ڕای کارناسان سه‌باره‌ت به‌ ئاکامی ڕێفراندۆمه‌که‌ی تورکیا
به‌شی جیهان- هه‌ندێ کارناسی پرسی تورکیا پێیان وایه‌ سه‌رکه‌وتنی لاوازی ئه‌ردۆغان له‌ گشتپرسییه‌که‌ی یاسای بنه‌ڕه‌تیدا ده‌ستی ئه‌ردۆغان باز ناهێڵێته‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی هه‌رچی بیه‌وێ بیکات.
به‌پێی هه‌واڵی کوردپرێس، خه‌ڵکی تورکیا ڕۆژی یه‌کشه‌ممه‌ 27ی خاکه‌لێوه‌ له‌ گشتپرسییێکدا بۆ گۆڕینیی یاسای بنه‌ڕه‌تی ئه‌و وڵاته‌ له‌ پای سندۆقه‌کانی ده‌نگداندا ئاماده‌بوون و له‌ ئاکامدا سه‌رۆک کۆمار توانیی سه‌رکه‌وتنێکی زۆر لاواز به‌ کۆی 51 له‌سه‌دی ده‌نگه‌کان به‌ده‌ست بهێنێت بۆ ئه‌وه‌ی سیسته‌می حوکمڕانیی تورکیا له‌ په‌رله‌مانییه‌وه‌ بۆ سه‌رۆک کۆماری بگۆڕێت. به‌ڵام به‌ ڕای هه‌ندێ له‌ کارناسان ئه‌م گشتپرسییه‌ پیشانی دا ته‌نها نیوه‌ی هاووڵاتییانی تورکیا هاوڕا بوون له‌گه‌ڵ ئه‌ردۆغان. هه‌ر بۆیه‌ش له‌وانه‌یه‌ سه‌رۆک کۆماری تورکیا نه‌توانێت به‌و شێوازه‌ی که‌ خۆی ده‌یه‌وێت به‌ ده‌سه‌ڵاتی ته‌واوه‌وه‌ به‌رنامه‌کانی خۆی جێبه‌جێ بکات.
سه‌لیم سازاک، توێژه‌ری ڕێکخراوی "دێلما" سه‌باره‌ت به‌ ئاکامی گشتپرسییه‌که‌ به‌ ڕۆژنامه‌ی واشنتۆن پۆستی وتووه‌: "لایه‌نه‌ دژبه‌ره‌کانی تورکیا تا ئه‌مڕۆ پێیان وابوو ئه‌گه‌ر بیدۆڕێنن ئه‌وا ئاکامه‌دا دادپه‌روه‌رانه‌ بووه‌ به‌ڵام ده‌نگدانه‌که‌ کایه‌که‌ی گۆڕی."
زیا مێڕاڵ، توێژه‌ری "ناوه‌ندی Centre for Historical Analysis and Conflict Research" له‌ به‌ریتانیا سه‌باره‌ت به‌ ناسه‌قامگیریی داهاتوو هۆشدار ده‌دات و له‌ وتووێژێک له‌گه‌ڵ ئه‌و ڕۆژنامه‌یه‌دا ده‌ڵێت: "نه‌ سه‌رکه‌وتنی لاواز و نه‌ ڕای جیاواز سه‌باره‌ت به‌ ده‌نگه‌کانیش هیچ کاریگه‌رییێکی نه‌گونجاویان به‌ سه‌ر هه‌ستی سه‌رکه‌وتوویی ئه‌ردۆغاندا نابێت و ئیراده‌ی ئه‌و پڕۆسه‌یه‌ی به‌ره‌وڕووی بووینه‌ته‌وه‌ دژوارتر ده‌کات. ئه‌م بابه‌ته‌ لایه‌نه‌ دژبه‌ره‌کانی تورکیا دڵگه‌رم ده‌کات به‌ڵام به‌و مانایه‌شه‌ که‌ ڕۆڵگێڕانی نێونه‌ته‌وه‌یی به‌ ئاشکرا خوازیاری جێبه‌جێ نه‌بوونی هه‌ندێک له‌و گۆڕانکارییانه‌ن که‌ پێشنیار ده‌کرێن. ئه‌وه‌ش له‌ ڕاگه‌یێندراوه‌که‌ی ئه‌نجومه‌نی ئه‌ورووپادا ده‌بینرێت که‌ هه‌ر له‌ ئێستاوه‌ داوا ده‌که‌ن ڕێز له‌ سه‌ربه‌خۆیی ده‌سه‌ڵاتی داد بگیردرێت. قۆناغی دواتر له‌باری کۆمه‌ڵایه‌تی و سیاسییه‌وه‌ دژوار ده‌بێت و ناڕه‌زایه‌تی و مشت و مڕی سیاسیی توندی لێده‌که‌وێته‌وه‌."
