یه‌کێتیی ئه‌ورووپا و پێوه‌ندی له‌گه‌ڵ ده‌سه‌ڵاتی تورکیا/ مارک پیرینی*
به‌شی وتار/ جیهان- پاشهاتی ئاکامی گشتپرسییه‌که‌ی 16ی ئه‌یپڕێڵی تورکیا ئه‌وه‌یه‌ که‌ ئه‌و وڵاته‌ ئێستاکه‌ زیاتر له‌ کۆمارێکی ئاسیایی ده‌چێت تا دیموکراسییێکی ئه‌ورووپی.
کوردپرێس: ڕاپه‌ڕینێک له‌ تورکیا ڕووی داوه‌. ئه‌و وڵاته‌ی که‌ سه‌رۆک‌کۆماره‌که‌ی له‌ ڕیفراندۆمه‌که‌ی 16ی ئه‌یپرێڵ، سه‌رکه‌وتنی ڕاگه‌یاند و ئێستاکه‌ یاسای بنه‌ڕه‌تیی تورکیا به‌ مه‌به‌ستی وه‌ده‌ست‌هێنانی ده‌سه‌ڵاتی جێبه‌جێکاری بگۆڕێت. سه‌رکه‌وتنه‌که‌ زۆر لاواز و ته‌نها به‌ 51 له‌سه‌دی ده‌نگه‌کان بوو ئه‌وه‌ش له‌ حاڵێکدایه‌ که‌ ئه‌ردۆغان ڕایگه‌یاندبوو به‌ 60 له‌سه‌دی ده‌نگه‌کانه‌وه‌ سه‌رده‌که‌وێت. به‌ڵام ڕاستییه‌که‌ ئه‌وه‌یه‌ که‌ ئه‌ردۆغان ئێستاکه‌ بۆته‌ ده‌سه‌ڵاتی بێ به‌رهه‌ڵستی تورکیا. ئه‌ردۆغان هه‌ر به‌و شێوازه‌ تورکیای له‌ دوورنواڕی یه‌کێتییی سیاسیی نزیک له‌ یه‌کێتیی ئه‌ورووپا دوور کردۆته‌وه‌. ئه‌و بابه‌ته‌ش ئه‌گه‌رچی مومکینه‌ بۆ هه‌ردوولا گونجاو بێت به‌ڵام شیاوی دیموکراسییه‌که‌ی تورکیا نییه‌. بانگه‌شه‌ بۆ ڕیفراندۆم نادادوه‌رانه‌ بوو و ته‌نگه‌ژه‌ی زۆری لێکه‌وته‌وه‌. که‌مپه‌ینی "ئه‌رێ" له‌ هه‌موو ئیمکانات و که‌ره‌سته‌ی ده‌وڵه‌ت و پارتی داد و گه‌شه‌ که‌ڵکی وه‌رده‌گرێت. سه‌رکرده‌ زیندانییه‌کانی حزبی لایه‌نگری کورده‌کان واتا پارتی دیموکراتیکی گه‌لان نه‌یده‌توانی بانگه‌شه‌ی هه‌ڵبژاردن بکات. لایه‌نگرانی ده‌نگی نه‌خێر هێرشیان ده‌کرایه‌ سه‌ر. دۆخی نائاسایی که‌ له‌ کاتی کووده‌تای بێئاکامی جووڵای 2016ه‌وه‌ جێگیر کرابوو که‌ره‌سته‌ی کۆنتڕۆڵی زیاتری خسته‌ به‌رده‌ست ده‌وڵه‌ته‌وه‌. هه‌روه‌هاش پێش ده‌ستپێکی ژماردنی ده‌نگه‌کان "ئه‌نجومه‌نی باڵای هه‌ڵبژاردنه‌کان" ڕایگه‌یاند به‌رگه‌ نافه‌رمییه‌کانی ده‌نگدانیش قبووڵ ده‌کرێت. هه‌ر به‌و بۆنه‌شه‌وه‌ هه‌ردوو حزبی دژبه‌ری په‌رله‌مان واتا  HDPو CHPده‌نگی ناڕه‌زایی خۆیان هه‌مبه‌ر ئاکامی گشتپرسییه‌که‌ ده‌ربڕی.
