چاودێرانی هه‌ڵبژاردنه‌کانی تورکیا چییان بینی؟/ دیێگۆ کۆپۆلۆ
به‌شی وتار/ تورکیا- هه‌ندێک ده‌نگۆ سه‌باره‌ت به‌ ساخته‌یی بوونی ڕیفراندۆمی تورکیا مه‌شرووعییه‌تی ئه‌و ڕیفراندۆمه‌ ده‌کێشێته‌ ژێر پرسیاره‌. حزبه‌ ئۆپۆزیسیۆنه‌کان ئیدعا ده‌که‌ن به‌ ئه‌گه‌ری زۆره‌وه‌ نزیک به‌ دوو و نیو میلیۆن ده‌نگ ده‌ستکاری کراون ئه‌وه‌ش له‌ حاڵێکدایه‌ ته‌نها 1.3 ملیۆن به‌ڵگه‌ی ده‌نگی ئه‌رێ چاره‌نووسی ڕیفراندۆمه‌که‌ی دیاری کرد.
کوردپرێس: وه‌کیل نه‌جمی ئاجار ڕۆژی یه‌کشه‌ممه‌ی ڕابردوو هاوکات له‌گه‌ڵ هاتنی بۆ ناوه‌ندێکی ده‌نگدان له‌ ئۆیۆکتاش -گوندێک هه‌ڵکه‌وتوو له‌ باشووری ڕۆژهه‌ڵاتی تورکیا- به‌ره‌وڕووی تیری چه‌کداری پۆلیس بووه‌وه‌. ئه‌وکات ڕیفراندۆمه‌که‌ تازه‌ ده‌ستی‌پێکردبوو. له‌ ئه‌گه‌رێکدا ئه‌و ڕیفراندۆمه‌ سه‌ر بکه‌وتبایه‌ ده‌سه‌ڵاتی ده‌وڵه‌ت -که‌ ئێستاکه‌ له‌ بنده‌ستی ڕه‌جه‌ب ته‌ییب ئه‌ردۆغان سه‌رۆک کۆماری تورکیادایه‌- زیاتر ده‌بوو. ئاجار که‌ لایه‌نگری پارتی کوردیی دیموکراتیکی گه‌لان (HDP)یه‌ له‌ کاردانه‌وه‌ به‌ هه‌ندێک ناڕه‌زایی سه‌باره‌ت به‌ سه‌رکه‌وت‌کردنی ده‌نگده‌ران له‌ ئۆیۆکتاش سه‌ردانی ئه‌و لقه‌ی ده‌نگدانی کردبوو ده‌ڵێت: گوندنشینه‌کان ئیدعایان ده‌کرد ناچار بوونه‌ ده‌نگه‌کانی خۆیان به‌ ئاشکرا و له‌ژێر چاودێریی موختار یان گه‌وره‌ی گونده‌که‌ بخه‌نه‌ سندۆقه‌کانی ده‌نگدانه‌وه‌. به‌ وته‌ی گوندنشینه‌کان "موختار" ئه‌وانی ناچار کردووه‌ ده‌نگی به‌ڵێ بده‌ن به‌ ڕیفراندۆمه‌که‌. موختار له‌ حاڵێکدا کاری له‌و چه‌شنه‌ی ده‌کرد که‌ تفه‌نگێکی ده‌ستیی له‌ پشتوێنییه‌وه‌ به‌ستبوو.
ئاجار هه‌وڵی دا بچێته‌ ناو ئه‌و قوتابخانه‌وه‌ی ده‌نگی تێدا ده‌درا به‌ڵام موختار و ژاندارمی ناوچه‌که‌ یان ئه‌فسه‌رانی یاسایی گونده‌که‌ ڕێگرییان کرد له‌ چوونه‌ژووره‌وه‌ی ناوبراو. ئاجار له‌ گفتوگۆیێکی ته‌له‌فۆنیدا ڕۆژی سێشه‌ممه‌ گوتی: "له‌ منیان پرسی بۆچی لێره‌ن؟ ئێمه‌ لێره‌ پێویستمان به‌ ئێوه‌ نییه‌... ئه‌وکات که‌ خۆم وه‌کوو پارێزه‌رێک ناساند و گوتم ده‌یانکێشمه‌ دادگه‌ ئینجا ڕێگه‌یان پێدام بچمه‌ ژووره‌وه‌." ناوبراو ده‌شڵێت: پاش ئه‌وه‌ی چوومه‌ شوێنی ده‌نگدانه‌وه‌ بینیم له‌ هه‌ر ژوورێکدا چوار تا پێنج پۆلیسی ژاندارم له‌وێ بوون. به‌ گوێره‌ی یاسای تورکیا ده‌بێت ده‌نگدان له‌ ژووری تایبه‌ت و به‌ بێ ئاماده‌بوونی هێزه‌ ئه‌منییه‌کان یان هه‌ر که‌سێکی دیکه‌ که‌ دزه‌ی له‌ ده‌سه‌ڵاتدا هه‌بێت ئه‌نجام بدرێت.