ڕاغب سویلۆ، هه‌واڵنێری ڕۆژنامه‌ی سه‌باحی تورکیا –که‌ ڕۆژنامه‌یێکی سه‌ر به‌ ئه‌ردۆغانه‌- ده‌ڵێت: ده‌نگی ئه‌رێ کاردانه‌وه‌یێکه‌ به‌ بشێوه‌کانی ساڵانی پێشوو. که‌ بریتییه‌ له‌ ده‌ست­پێکردنه‌وه‌ی سه‌ربزێویی کورده‌کان، شه‌پۆلی هێرشی تیرۆریستی داعش و کووده‌تای بێ ئاکامی جوولای 2015. ناوبراو به‌ واشنتۆن پۆستی ڕاگه‌یاندووه‌: "به‌ڕای من میدیاکانی جیهان زیاتر ته‌رکیزیان له‌سه‌ر که‌سایه‌تیی ئه‌ردۆغان کردووه‌ و ئاوڕیان له‌ جیاوازیی کۆمه‌ڵایه‌تی و هه‌موو ئه‌و شته‌ی ئه‌م چوار ساڵه‌ی دوایی به‌ سه‌ر خه‌ڵکی تورکیادا هاتووه‌، نه‌داوه‌ته‌وه‌. زۆرینه‌ی ده‌نگده‌ران له‌ به‌ر ئه‌م کێشه‌ و قه‌یران و دژوارییانه‌ سیسته‌مێکیان هه‌ڵبژاردووه‌ که‌ ئیمکانی کۆنتڕۆڵ و ده‌سه‌ڵاتێکی زیاتر به‌ ده‌وڵه‌تی تورکیا ده‌به‌خشێت. هه‌ر ئه‌وه‌ش ده‌توانێت پێش به‌ سه‌رهه‌ڵدانی کێشه‌ی زیاتر بگرێت. ئه‌و سیسته‌مه‌ نوێیه‌ هه‌روه‌هاش ده‌سه‌ڵاتێکی زیاتر ده‌به‌خشێت به‌ سه‌رۆک کۆمار تاکوو بتوانێت به‌ بڕشته‌وه‌ به‌ره‌وڕووی قه‌یرانه‌کان بێته‌وه‌."
هاوارد ئایزنستات، مامۆستای زانستگای سنت لۆرێنس و توێژه‌ری "پڕۆژه‌ی دیموکراسیی ڕۆژهه‌ڵاتی ناڤین" (Project on Middle East Democracy) ڕایگه‌یاند: ده‌سه‌ڵاته‌کانی داهاتوو له‌ ئه‌نقه‌ره‌ ده‌بێت ده‌رس وه‌ربگرن له‌ توانای که‌مپه‌ینی "نا" که‌ توانیی سه‌ره‌ڕای فشاری زۆری ده‌وڵه‌ت دژ به‌و که‌مپه‌ جیاوازیی ده‌نگه‌کان بگه‌یێنته‌ که‌مترین ئاستی خۆی. به‌ڵام مومکینه‌ ئه‌ردۆغان ئاوڕ له‌و هۆشداره‌ش نه‌داته‌وه‌. که‌مپه‌ینی نا، به‌ ئاوڕدانه‌وه‌ له‌ سه‌رکوت کردنی ئه‌و که‌مپه‌ینه و‌ ئه‌و ڕاستییه‌ش که‌ زۆرینه‌ی سه‌رکرده‌کانی پارتی دیموکراتیکی گه‌لان له‌ زینداندان و هه‌روه‌هاش کۆنتڕۆڵی کاریگه‌ری میدیاکان له‌مه‌ڕ ڕووماڵی بانگه‌شه‌ی ناهاوسه‌نگ له‌ لایه‌ن ده‌وڵه‌ته‌وه‌ ئه‌نجام درا، زۆر به‌ باشی ئه‌رکی خۆی ڕاپه‌ڕاند. سه‌رکه‌وتن بۆ ئه‌ردۆغان هه‌ر سه‌رکه‌وتنه‌ ئه‌گه‌رچی لاوازیش بێت. ئه‌گه‌ری ئه‌وه‌ش زۆر که‌مه‌ که‌ ئه‌ردۆغان واز له‌ تۆکمه‌کردنی ده‌سه‌ڵاتی خۆی بهێنێت یان به‌ شێوازێکی هه‌ست­پێکراو ده‌ستی به‌ره‌و لایه‌نه‌ دژبه‌ره‌کانی درێژ بکاته‌وه‌. ئه‌ردۆغان بڕیاری دا که‌ ده‌نگی ئه‌رێ ده‌بێته‌هۆی سه‌قامگیریی زیاتر و گه‌ڕانه‌وه‌ی گه‌شه‌ی ئابووری. من هیچ گومانێکم نییه‌ که‌ هیچ له‌و شتانه‌ ڕوو ناده‌ن.
