنه&zwnj; کوردیه&zwnj;کان </b></div><div dir="rtl">دۆخی کانتۆنی له&zwnj; کوردستان به&zwnj;ستێنی هه&zwnj;بوونی زمانی فه&zwnj;رمیی جۆراوجۆر وه&zwnj;کوو کوردیی کرمانجی، سۆرانی و فه&zwnj;یلی و هه&zwnj;روه&zwnj;ها زمانه&zwnj;کانی تورکمانی و ئاشووریش ده&zwnj;سته&zwnj;به&zwnj;ر ده&zwnj;کات.</div><div dir="rtl">یه&zwnj;کێک له&zwnj; هه&zwnj;له&zwnj;کانی شێوازی کانتۆنی ده&zwnj;توانێت لکاندنی کانتۆنه&zwnj;کانی کورد به&zwnj;پێی ناوچه&zwnj; مێژوویی له&zwnj;گه&zwnj;ڵ کانتۆنی که&zwnj;مینه&zwnj;کان بێت. به&zwnj;م پێیه&zwnj; هه&zwnj;ر کام له&zwnj; 3 ناوچه&zwnj;ی کوردی ده&zwnj;توانێت بریتی بێت له&zwnj; 5 کانتۆن که&zwnj; سه&zwnj;رجه&zwnj;م ده&zwnj;کاته&zwnj; 15 کانتۆن.</div><div dir="rtl">له&zwnj; ناوچه&zwnj;ی ژێرده&zwnj;سه&zwnj;ڵاتی پارتی دیموکراتی کوردستان ده&zwnj;کرێ کانتۆنه&zwnj;کانی سه&zwnj;ند، بادینان، سۆران و حزبان پێکبێن که&zwnj; ناوه&zwnj;نده&zwnj;کانیان ده&zwnj;بنه&zwnj; دهۆک، ئاگری، ڕواندز و هه&zwnj;ولێر. کانتۆنی پێنجه&zwnj;میش ڕۆژهه&zwnj;ڵاتی مووسڵه&zwnj; له&zwnj; که&zwnj;ناره&zwnj;کانی ڕۆژئاوای ڕووباری دجله&zwnj;.</div><div dir="rtl">له&zwnj;و ناوچانه&zwnj;ی هه&zwnj;ر له&zwnj; مێژه&zwnj;وه&zwnj; له&zwnj; ده&zwnj;ستی یه&zwnj;کێتیی نیشتمانیدا بوون ده&zwnj;کرێ کانتۆنه&zwnj;کانی بابان، بێجهێن، گه&zwnj;رمیان، به&zwnj;رزه&zwnj;نج و هۆرامان دابمه&zwnj;زرێن که&zwnj; پێته&zwnj;خته&zwnj;کانیان ده&zwnj;بنه&zwnj; سلێمانی، کوێ سه&zwnj;نجه&zwnj;ق، که&zwnj;رکووک، کفری و هه&zwnj;ڵه&zwnj;بجه&zwnj;.</div><div dir="rtl">له&zwnj; کۆتاییشدا له&zwnj; ناوچه&zwnj;کانی کوردستانی سووریا که&zwnj; ئێستا له&zwnj; کۆنتڕۆڵی پارتی یه&zwnj;کێتی دیموکراتیکه&zwnj; (<span dir="ltr">HDP</span>) کانتۆنه&zwnj;کانی جزیره&zwnj;، کۆبانی، عه&zwnj;فرین و شه&zwnj;هبا که&zwnj; هه&zwnj;ر ئێستاش پێکهاتوون و ناوه&zwnj;نده&zwnj;یانیان ده&zwnj;بنه&zwnj; قامیشلوو، کۆبانی، عه&zwnj;فرین و مه&zwnj;نبه&zwnj;ج. ده&zwnj;کرێ کانتۆنی خابوور به&zwnj; ناوه&zwnj;ندی حه&zwnj;سه&zwnj;که&zwnj;ش پێیان زیاد بکرێت.</div><div dir="rtl"><b>کانتۆن/ ناوچه&zwnj;ی که&zwnj;مینه&zwnj; </b></div><div dir="rtl">له&zwnj; ناوچه&zwnj;ی که&zwnj;مینه&zwnj;کاندا ده&zwnj;کرێ 4 کانتۆنی تورکمان بوونیان هه&zwnj;بێ: سێ کانتۆن له&zwnj; عێراقی ئێستا و کانتۆنێکیش له&zwnj; سووریا ئێشتا که&zwnj; پێته&zwnj;ختیان ده&zwnj;کاته ته&zwnj;لعه&zwnj;فه&zwnj;ر، دوزخورماتوو، که&zwnj;رکووک و جرابلۆس.