چاودێرێکی سندۆقه‌کانی ده‌نگدان که‌ چه‌ند سه‌رپێچیی بینیوه‌ و ئاجاریش بۆ پێڕاگه‌یشتن به‌و سه‌رپێچییانه‌ سه‌ردانی شوێنی ده‌نگدانی کردووه‌ پێش ئه‌وه‌ی ئاجار بگاته‌ شوێنی ده‌نگدانه‌که‌ ناوبراو ئه‌وێ به‌جێهێشتبوو. ئه‌و چاودێره‌ به‌ ئاجاری گوتبوو له‌لایه‌ن موختاره‌وه‌ لێدراوه‌ و ئێستاکه‌ش خۆی شاردۆته‌وه‌. ته‌قه‌کردن له‌ لقێکی دیکه‌ی ده‌نگداندا بووه‌هۆی کوژرانی سێ که‌س و ئه‌و چاودێره‌ش نه‌یده‌ویست چواره‌مین که‌سێک بێت که‌ ده‌کوژرێت. ئاجار به‌ منی ڕاگه‌یاند موختار ئیدعا ده‌کات له‌گه‌ڵ ئه‌فسه‌ره‌کانی ته‌نها به‌ مه‌به‌ستی دابین‌کردنی ئه‌منییه‌ت له‌ ماوه‌ی پڕۆسه‌ی ده‌نگداندا له‌وێ ده‌بن و ئه‌و چاودێره‌ "ده‌ردیسه‌ریان بۆ ساز ده‌کات" هه‌ر به‌و بۆنه‌شه‌وه‌ له‌وێ ده‌ریانکردبوو.
ئاجار له‌ ئاکامدا تێگه‌یشت که‌ ئه‌فسه‌ره‌ پۆلیسه‌کانی گونده‌که‌ به‌ هاووڵاتییان وتبوو ئه‌گه‌ر ده‌نگی به‌ڵێ به‌ ڕیفراندۆم نه‌ده‌ن په‌شیمان ده‌بنه‌وه‌. ئه‌وه‌ش به‌ ئاشکرا ترساندن و تۆقاندنی هاووڵاتییانه‌. ناوبراو ڕه‌خنه‌ له‌ ڕه‌فتاری خراپی موختار ده‌گرێت و هه‌ڕه‌شه‌ ده‌کات له‌ ئه‌گه‌رێکدا موختار و ژێرده‌سته‌کانی له‌ شوێنی ده‌نگدانه‌کان نه‌چنه‌ ده‌ره‌وه‌ به‌ گوێره‌ی یاسا به‌دواداچوونیان بۆ ده‌کات. ئه‌و هێزه‌ ئه‌منییانه‌ و موختار له‌وێ چوونه‌ده‌ره‌وه‌ و ده‌نگدانه‌که‌ به‌ ئازادانه‌ درێژه‌ی پێدرا به‌ڵام HDP داوای له‌ ئاجار کردبوو چاودێریی هه‌موو لقه‌کانی ده‌نگدان له‌ ناوچه‌که‌ بکات. ئه‌وه‌ش له‌ حاڵێکدایه‌ ئاجار ته‌نها بۆ ماوه‌ی یه‌ک کاتژمێر ده‌یتوانی له‌وێ بێت. ناوبراو ده‌ڵێت ئه‌وکاته‌ی ئه‌وێم به‌جێده‌هێشت هاووڵاتییان به‌ منیان ده‌گوت موختار و هێزه‌ ئه‌منییه‌کان دیسانه‌وه‌ دێنه‌وه‌ ئێره‌ و منیش هیچ گومانێکم نییه‌ که‌ ئه‌و کاره‌ ده‌که‌ن.
ئاجار هه‌وڵی دا سه‌رپێچییه‌کان به‌ لیژنه‌ی به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تیی هه‌ڵبژاردنی ناوچه‌که‌ بگه‌یێنێت به‌ڵام نووسینگه‌ی لیژنه‌که‌ داخرابوو و هه‌ر ئه‌وه‌ش بووه‌هۆی ئه‌وه‌ی ناوبراو نه‌توانێت پێش ڕاگه‌یاندنی ئاکامی ڕیفراندۆمه‌که‌ سکاڵای خۆی به‌رز بکاته‌وه‌. ئه‌ردۆغان به‌ وه‌ده‌ستهێنانی 51.4 له‌سه‌دی ده‌نگی به‌ڵێ سه‌رکه‌وتنی خۆیی له‌و ڕیفراندۆمه‌ ڕاگه‌یاند. ئه‌و سه‌رکه‌وتنه‌ ده‌سه‌ڵاتی یاسادانه‌ر، به‌ڕێوه‌به‌ر و دادوه‌ری ده‌خاته‌ ژێر فه‌رمانی سه‌رۆک کۆماره‌وه‌ و له‌ هه‌مان کاتدا ده‌سه‌ڵاتی ئه‌وه‌ش به‌ ئه‌ردۆغان ده‌به‌خشێت که‌ تا ساڵی 2029 له‌و پۆسته‌دا بمێنێته‌وه‌.