عومه‌ر تاشپینار، توێژه‌ری باڵای ڕێکخراوی برووکینگز (Brookings Institution) ئاماژه‌ به‌ گرینگیی شکستی که‌مپه‌ینی ئه‌رێ له‌ سێ شاری گه‌وره‌ی تورکیا به‌تایبه‌ت ئه‌سته‌نبۆڵ ده‌کات که‌ سه‌رده‌مێک بوو ئه‌ردۆغان شاره‌وانی ئه‌و شاره‌ بوو. ناوبراو ده‌ڵێت: "ئه‌وه‌ی که‌ ئه‌ردۆغان له‌ ساڵی 1994 به‌ملاوه‌ بۆ یه‌که‌م جار نه‌یتوانی ده‌نگه‌کانی شاری ئه‌سته‌نبۆڵ بۆ خۆی ڕابکێشێت نیشانه‌یێکی هه‌ره‌ گرینگه‌ له‌وه‌ی که‌ ته‌نانه‌ت هه‌ندێک له‌ لایه‌نگران و پشتگیرانی ئاکپارتی ده‌ستیان له‌ ئه‌ردۆغان به‌رداوه‌. ئاکامی هه‌ڵبژاردنه‌که‌ هه‌روه‌ها ئه‌وه‌ش ده‌سه‌لمێنێت که‌ حزبی هاوپه‌یمانی دژ به‌ ئه‌ردۆغان ئیمکانی ئه‌وه‌ی هه‌یه‌ ده‌سه‌ڵاتێک وه‌کوو ئه‌ڵته‌رنه‌تیڤ بۆ ناوبراو به‌کاربهێنێت. ململانێی حزبه‌ دژبه‌ره‌کان له‌مپه‌رێکی گه‌وره‌یه‌ بۆ دیموکراسی له‌ تورکیا. پێویسته‌ جووڵه‌ی هه‌موو لایه‌نه‌ دژبه‌ره‌کان له‌مه‌ڕ داکۆکی بۆ یه‌کگرتنه‌وه‌ ده‌ستپێبکات."
ئایکان ئه‌رده‌میر، توێژه‌ری باڵای ناوه‌ندی "به‌ره‌ڤانی له‌ دیموکراسییه‌کان" (Foundation for Defense of Democracies) هیوای به‌ پێکهاتنی به‌ره‌ی نوێی ته‌که‌سورخوازی دژ به‌ ئه‌ردۆ‌‌غان هه‌یه‌ و ده‌ڵێت: "ئه‌مه‌ گشتپرسییێکه‌ که‌ ده‌نگده‌ره‌ کورده‌کانی له‌ ڕۆژهه‌ڵات و تورکه‌ سیکۆلاره‌کانی له‌ ڕۆژئاوا ده‌نگێکی یه‌کسانیان پێداوه‌. هه‌ر ئه‌وه‌ش ده‌توانێت ده‌ستپێکێک بێت بۆ سه‌رده‌مێکی نوێ. ڕه‌قه‌مه‌کان هه‌ن، وزه‌ هه‌یه‌ به‌ڵام پرسیاری سه‌ره‌کی ئه‌مه‌یه‌ ئایا که‌سێک ده‌توانێت که‌ڵکیان لێوه‌ربگرێت یان خۆد خه‌یر."