ئه‌و ناڕه‌زاییانه‌ هه‌ر ئاکامێکی هه‌بێت گرینگ نییه‌. سه‌رکرده‌که‌ی تورکیا هه‌ر له‌ ئێستاوه‌ به‌ پێکهاته‌ی سیاسیی نوێیه‌وه‌ ده‌چێته‌ پێشێ. وێده‌چێت ئه‌گه‌ر سه‌رکه‌وتنه‌که‌ به‌هێزتر ببوایه‌ ئه‌و به‌ره‌وپێشچوونه‌ به‌و خێراییه‌ نه‌ده‌بوو چوونکه‌ ئێستا ئه‌ردۆغان ده‌بێت خۆی له‌و پرسیارانه‌ گێڵ بکات که‌ سه‌باره‌ت به‌ گۆڕان ده‌پرسرێن. ئه‌و پرسیارانه‌ تا ماوه‌یێک درێژه‌یان ده‌بێت به‌ تایبه‌ت ئه‌وه‌ی که‌ ماوه‌ی دوو ساڵ به‌ سه‌ر شکستی ئاکپارتی (AKP) بۆ وه‌ده‌ستهێنانی زۆرینه‌ی ده‌نگه‌کانی په‌رله‌مان له‌ جوونی 2015 تێده‌په‌ڕێت و هه‌روه‌هاش که‌مپه‌ینی نا له‌ سێ شاری گه‌وره‌ی ئه‌نقه‌ره‌، ئه‌سته‌نبۆڵ و ئێزمیر ده‌نگی زیاتری وه‌ده‌ستهێنا. سه‌رۆک کۆماری تورکیا ده‌ستبه‌جێ 17ی ئه‌یپڕێڵ به‌یاننامه ڕه‌خنه‌گرانه‌که‌ی ئه‌نجومه‌نی ئه‌ورووپا و "ڕێکخراوی ئاسایش و هاوکاریی ئه‌ورووپا" ڕه‌ت ده‌کاته‌وه‌.
سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ش به‌هۆی ده‌سه‌ڵاتی جێبه‌جێکاریی بێ‌سنووری سه‌رۆک کۆمار و له‌ هه‌مان کاتیشدا گۆڕینی یاسای بنه‌ڕه‌تی دۆخی نائاسایی له‌ تورکیا درێژه‌ی ده‌بێت. له‌ تورکیا نوێدا هاوسه‌نگیی که‌شی سیاسی وه‌دی ناکرێت.
یه‌ک له‌و ڕاگه‌یێندراوه‌ سه‌ره‌تاییانه‌ی شه‌وی 16ی ئه‌یپڕێڵ ئه‌وه‌ بوو که‌ پڕۆسه‌ی گه‌ڕاندنه‌وه‌ی سزای له‌سێداره‌دان ده‌ستبه‌جێ ده‌ست‌پێبکرێته‌وه‌. دوو هۆکار له‌ پشت ئه‌م هه‌نگاوه‌وه‌ ده‌بێت: یه‌که‌م ئه‌وه‌ی که‌ هۆشدارێکی ئاشکرا ده‌درێته‌ ناڕازییان له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی که‌ هه‌ر که‌س بیه‌وێت ده‌وڵه‌تی تورکیا تووشی کێشه‌ بکات سزای له‌سێداره‌دانی بۆ ده‌رده‌چێت. دووهه‌میش ئه‌وه‌ی ناڕاسته‌وخۆ ڕه‌وتی کۆتایی‌هێنان به‌ دانووستانه‌کانی تورکیا له‌گه‌ڵ یه‌کێتیی ئه‌ورووپا بۆ ته‌ڤل‌بوونی ئه‌و وڵاته‌ به‌ یه‌کێتییه‌وه‌ به‌ بێ ئه‌وه‌ی تورکیاش به‌ فه‌رمی ئه‌و خاڵه‌ ڕابگه‌یێنێت. "ئیراده‌ی نیشتمانی" (به‌و شێوازه‌ی که‌ AKP ده‌ڵێت) ده‌بێته‌هۆی گه‌ڕاندنه‌وه‌ی سزای له‌سێداره‌دان و پاشان له‌ ئه‌ستۆی یه‌کێتیی ئه‌ورووپایه‌ که‌ گفتوگۆکانی ته‌ڤل‌بوونی تورکیا به‌ یه‌کێتیی ئه‌ورووپاوه‌ کۆتایی پێبهێنێت. ده‌وڵه‌ت ئه‌گه‌ر پێویست بکات ده‌توانێت ڕیفراندۆمی نوێ سه‌باره‌ت به‌ سزای له‌سێداره‌دان و پێوه‌ندییه‌کانی له‌گه‌ڵ ئه‌ورووپا به‌ڕێوه‌به‌رێت.