به‌م حاڵه‌شه‌وه‌ ئه‌و ڕاپۆرتانه‌ی تا ئێستا سه‌باره‌ت به‌ ئاڵۆزی و بێ نه‌زمییه‌کان دراون مه‌شرووعییه‌تی ڕیفراندۆمه‌که‌ ده‌خاته‌ ژێر پرسیاره‌وه‌ و ئه‌وه‌ش له‌ حاڵێکدایه‌ که‌ ته‌نها 1.3 ملیۆن ده‌نگی به‌ڵێ چاره‌نووسی ئه‌و ڕیفراندۆمه‌ی دیاری کرد. ئه‌و تۆمه‌تانه‌ی سه‌باره‌ت به‌ ساخته‌یی بوونی ڕیفراندۆمه‌که‌ هاتوونه‌ته‌ئاراوه‌ خه‌سار له‌ سیمای ئه‌ردۆغان ده‌دات بۆ تۆکمه‌کردنی ده‌سه‌ڵاتی خۆی له‌ سه‌رده‌می پڕ له‌ ئاڵۆزی و بشێوه‌ی تورکیادا. له‌ هه‌مان کاتدا ڕوانگه‌ی کۆمه‌ڵگای نێونه‌ته‌وه‌یی له‌مه‌ڕ به‌ دیکتاتۆر بوون و نالیبراڵییه‌تی حکوومه‌تی ئه‌ردۆغان په‌ره‌پێده‌دات.
لێکدانه‌وه‌ی ڕیفراندۆمه‌که‌ پێمان ده‌سه‌لمێنێت هه‌ندێک سکاڵا و ناڕه‌زایه‌تی به‌ تایبه‌ت له‌ باشووری ڕۆژهه‌ڵاتی وڵاته‌وه‌ به‌رز کراونه‌ته‌وه‌. عوسمان بایده‌میر وته‌بێژی HDP له‌ شه‌وی ڕیفراندۆمه‌که‌دا ده‌ڵێت: ئێمه‌ 65 لاپه‌ڕه‌ سکاڵانامه‌مان سه‌باره‌ت به‌ سه‌رپێچی و ساخته‌یی کردن له‌ هه‌ڵبژاردنه‌کان تۆمار کردووه‌. بڕیاره‌ ده‌نگدان به‌ نهێنی ئه‌نجام ببێت و ژماردنه‌که‌ی به‌ ئاشکرا. ئه‌مه‌ش له‌ حاڵێکدایه‌ ڕۆژی یه‌کشه‌ممه‌ (واتا ڕۆژی ده‌نگدانه‌که‌) پێچه‌وانه‌ی ئه‌و شته‌ ڕووی دا.
وێده‌چێت ئاجار هه‌مان دۆخی له‌ ئۆیۆکتاشدا ئه‌زموون کردبوو. ئاجار ده‌ڵێت له‌ کۆتایی ڕۆژدا 375 ده‌نگ له‌و گونده‌دا درابوو. 219 ده‌نگی به‌ڵێ و 134 ده‌نگی نه‌خێر تۆمار کرابوو و به‌ وته‌ی ناوبراو ئه‌وه‌ش ئاکامێکی سه‌رسووڕهێنه‌ر بوو. زۆرینه‌ی دانیشتووانی ئۆیۆکتاش هه‌ڵکه‌وتوو له‌ پارێزگای باتمان کوردن و وه‌کوو دژبه‌رانی پڕۆژه‌که‌ی ئه‌ردۆغان ناسراون چوونکه‌ به‌ زۆری هه‌ستیان به‌وه‌ کردووه‌ له‌لایه‌ن پارتی داد و گه‌شه‌ (AKP) ئه‌سته‌میان لێکراوه‌. کورده‌کان 20 له‌سه‌دی کۆمه‌ڵگای 75 ملیۆن که‌سیی تورکیا پێکده‌هێنن له‌ حاڵێکدا هه‌موویان دژ به‌ ئه‌ردۆغان و پارتی داد و گه‌شه‌ نین. ئێستاش ئه‌م پرسیارانه‌ دێته‌ ئاراوه‌ که‌ بۆچی زۆرینه‌ی کورده‌ لایه‌نگره‌کانی HDP به‌شێک له‌ گه‌وره‌ترین ئاڵوگۆڕه‌کان له‌پێناو نمانه‌ی ده‌نگدان پێکده‌هێنن.