</div><div dir="rtl">سه&zwnj;باره&zwnj;ت به&zwnj; که&zwnj;رکووک گه&zwnj;ڕه&zwnj;که&zwnj;کانی باشوور و تورکمانه&zwnj;کان ده&zwnj;توانن ببنه&zwnj; کانتۆنی تورکمانیی که&zwnj;رکووک و له&zwnj; هه&zwnj;مان کاتدا گه&zwnj;ڕه&zwnj;که&zwnj;کانی باکوور و کورد ببنه&zwnj; پێته&zwnj;ختی کانتۆنی کوردی نیشینی گه&zwnj;رمیان. که&zwnj;رکووکی تورکمان ناوچه&zwnj; کاکه&zwnj;ییه&zwnj;کانی باشووری که&zwnj;رکووک له&zwnj; خۆ ده&zwnj;گرێته&zwnj;وه&zwnj;.</div><div dir="rtl">سێ کانتۆنی ئاشووریی مه&zwnj;سیحیش ده&zwnj;کرێ درووست بکرێن. له&zwnj; ده&zwnj;شته&zwnj;کانی نه&zwnj;ینه&zwnj;وا کانتۆنه&zwnj;کانی ئاشووریی نه&zwnj;مروود و نه&zwnj;ینه&zwnj;وا له&zwnj; ناوه&zwnj;ندێتی حه&zwnj;مدانیه&zwnj; و ته&zwnj;ل که&zwnj;په&zwnj; (ته&zwnj;ل کیف) دامه&zwnj;زرێن و له&zwnj; باکووری ڕۆژهه&zwnj;ڵاتی سووریاش کانتۆنی تور عابدین (وه&zwnj;بیرهێنه&zwnj;ری کوێستانی پاڵده&zwnj;ستی تورعابدین له&zwnj; تورکیا) له&zwnj;سه&zwnj;ر ناوچه&zwnj;ی ته&zwnj;ل ته&zwnj;عمه&zwnj;ر له&zwnj; که&zwnj;ناری ڕووباری خابوور به&zwnj; پێکهاته&zwnj;ی گه&zwnj;ڕه&zwnj;که&zwnj; ئاشوورییه&zwnj;کانی شاری مالکیه&zwnj;، حه&zwnj;سه&zwnj;که&zwnj; و شارۆچکه&zwnj;کانی نێوان قامیشلوو و بێئرئرلحلوو- که&zwnj; له&zwnj; ده&zwnj;ره&zwnj;وه&zwnj;ی خاکی کانتۆنی تور عابدین- دابمه&zwnj;زرێت.</div><div dir="rtl">فه&zwnj;یلیه&zwnj; شیعه&zwnj;کانیش ده&zwnj;توانن کانتۆنی گۆران له&zwnj;سه&zwnj;ر ناوه&zwnj;ندی خانه&zwnj;قین و شه&zwnj;به&zwnj;که&zwnj;کان، کاکه&zwnj;ییه&zwnj;کان و باجلانه&zwnj;کانیش ده&zwnj;توانن کانتۆنی شه&zwnj;به&zwnj;ک له&zwnj; ده&zwnj;شته&zwnj;کانی نه&zwnj;ینه&zwnj;وا له&zwnj;سه&zwnj;ر ناوه&zwnj;ندی باشیک دابمه&zwnj;زرێنن.</div><div dir="rtl">دواجار ئێزدییه&zwnj;کانیش ده&zwnj;توانن دوو کانتۆنیان هه&zwnj;بێت، شه&zwnj;نگال له&zwnj; کوێستانه&zwnj;کانی شه&zwnj;نگال له&zwnj; نزیکی سنووری سووریا و ئیزه&zwnj;دخان به&zwnj; ناوه&zwnj;ندی عه&zwnj;ین سفین و لالش، شاری پیرۆزی ئێزدیه&zwnj;کان، له&zwnj; ده&zwnj;شته&zwnj;کانی نه&zwnj;ینه&zwnj;وا.</div><div dir="rtl">&nbsp;----------------------------------</div><div dir="rtl">* لادیسلاو گاراسی خه&zwnj;ڵکی سڵوڤاکیا و دانیشتووی کۆماری چێکه&zwnj;. ناوبراو پسۆڕی جوگرافیای سیاسییه&zwnj; و توێژینه&zwnj;وه&zwnj;کانی له&zwnj;سه&zwnj;ر شوناسی ئیتنیکی- سیاسی خڕ کردۆته&zwnj;وه&zwnj;. گاراسی له&zwnj; دۆخی پاش له&zwnj; شه&zwnj;ڕدا له&zwnj; زۆربه&zwnj;ی وڵاتانی ڕۆژهه&zwnj;ڵاتی ناوه&zwnj;راست، ئه&zwnj;فریقیا و ئاسیا چاوه&zwnj;دێری هه&zwnj;ڵبژاردن بووه&zwnj; و له&zwnj; &quot;ناوه&zwnj;ندی فه&zwnj;رهه&zwnj;نگی و فێرکاریی ڕۆژهه&zwnj;ڵاتی ئه&zwnj;ورووپا&quot; له&zwnj; بواری جوگرافیای سیاسی، نه&zwnj;ته&zwnj;وه&zwnj;خوازی، پێکدادانی هۆزی و یه&zwnj;کگرتوویی له&zwnj; ئه&zwnj;ورووپا وانه&zwnj; ده&zwnj;ڵێته&zwnj;وه&zwnj;.</div><div dir="rtl">&nbsp;</div><div dir="rtl">&nbsp;</div>