گۆنۆل تۆل، به‌رپرسی "ناوه‌ندی توێژینه‌وه‌ی تورکیای ڕێکخراوی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست" (Middle East Institute's Center for Turkish Studies) پێوایه‌ ئه‌ردۆغان مومکینه‌ ڕه‌وتێکی میانه‌ڕه‌وتر بگرێته‌به‌ر و له‌وانه‌شه‌ پڕۆسه‌ی ئاشتی له‌گه‌ڵ دابه‌شخوازه‌ کورده‌کانیش ده‌ستپێبکاته‌وه‌. ناوبراو به‌ واشنتۆن پۆستی وتووه‌: "ئه‌م ئاکامه‌ی ئه‌مڕۆ وه‌ده‌ستهاتووه‌ به‌و مانایه‌یه‌ که‌ ئه‌ردۆغان له‌ نێو حه‌وزه‌ی نه‌ریتیی ده‌نگده‌ره‌کانیدا پێگه‌ی خۆی له‌ده‌ست داوه‌ و نه‌یتوانیوه‌ به‌و شێوازه‌ی که‌ ده‌یه‌وێت ناسیۆناڵیسته‌کانیش کۆبکاته‌وه‌. هه‌موو ئه‌مانه‌ پێویستی به‌ له‌حنێکی جیاواز هه‌یه‌ بۆ هه‌ڵبژاردنی سه‌رۆک کۆماری داهاتوو که‌ له‌ ساڵی 2019دا به‌ڕێوه‌ده‌چێت. ناوبراو ده‌ڵێت: ده‌سته‌وداوێنی میانه‌ڕه‌وی بێت و هه‌نگاوی باش بۆ پێڕاگه‌یشتن به‌ دابه‌زینی ئابووری تورکیا هه‌ڵبگرێت. له‌م هه‌لومه‌رجه‌دا به‌ستێنی ده‌ستپێکردنه‌وه‌ی دانووستانه‌کان له‌گه‌ڵ کورده‌کان زیاتر له‌ هه‌موو کاتێک ڕه‌خساوه‌. به‌تایبه‌ت ئه‌ردۆغان له‌ نێو کورده‌کاندا ئاکامێکی باشتر له‌وه‌ی به‌ده‌ستهێنا که‌ خۆی چاوه‌ڕوانی ده‌کات."
سۆنه‌ر جاکاپتای، کارناسی تورکی "ڕێکخراوی سیاسه‌تی ڕۆژهه‌ڵاتی نزیکی واشنتۆن" (Washington Institute for Near East Policy) و نووسه‌ری کتێبێکی نوێ سه‌باره‌ت به‌ ئه‌ردۆغان ده‌ڵێت: سه‌رکه‌وتنه‌ لاوازه‌که‌ی ئه‌ردۆغان زیاتر لایه‌نی پۆزه‌تیڤی هه‌یه‌ تا ئه‌وه‌ی که‌ نوسخه‌یێک بێت بۆ بشێوه‌ی سیاسیی درێژخایه‌ن.
ناوبراو ده‌ڵێت: "به‌ڕای من ئه‌مه‌ باشترین ئاکامێک بوو که‌ ده‌کرا ده‌سته‌به‌ر بکرێت. ئه‌گه‌ر ئه‌ردۆغان شکستی بهێنایه‌ بێ گومان ده‌که‌وته‌ شوێن به‌ڕێوه‌بردنی دووباره‌ی گشتپرسییه‌که‌. ئه‌وه‌ش خولێکی ناسه‌قامگیریی به‌دوا ده‌بوو و ئه‌گه‌ر به‌ جیاوازیی زۆریشه‌وه‌ سه‌ربکه‌وتایه‌ زیاتر له‌ ده‌سه‌ڵاتی ڕێگه‌پێدراوی خۆی ده‌چووه‌ پێشوو و به‌ته‌واوه‌تی ده‌بوو که‌سایه‌تییێکی تۆتالیته‌ر. به‌ڵام ئێستاکه‌ باڵه‌کانی قڕتاون و خۆشی بێ ده‌مار بووه‌."