له‌ دوایین هه‌ڵبژاردنی تورکیادا که‌ ساڵی 2015 به‌ڕێوه‌چوو ئۆیۆکتاش به‌ زۆری پشتیوانیی له‌ HDP کرد که‌ ته‌رکیزی له‌سه‌ر که‌مینه‌کان بوو. ئێستاکه‌ 12 نوێنه‌ری ئه‌و حزبه‌ له‌ زینداندان و یه‌ک له‌ تۆمه‌ته‌کانی ئه‌و نوێنه‌رانه‌ بانگه‌شه‌ی تیرۆریستییه‌ به‌ قازانجی حزبی نایاسایی کرێکارانی کوردستان (PKK). HDP له‌ کاتی شکستهێنانی دانووستانی ئاشتیی نێوان ده‌وڵه‌ت و میلیشیا کورده‌کان دژ به‌ ئه‌ردۆغان وه‌ستاوه‌ته‌وه‌. له‌ ساڵی 2015ه‌وه‌ باشووری ڕۆژهه‌ڵاتی تورکیا دیسانه‌وه‌ شاهێدی پێکدادان و قه‌ده‌غه‌ی هاتوچۆی 24 کاتژمێری بووه‌ که‌ به‌شێکی فراوانی شاره‌ کوردنشینه‌کانی خاپوور کردووه‌. پاش کووده‌تای بێئاکامی ساڵی ڕابردوو که‌سانی متمانه‌پێکراو له‌لایه‌ن ده‌وڵه‌ته‌وه‌ له‌ جێگای 82 شاره‌وانی کورد دانران و زۆرینه‌ی میدیا کوردییه‌کان داخران. چاودێرێکی دیکه‌ی هه‌ڵبژاردن سه‌ر به‌ HDP که‌ نه‌یویستووه‌ ناوی ئاشکرا ببێت ده‌ڵێت: به‌رپرسی چاودێری به‌ سه‌ر شوێنێکی ده‌نگداندا بووم له‌ شاری سۆرۆچ هه‌ڵکه‌وتوو له‌ باشووری ڕۆژهه‌ڵاتی تورکیا له‌سه‌ر سنووری سووریا و ڕاست به‌رانبه‌ر به‌ کۆبانێ. ئه‌و چاودێره‌ ده‌ڵێت: کاتێک کاتژمێر 4ی پاش نیوه‌ڕۆ ده‌نگدانه‌که‌ کۆتایی پێهات نزیک به‌ 50 تا 60 به‌ڵگه‌ی سپیی به‌کارنه‌هێنراو له‌ هه‌ر ژوورێکدا مابووه‌وه‌. کۆی ئه‌و به‌ڵگانه‌ ده‌گه‌یێشته‌ 150 به‌ڵگه‌. ناوبراو ئیدعا ده‌کات فه‌رمانبه‌رانی ناوه‌نده‌که‌ به‌ڵگه‌ زیادییه‌کانیان کۆکرده‌وه‌ و پێش ئه‌وه‌ی بیانخه‌نه‌ سندۆقه‌کانی ده‌نگدانه‌وه‌ مۆری ده‌نگی به‌ڵێیان لێدا. ئه‌و چاودێره‌ ده‌ڵێت: "هیچ که‌س هیچی نه‌گوت و من به‌ ته‌نها مامه‌وه‌. هه‌ر به‌و بۆنه‌شه‌وه‌ نه‌مده‌وێرا هیچ بڵێم." ناوبراو ده‌شڵێت: کوڕی موختار که‌ له‌ ماوه‌ی پڕۆسه‌ی ده‌نگدانه‌که‌دا له‌وێ ئاماده‌ بوو به‌ ده‌نگده‌ره‌ بێسه‌واده‌کانی ده‌گوت کام لای به‌ڵگه‌کانیان بۆ مۆر بکات. "من مۆبایلی کامێراداریشم پێ نه‌بوو ئه‌و ڕووداوانه‌ تۆمار بکه‌م."
به‌رپرسێکی ڕۆژنامه‌وانی له‌ لیژنه‌ی باڵای هه‌ڵبژاردنه‌کانی تورکیا (YSK) له‌ وتووێژێکی ته‌له‌فۆنیدا ڕۆژی هه‌ینی ڕایگه‌یاند: ئه‌و لیژنه‌یه‌ ناتوانێت سه‌باره‌ت به‌ ئیدعای له‌و چه‌شنه‌ ڕای خۆی ده‌رببڕێت چوونکه‌ ڕاپۆرته‌کان سه‌باره‌ت به‌ بشێوه‌ی ڕۆژی هه‌ڵبژاردن ته‌واو نه‌بوون و به‌مزووانه‌ لێکیان ده‌ده‌ینه‌وه‌.