به‌ گشتی سه‌رکرده‌کانی یه‌کێتیی ئه‌ورووپا ده‌توانن ئه‌و چاوه‌ڕوانییه‌یان هه‌بێت که‌ له‌ ئه‌نقه‌ره‌ چیرۆکێکی توند ده‌بێته‌ نه‌ریتێکی نوێ. له‌ ماوه‌ی بانگه‌شه‌ی ڕیفراندۆمه‌که‌دا تۆمه‌تی "پاشماوه‌ی نازییه‌کان" و "فاشیزم" خرایه‌ پاڵ چه‌ند سه‌رکرده‌ی یه‌کێتیی ئه‌ورووپا و به‌ ده‌سته‌واژه‌ی "کیشوه‌ری پرتووکاو" وه‌سف کرا. گفتومانی دوورکه‌وتنه‌وه‌ له‌ ئه‌ورووپا ده‌بێته‌ یه‌ک له‌ بنه‌ماکانی سیاسه‌تی ده‌ره‌وه‌ی ئه‌ردۆغان. ئه‌م گفتومانه‌ ده‌توانێت ئامێرێکی به‌ که‌ڵک بێت بۆ پاساوی سه‌رکردایه‌تیی بێ به‌رهه‌ڵست.
ئه‌مریکاش بێبه‌ش نابێت به‌ تایبه‌ت ئه‌وه‌ی که‌ سێ پرسی چاره‌سه‌رنه‌کراو وه‌کوو برینی ده‌مباز کردوون: یه‌که‌م؛ پرسی فه‌تحوڵڵا گوله‌ن ڕێبه‌ری ئایینیی دووره‌په‌رێزکراوی نیشته‌جێ ئه‌مریکایه‌ و به‌ ئه‌گه‌ری زۆره‌وه‌ سه‌ره‌ڕای خواستی ئه‌نقه‌ره‌ ڕاده‌ستی تورکیا ناکرێته‌وه‌. دووهه‌م؛ دۆسیه‌ی ئه‌مریکایه‌ دژ به‌ ڕه‌زا زه‌ڕاب بازرگانی ئێرانییه‌ که‌ ئێستا له‌ دادگه‌یێکی حه‌وزه‌ی دادوه‌ری نیۆیۆرکدا دۆسیه‌که‌ی کراوه‌یه‌. ئه‌و پرسه‌ بۆته‌ چقڵی چاوی لایه‌نگرانی سه‌رۆک کۆماری تورکیا. سێهه‌م؛ ململانێی توندی ئه‌نقه‌ره و واشنتۆنه‌ له‌سه‌ر ڕۆڵی ئاینده‌ی کورده‌کانی سووریا که‌ به‌ یه‌کینه‌کانی پاراستنی گه‌ل له‌ شه‌ڕی سووریادا ناویان لێده‌برێت.
له‌ هه‌مان کاتدا که‌ وڵاتێکی لێکترازاو و چه‌ندفاقبوو باسی داهاتووی دیموکراسی خۆی درێژه‌ پێده‌دات لای سه‌رکرده‌کان و هاووڵاتیانی ئه‌ورووپا گرینگ ئه‌وه‌یه‌ که‌ له‌مه‌وبه‌دوا له‌ تورکیا چی ڕوو ده‌دات. له‌ سیاسه‌تی ده‌ره‌وه‌دا بیرۆکه‌ی ئینتیزاعی له‌ به‌رانبه‌ر ڕاستییه‌کاندا ده‌وه‌ستێته‌وه‌. تورکیا ئێستا زیاتر له‌وه‌ی له‌ دیموکراسییه‌کی ئه‌ورووپی بچێت چووه‌ته‌ سه‌ر سیسته‌مێکی کۆماریی ئاسیای ناوه‌ندی. تورکیا له‌و پێوه‌ره‌ سیاسییانه‌ی یه‌کێتیی ئه‌ورووپا زۆر دوور که‌وتۆته‌وه‌ که‌ سه‌رده‌مێک ئامانجی سه‌ره‌کی ئه‌و وڵاته‌ بوو. له‌ هه‌مان کاتدا ئه‌و چیرۆکه‌ش درێژه‌ پێده‌دات که‌ هه‌موو ئه‌م شتانه‌ له‌به‌ر دیموکراسی ده‌کرێت. حکوومه‌تی جێبه‌جێکاریی تاکه‌که‌سی له‌ سه‌رووی کۆنتڕۆڵی ده‌سه‌ڵاتی سیاسییه‌وه‌ یارمه‌تی ده‌دات به‌ ڕاپه‌رینی دژه‌که‌مالیستی (که‌ وه‌کوو تۆڵه‌ی "تورکه‌ ڕه‌شه‌کان") ناوی لێده‌برێت و پێکهێنانی نه‌ریتێکی کۆمه‌ڵایه‌تیی ئایینی و خۆپارێز.