وه‌رگێڕان له‌ فارسییه‌وه‌: شیلان محه‌مه‌دی
 
کۆدی هه‌واڵنێر: 60104

کۆدی بابه‌ت: 71804  |  به‌روار: ۱۳۹۶/۱/۲۸  |  کاتژمێر: 15 : 28

FaceBook   Twitter   Delicious   Digg   Buzz   Google Bookmarks   ˜áæÈ  
ناردنی بۆچوون
ناو و شۆره‌ت:
ئیمه‌یل:
بۆچوون:
بۆچوونی نێردراو‬
هه‌واڵی پێوه ندیدار
یه‌ک بان و دوو هه‌وا
پارتی دیموکراتیکی گه‌لان داوای له‌ وه‌فدی باڵای هه‌ڵبژاردنه‌کان کرد که‌ گشتپرسییه‌که‌ به‌تاڵ بکه‌نه‌وه‌
حکوومه‌تی تورکیا و وه‌فدی باڵای هه‌ڵبژاردنه‌کان کووده‌تایان کرد/ ده‌بێ گشتپرسییه‌که‌ دووپات بکرێته‌وه‌
سه‌دان که‌س به‌ به‌رزکردنه‌وه‌ی سکاڵا له‌ دژی وه‌فدی باڵای هه‌ڵبژاردنه‌کانی تورکیا ده‌یانه‌وێت گشتپرسییه‌که‌ به‌تاڵ بکه‌نه‌وه‌
له‌ ناڕه‌زایه‌تی ده‌ربڕین به‌ ده‌ره‌نجامی گشتپرسیی یاسای بنه‌ڕه‌تیی تورکیا 50 که‌س ده‌ستگیر کران
50 ساڵ له‌ مێژووی تورکیادا مه‌شرووعییه‌ت و ده‌ره‌نجامی ڕیفراندۆم ده‌خرێته‌ به‌ر باس و لێکدانه‌وه‌
بۆچی کورده‌کان و تورکه‌کان ده‌نگیان به‌ گۆڕینی یاسای بنه‌ڕه‌تیی تورکیا دا؟/ حسێن مه‌عرووف پوور
زۆرترین دەنگی "نا" و دەنگی "ئەرێ" لە کامە پارێزگاکانی تورکیا وەدەست هاتوون؟
سەری ڕێز بۆ ئیرادەی گەلی تورکیا دادەنەوێنین/ حکوومەتی تورکیا بە کردەوە شکستی هێناوە
یاسای بنەڕەتیی کوودەتای 1982 کۆتایی پێهات/ ڕیشەی تیرۆر لە تورکیا دەبێ وشک بکرێت
دوایین هه‌واڵه‌کان
پێداگری لە زەرورەتی پەلەکردن لە دۆزینەوەی رێگەچارەی سیاسیی ئیدارەی ناوچە ئازادکراوەکانی عێراق
سەلاحەدین دەمیرتاش قسەی زۆرە بۆ وتن/ ئەو لە دادگەی داهاتووشیدا باس لە شتی گرینگ دەکات
ئەردۆغان پشتیوانی لە داعش و پێڕەوی لە سیاسەتی تیرۆری کوردەکانی هەرێم و سووریا دەکات
60 لە سەدی شاری تەبقا کەوتۆتە ژێر کۆنتڕۆڵی سوپای دیموکراتیکی سووریا
پەکەکە هۆکاری تەواو کێشەکانی شەنگالە
بڵاوبوونەوەی وێنەی سەربازانی ئەمریکایی لە پەنای هێزەکانی یەپەگە
یەکێک لە گرینگترین رێگاکان بۆ تۆکمەکردنی ئاسایش و پاراستنی وڵات، بەشداریی بەربڵاو لە هەڵبژاردنەکانە
بەربژێران بەڵێن بدەن کە پشتیوانی لە چینی کەمداهات و لاواز لە یەکەمایەتی دابنێن
3 هەزار و 974 کەسی دیکە له کارمەندانی دەوڵەتیی تورکیا لە سەر کار لابران
قاڵیباف هیچ بەرنامەیێکی بۆ کشانەوە بەقازانجی پاڵێواروەکانی دیکە نییە
رەئیسی، میرسەلم و ڕۆحانی لە کۆمیتەی چاودێری هەڵبژاردن سکاڵایان بەرز کردەوە
ئەگەری بەشداریی پاڵێوراوی کورد لە لیستی ڕیفۆرمخوازانی شۆرای شاری تاران
ڕەوتی بەرەنگاربوونەوەی جەماعەتی گولەن بە لاڕێدا چووە
گردبوونەوەی ناڕەزایەتیی دانیشتوانی "حەسەناوا"ی سنه له بەردەم شارەوانی
یاری کۆتایی کێبەرکێی گۆڵباڵی نابینایان بە میواندارێتیی بانە بەڕێوەچوو
ئیمکانات