چاودێری سۆرۆچ له‌ تۆمه‌تی خۆی سه‌باره‌ت به‌ ساخته‌یی بوونی هه‌ڵبژاردنه‌کاندا ته‌نها نییه‌. ڕۆژی یه‌کشه‌ممه‌ کۆمه‌ڵێک ڤیدیۆ له‌ تۆڕه‌ کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کاندا بڵاو کرایه‌وه‌ که‌ پیشانی ده‌دا چه‌ند که‌سێک به‌ڵگه‌ی ده‌نگه‌کان به‌ ڕیز داده‌نێن و مۆریان ده‌که‌ن. ناوبراو ده‌ڵێت کاتێک که‌ 237 ده‌نگی ئه‌و لقه‌ ژمێردران 185 که‌س ده‌نگی به‌ڵێیان به‌ ڕیفراندۆم دابوو و 49 که‌سی دیکه‌ش ده‌نگی نه‌خێریان دابوو.
له‌ حاڵێکدا ئه‌ردۆغان تا ئێستا هه‌موو ئه‌و ئیدعایانه‌ی سه‌باره‌ت به‌ ساخته‌یی بوونی ڕیفراندۆم دێنه‌ ئاراوه‌ ڕه‌تده‌کاته‌وه‌. پارتی سه‌ره‌کیی دژبه‌ری تورکیا واتا پارتی کۆماریخوازی گه‌ل (CHP) داوای کردبوو ئاکامی ڕیفراندۆمه‌که‌ هه‌ڵبوه‌شێته‌وه‌ به‌ڵام ئه‌نجومه‌نی باڵای هه‌ڵبژاردنه‌کان (YSK) پاش 7 کاتژمێر مشتومڕ و لێکدانه‌وه‌ داخوازیی ئه‌و پارته‌ی ڕه‌تکرده‌وه‌. چاودێرێک به‌ منی گوتووه‌ CHP جه‌ختی له‌سه‌ر ئه‌وه‌ کردۆته‌وه‌ مکووڕه‌ له‌سه‌ر قبووڵ‌نه‌کردنی ئاکامی ڕیفراندۆمه‌که‌. ئه‌و چاودێره‌ نێونه‌ته‌وه‌ییه‌ له‌ ئه‌نجومه‌نی ئه‌ورووپاش ئیدعاکه‌ی CHP دووپات ده‌کاته‌وه‌ که‌ وێده‌چێت زیاتر له‌ 2.5 ملیۆن ده‌نگی ساخته‌یی له‌ سندۆقه‌کانی ده‌نگداندا بووبن. له‌ هه‌مان کاتدا ڕێکخراوی ئه‌منییه‌ت و هاوکاریی ئه‌ورووپا (OSCE) که‌ به‌رپرسی چاودێری به‌ سه‌ر ڕیفراندۆمه‌که‌دا بوو داوای کرد دیسانه‌وه‌ ده‌نگه‌کان بژمێردرێن. ئه‌و ئه‌نجومه‌نه‌ پاش 8 حه‌فته‌ ئاکامی ڕیفراندۆمه‌که‌ی لێکده‌داته‌وه‌ و پاشان ئاکامه‌که‌ بڵاو ده‌کاته‌وه‌.
وادیاره‌ ده‌وڵه‌تی ئه‌ردۆغان داوای چاودێری له‌سه‌ر هه‌ڵبژاردنه‌کانیدا کردبوو. سه‌ره‌تا YSK داوای کردبوو به‌ڵگه‌کان دوو جار مۆر بکرێن. جارێک له‌لایه‌ن لیژنه‌ی به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تیی هه‌ڵبژاردنی ناوچه‌که‌ و جارێکی دیکه‌ش له‌لایه‌ن فه‌رمانبه‌رانی هه‌ڵبژاردن له‌سه‌ر سندۆقه‌کانی ده‌نگدان. پێویسته‌ ئه‌و فه‌رمانبه‌رانه‌ تێکه‌ڵاوێک بن له‌ نوێنه‌رانی حزبه‌کان و فه‌رمانبه‌رانی ده‌وڵه‌ت. ئامانجی ئه‌و کاره‌ش ئه‌وه‌ بوو متمانه‌ به‌ ده‌نگه‌کان ده‌سته‌به‌ر ببێت و هه‌لی ئه‌وه‌ش بڕه‌خسێت هه‌ریه‌که‌ له‌ به‌ڵگه‌کانی ده‌نگدان له‌ کام سندۆقه‌وه‌ ده‌رهاتووه‌ به‌ڵام پاش نیوه‌ڕۆی ڕۆژی یه‌کشه‌ممه‌ و له‌ کاتێکدا ده‌نگدانه‌که‌ ده‌ستی‌پێکردبوو YSK ڕاده‌گه‌یێنێت ئه‌و پاکه‌تانه‌ش مۆرییان له‌سه‌ر نییه‌ ڕه‌وایه‌. "مه‌گه‌ر ئه‌وه‌ی بسه‌لمێندرێت له‌ ده‌ره‌وه‌ی ژووره‌کانی ده‌نگدانه‌وه‌ هێندراون". پاش دوو ڕۆژ YSK یاسانامه‌ی خۆی سه‌باره‌ت به‌ قبووڵ کردنی پاکه‌تی مۆرنه‌کراو بڵاو ده‌کاته‌وه‌ و ڕایده‌گه‌یێنێت ئامانجی ئێمه‌ له‌و بڕیاره‌ ئه‌وه‌ بووه‌ مافی ده‌نگده‌ران پێشێل نه‌کرێت.