به‌ کورتی ئه‌م یاسا بنه‌ڕه‌تییه‌ نوێیه‌ پڕۆژه‌ی سیاسیی لکانی تورکیا به‌ یه‌کێتیی ئه‌ورووپاوه‌ کۆتایی پێده‌هێنێت و ئه‌مه‌ش بۆ سه‌رکرده‌کانی تورکیا گونجاوه‌ چوونکه‌ که‌مترین جووڵه‌یه‌ به‌ره‌و گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ ئاستێکی مه‌عقووڵ له‌ حکوومه‌تی یاسا، ده‌بێته‌ له‌مپه‌رێک له‌سه‌ر ڕێگای ده‌سه‌ڵاتی بێ به‌رهه‌ڵستی سه‌رۆک کۆمار. له‌ ڕوانگه‌یێکی دیکه‌وه‌ ده‌توانین بڵێین ئه‌مه‌ش بۆ هه‌ندێ له‌ سه‌رکرده‌کانی یه‌کێتیی ئه‌ورووپا گونجاو ده‌بێت. ئه‌و سه‌رکردانه‌ی که‌ یان چاوچنۆکییه‌کانی تورکیا قه‌ناعه‌تیان پێ نه‌هێناوه‌ یان ڕووخانی به‌رفراوانی حکوومه‌تی یاسا له‌و وڵاته‌دا له‌ ماوه‌ی چه‌ند ساڵی ڕابردوودا دڵساردی کردوونه‌ته‌وه‌.
ئێستاکه‌ پێوه‌ندیی یه‌کێتیی ئه‌ورووپا و تورکیا چاکتر ده‌بێت. ئه‌و پرسانه‌ی که‌ له‌ ئه‌وله‌وییه‌تدان بریتی له‌ گه‌شه‌ی یه‌کێتیی گومرگیی یه‌کێتیی ئه‌ورووپا و تورکیا، په‌ره‌پێدانی هاوکاری دژ به‌ تیرۆریزم و جێبه‌جێ‌کردنی به‌شی کۆتایی ڕێککه‌وتننامه‌ی په‌نابه‌رانی یه‌کێتیی ئه‌ورووپا و تورکیا. قبووڵ‌کردنی بایه‌خه‌کانی ئه‌ورووپا و ئه‌وه‌ی که‌ یه‌کێتیی ئه‌ورووپا ئامانجی ستراتێژیکی تورکیایه‌ مومکینه‌ له‌ کتێبه‌کانی ئه‌نقه‌ره‌دا بمێنێته‌وه‌ به‌ڵام ئه‌و کاته‌ی چاکسازییه‌کانی یاسای بنه‌ڕه‌تی بکرێن به‌ یاسا بۆ ئه‌و مه‌ڵبه‌نده‌ ئه‌و ڕوانگه‌یه‌ش که‌مترین بایه‌خێکی نابێت. برۆکسێل وه‌کوو ئه‌لترناتیڤێک بۆ ته‌ڤل‌بوونی تورکیا به‌ یه‌کێتیی ئه‌ورووپاوه‌ ده‌توانێت هاوڕا بێت له‌گه‌ڵ هاوکاریی ستراتێژیک له‌گه‌ڵ ئه‌نقه‌ره‌ هاوچه‌شنی پێوه‌ندیی نوێ نێوان یه‌کێتیی ئه‌ورووپا و به‌ریتانیا پاش چوونه‌ده‌ره‌وه‌ی له‌ یه‌کێتیی ئه‌ورووپا. لایه‌نه‌ پۆزه‌تیڤه‌که‌شی ئاشکراکردنی نهێنییه‌ کۆنه‌کانه‌.