ماریان میکۆ به‌رپرسی لێکدانه‌وه‌ی دۆخه‌که‌ی تورکیا له‌ ئه‌نجومه‌نی ئه‌ورووپا به‌ منی گوتووه‌: "به‌ گوێره‌ی ستاندارده‌ ئه‌ورووپییه‌کان ئه‌و به‌ڵگانه‌ی ده‌نگدان پێویسته‌ پووچه‌ڵ بکرێنه‌وه‌. من ته‌نها ده‌توانم ئه‌وه‌ بڵێم ئه‌گه‌ر له‌ هه‌ر لقێکی ده‌نگداندا ژماره‌یێک به‌ڵگه‌ی ده‌نگی مۆرنه‌کراو بووبێت ئه‌وا به‌ سه‌ر ئاکامی ڕیفراندۆمه‌که‌دا به‌ گشتی کاریگه‌ریی بووه‌." میکۆ که‌ به‌رپرسی چاودێری به‌ سه‌ر لقه‌کانی ده‌نگدان بووه‌ له‌ ئه‌نقه‌ره‌ ده‌ڵێت: به‌ گۆڕینی ده‌نگه‌کان له‌ کۆتاییدا دیاره‌ ئاوڕ له‌ پێوه‌ری ده‌نگدان به‌ "سوپاپی متمانه‌" نه‌دراوه‌ته‌وه‌ و ئه‌وه‌ش به‌ مانای پێشێل‌کردنی یاسایه‌. به‌ وته‌ی میکۆ ئه‌وه‌ی گرینگتره‌ ئه‌وه‌یه‌ قبووڵ‌کردنی 18 ماده‌ی چاکسازیی یاسای بنه‌ڕه‌تی ته‌نها به‌ یه‌ک ده‌نگی ساده‌ی به‌ڵێ یان نه‌خێر که‌ ئه‌و ڕیفراندۆمه‌ ئه‌نجامی دا له‌ خۆیدا جێگه‌ی باسه‌ و کێشه‌یه‌. به‌ وته‌ی ناوبراو دۆخی هه‌ڕه‌شه‌که‌ری ئێستاکه‌، بشێوه‌ی هه‌ڵبژاردنه‌کان، سه‌رکوتکردنه‌کان پاش کووده‌تای تورکیا مانای ئه‌وه‌یه‌ که‌ ئه‌ورووپا پێویسته‌ "گوفتومانی خۆیی" دژ به‌ ئه‌ردۆغان توند بکاته‌وه‌.
ئاڵۆزییێکی دیکه‌ که‌ له‌ ڕاپۆرتێکی CHPدا ئاماژه‌ی پێکراوه‌ ئه‌وه‌یه‌ که‌ له‌ 960 سندۆقی ده‌نگداندا ته‌نها ده‌نگی به‌ڵێ بووه‌ و زۆرینه‌ی ئه‌و سندۆقانه‌ش له‌ ڕۆژهه‌ڵات و باشووری ڕۆژهه‌ڵاته‌وه‌ کۆکراونه‌ته‌وه‌. به‌ گوێره‌ی ڕاپۆرته‌که‌ش مۆڵه‌ت به‌ چاودێران نه‌دراوه‌ چاودێریی پڕۆسه‌ی ده‌نگدان بکه‌ن له‌و ناوچانه‌دا. ئێریک میرسێن مامۆستای زانکۆی ئابووری ستۆکهۆلم له‌ لێکدانه‌وه‌یێکدا ده‌ڵێت: مومکین هه‌یه‌ ده‌نگی هه‌ندێک له‌ ناوچه‌کان له‌سه‌دا سه‌د به‌ڵێ بووبێت به‌ڵام ئه‌و ئاکامه‌ به‌ ڕاستی سه‌رسووڕهێنه‌ره‌.
له‌ حاڵێکدا میرسێن ڕایده‌گه‌یێنێت مومکینه‌ لێکدانه‌وه‌ و شرۆڤه‌ی له‌و چه‌شنه‌ ساخته‌یی بوونی ڕیفراندۆمه‌که‌ نه‌سه‌لمێنێت به‌ڵام ئه‌گه‌ری ئه‌وه‌ دێنێته‌ئاراوه‌ ئه‌و که‌شه‌ سیاسییه‌ی ڕیفراندۆمه‌که‌ تێیدا ئه‌نجام بووه‌ کاریگه‌ریی به‌ سه‌ر ئاکامی ڕیفراندۆمه‌که‌دا بووه‌. میرسێن له‌ ڕێگای ئیمه‌یلێکه‌وه‌ ده‌ڵێت ئه‌گه‌ر ئاوڕ له‌ میکانیزمی دیکتاتۆرانه‌ و ده‌سه‌ڵاتخوازانه‌ی تورکیا بده‌ینه‌وه‌ لای من زۆر دژواره‌ وێنای ئه‌و بکه‌م ڕیفراندۆمی چاکسازیی یاسای بنه‌ڕه‌تیی تورکیا به‌ بێ کاریگه‌ریی ئه‌و دۆخه‌ ڕووی دابێت.
به‌ڵام پاش 54 ساڵ چاوه‌ڕوانی بۆ ئه‌ندامێتی له‌ یه‌کێتیی ئه‌ورووپا، تورکیا سه‌بری خۆی له‌ ده‌ست داوه‌ و پاش بڵاوبوونه‌وه‌ی ڕه‌خنه‌کان له‌لایه‌ن ڕێکخراوی ئه‌منییه‌ت و هاوکاریی ئه‌ورووپاوه‌ ئه‌ردۆغان ڕایگه‌یاند ئه‌و ڕێکخراوه‌یه‌ "پێویسته‌ سنووری خۆی بزانێت" و گوتی تورکیا نایهه‌وێت ڕاپۆرته‌که‌ی ئه‌وان "لێکبداته‌وه‌، بیبینێت یان به‌ فه‌رمی بیناسێت". ئه‌ردۆغان زیادی کردووه‌: "من پێشتر له‌ یاریی تۆپی پێیدا چالاکیم هه‌بووه‌. لای من گرینگ نییه‌ یارییه‌که‌ به‌ 0-1 ببرێته‌وه‌ یان 0-5، ئامانجی من بردنه‌وه‌ی یارییه‌که‌یه‌."
به‌و حاڵه‌شه‌وه‌ میکۆ ئاماژه‌ به‌ به‌شداریی له‌سه‌دا 87ی هاووڵاتییانی تورکیا له‌ه‌ ڕیفراندۆمدا ده‌کات و ده‌ڵێت: ئه‌وه‌ نیشانه‌یێکی ئاشکرایه‌ که‌ ده‌سه‌لمێنێت خه‌ڵکی تورکیا بایه‌خ به‌ پرسی دیموکراتیک ده‌ده‌ن و نابێت ڕێکخراوه‌ ئه‌ورووپییه‌کان ئه‌و وڵاته‌ به‌ حاڵی خۆیه‌وه‌ به‌جێبێڵن. له‌ ڕۆژی ده‌نگدانه‌که‌وه‌ ناڕازییان له‌ شاره‌ گرینگه‌کانی ئه‌و وڵاته‌دا چه‌ندین جار ڕژانه‌ سه‌ر شه‌قام و دروشمیان داوه‌ که‌ ئه‌ردۆغان گڕنیی داوه‌. ئه‌وه‌ی که‌ له‌ داهاتوودا چی ڕوو ده‌دات په‌یوه‌سته‌ به‌ وه‌ڵامی ده‌وڵه‌تی تورکیا‌ -که‌ تا ئێستا هه‌ندێک له‌ چالاکان و ڕۆژنامه‌وانه‌ به‌رجسته‌کانی زیندان کردووه- و چۆنیه‌تیی کاردانه‌وه‌ی کۆمه‌ڵگای نێونه‌ته‌وه‌ییه‌وه‌.