ئێستاکه‌ جگه‌ له‌ سه‌رکرده‌کانی ناتۆ و گرووپی 20 ئه‌گه‌ری ئه‌وه‌ زۆر لاوازه‌ که‌ ئه‌نجومه‌نی ئه‌ورووپا میوانداری سه‌رۆک کۆماری تورکیا بێت. ئێستاکه‌ تورکیا بڕیاری داوه‌ دیسانه‌وه‌ زمانی دژایه‌تی هه‌مبه‌ر به‌ ئه‌ورووپا به‌کار بهێنێت و سیسته‌مه‌که‌ی خۆی بۆ سیسته‌مێکی دیکتاتۆری بگۆڕێت چیدی وێنه‌گرتن له‌گه‌ڵ ئه‌ردۆغان به‌ سه‌ر کورسییه‌ زێڕینه‌کانه‌وه‌ له‌ کاتی هه‌ڵبژاردنه‌کاندا تێچووی قورسی ده‌بێت بۆ سه‌رکرده‌کانی یه‌کێتیی ئه‌ورووپا. سه‌ره‌ڕای نه‌ریتی یه‌کێتیی ئه‌ورووپا له‌مه‌ڕ "کوتانی هه‌موو ده‌رکه‌یێک بۆ گه‌یشتن به‌ سازان و ڕێککه‌وتن له‌گه‌ڵ لایه‌نی سێهه‌می دیدار له‌گه‌ڵ تورکیا له‌ ئاستی باڵادا" بێ وێنه‌ ده‌بێت. پێوه‌ندییه‌که‌ درێژه‌ی ده‌بێت به‌ڵام ساردتر ده‌بێته‌وه‌.
* توێژه‌ری میوانی کارنێگی یۆرۆپ (Carnegie Europe)
 
سه‌رچاوه‌: ڕێکخراوی کارنێگی
وه‌رگێڕان له‌ فارسییه‌وه‌: سروور خدری
 
کۆدی هه‌واڵنێر: 60103

کۆدی بابه‌ت: 71921  |  به‌روار: ۱۳۹۶/۱/۳۱  |  کاتژمێر: 9 : 40

FaceBook   Twitter   Delicious   Digg   Buzz   Google Bookmarks   ˜áæÈ  
ناردنی بۆچوون
ناو و شۆره‌ت:
ئیمه‌یل:
بۆچوون:
بۆچوونی نێردراو‬
هه‌واڵی پێوه ندیدار
دوایین هه‌واڵه‌کان
پێداگری لە زەرورەتی پەلەکردن لە دۆزینەوەی رێگەچارەی سیاسیی ئیدارەی ناوچە ئازادکراوەکانی عێراق
سەلاحەدین دەمیرتاش قسەی زۆرە بۆ وتن/ ئەو لە دادگەی داهاتووشیدا باس لە شتی گرینگ دەکات
ئەردۆغان پشتیوانی لە داعش و پێڕەوی لە سیاسەتی تیرۆری کوردەکانی هەرێم و سووریا دەکات
60 لە سەدی شاری تەبقا کەوتۆتە ژێر کۆنتڕۆڵی سوپای دیموکراتیکی سووریا
پەکەکە هۆکاری تەواو کێشەکانی شەنگالە
بڵاوبوونەوەی وێنەی سەربازانی ئەمریکایی لە پەنای هێزەکانی یەپەگە
یەکێک لە گرینگترین رێگاکان بۆ تۆکمەکردنی ئاسایش و پاراستنی وڵات، بەشداریی بەربڵاو لە هەڵبژاردنەکانە
بەربژێران بەڵێن بدەن کە پشتیوانی لە چینی کەمداهات و لاواز لە یەکەمایەتی دابنێن
3 هەزار و 974 کەسی دیکە له کارمەندانی دەوڵەتیی تورکیا لە سەر کار لابران
قاڵیباف هیچ بەرنامەیێکی بۆ کشانەوە بەقازانجی پاڵێواروەکانی دیکە نییە
رەئیسی، میرسەلم و ڕۆحانی لە کۆمیتەی چاودێری هەڵبژاردن سکاڵایان بەرز کردەوە
ئەگەری بەشداریی پاڵێوراوی کورد لە لیستی ڕیفۆرمخوازانی شۆرای شاری تاران
ڕەوتی بەرەنگاربوونەوەی جەماعەتی گولەن بە لاڕێدا چووە
گردبوونەوەی ناڕەزایەتیی دانیشتوانی "حەسەناوا"ی سنه له بەردەم شارەوانی
یاری کۆتایی کێبەرکێی گۆڵباڵی نابینایان بە میواندارێتیی بانە بەڕێوەچوو
ئیمکانات