 
سه‌رچاوه‌: گۆڤاری ئه‌تله‌نتیک
وه‌رگێڕان له‌ فارسییه‌وه‌: سروور خدری
 
کۆدی هه‌واڵنێر: 60103

کۆدی بابه‌ت: 72571  |  به‌روار: ۱۳۹۶/۲/۱۴  |  کاتژمێر: 9 : 43

FaceBook   Twitter   Delicious   Digg   Buzz   Google Bookmarks   ˜áæÈ  
ناردنی بۆچوون
ناو و شۆره‌ت:
ئیمه‌یل:
بۆچوون:
بۆچوونی نێردراو‬
هه‌واڵی پێوه ندیدار
جێگری پارتی کۆماریخوازی گه‌لی تورکیا له‌ پۆسته‌که‌ی کشایه‌وه‌
ڕێژەی ڕاستەقینەی دەنگی "نا" لە گشتپرسییەکە لەسەدا ٥٥ بووە
دەنگەکانی گشتپرسیی تورکیا دەبێ ببژێردرێنەوە
یه‌کێتیی ئه‌ورووپا و پێوه‌ندی له‌گه‌ڵ ده‌سه‌ڵاتی تورکیا/ مارک پیرینی*
پارتی دیموکراتیکی گه‌لان داوای له‌ وه‌فدی باڵای هه‌ڵبژاردنه‌کان کرد که‌ گشتپرسییه‌که‌ به‌تاڵ بکه‌نه‌وه‌
حکوومه‌تی تورکیا و وه‌فدی باڵای هه‌ڵبژاردنه‌کان کووده‌تایان کرد/ ده‌بێ گشتپرسییه‌که‌ دووپات بکرێته‌وه‌
سه‌دان که‌س به‌ به‌رزکردنه‌وه‌ی سکاڵا له‌ دژی وه‌فدی باڵای هه‌ڵبژاردنه‌کانی تورکیا ده‌یانه‌وێت گشتپرسییه‌که‌ به‌تاڵ بکه‌نه‌وه‌
له‌ ناڕه‌زایه‌تی ده‌ربڕین به‌ ده‌ره‌نجامی گشتپرسیی یاسای بنه‌ڕه‌تیی تورکیا 50 که‌س ده‌ستگیر کران
2.5 ملیۆن دەنگی گوماناوی له گشتپرسییەکەی یاسای بنەڕەتی تورکیادا بەدی دەکرێت
لقی سووریای ئەلقاعیدە پیرۆزبایی لە ئەردۆغان کرد
ڕەنگە بۆ ئەندامێتی لە یەکێتیی ئەورووپاش گشتپرسی بکەین
ئه‌و گشتپرسییه‌ی کورده‌کان ده‌یانه‌وێت به‌ڕێوه‌ی به‌رن بۆ به‌ڕێوه‌بردن ناشێت
50 ساڵ له‌ مێژووی تورکیادا مه‌شرووعییه‌ت و ده‌ره‌نجامی ڕیفراندۆم ده‌خرێته‌ به‌ر باس و لێکدانه‌وه‌
دەنگی ئەرێنی بە جیاوازیی ١ ملیۆن و 250 هەزار دەنگ سەرکەوت/ ئەنجامی یەکلاکراوە تا ١١ رۆژی داهاتوو ڕادەگەیێندرێت
زۆرترین دەنگی "نا" و دەنگی "ئەرێ" لە کامە پارێزگاکانی تورکیا وەدەست هاتوون؟
سەری ڕێز بۆ ئیرادەی گەلی تورکیا دادەنەوێنین/ حکوومەتی تورکیا بە کردەوە شکستی هێناوە
یاسای بنەڕەتیی کوودەتای 1982 کۆتایی پێهات/ ڕیشەی تیرۆر لە تورکیا دەبێ وشک بکرێت
ڕای کارناسان سه‌باره‌ت به‌ ئاکامی ڕێفراندۆمه‌که‌ی تورکیا
مەودای دەنگی "ئا" و "نا"ی گشتپرسیی تورکیا گەیشتە کەمتر لە یەک ملیۆن و 300 هەزار دەنگ
لە کۆی 99.5 لە سەدی دەنگەکان: ئەرێ 51.33 و نا 48.68 لە سەد
ئامادەبوونی رێبەرانی CHP و MHP و نوێنەرانی HDP لە پای سندووقەکانی دەنگدانی گشتپرسیی تورکیا
سەرکەوتنی گشتپرسیی تورکیا، پێشێل‌کردنی مافی مرۆڤ له‌م وڵاته‌ زیاد ده‌کاته‌وه‌
لە ئەگەری پەسەندکرانی گشتپرسیی تورکیا، کۆمپانیای ڕاپرسیی ئوورئاسیا هەڵدەوەشێنینەوه
هیواکان بۆ سەرکەوتنی گشتپرسیی یاسای بنەڕەتیی تورکیا کەمڕەنگ‌تر دەبێتەوە
هێرش بکەنە سەر سندووقەکانی دەنگدانی گشتپرسیی تورکیا
بەستەی کوردیی HDP لەبارەی گشتپرسیی تورکیا قەدەغە کرا
چاوەروانی ئاکامی گشتپرسیی تورکیاین/ هۆڵەندا پشتیوانیی تەواوی ئێمە لە پشتە
پارته‌ نه‌ته‌وه‌خوازه‌کانی دژ به‌ گشتپرسی یه‌کگرتوو ده‌بن
58 له‌سه‌دی خه‌ڵکی تورکیا ده‌نگی نه‌رێنی به‌ گشتپرسیی تورکیا‌ ده‌ده‌ن
ئیمکانات