به‌ بۆنه‌ی 232هه‌مین ساڵوه‌گه‌ڕی له‌دایکبوونی شاری "هه‌ڵمه‌ت و قوربانی"؛
سلێمانی؛ ڕزگارکردنی شاری خولیاکانی شازاده‌یه‌کی کورد/ تانیا گودسوزیان
به‌شی جیهان- له‌ ساڵی 1784، شازاده‌یه‌کی به‌رزه‌فڕی کورد بناغه‌ی پێته‌ختێکی نوێ بۆ ڕه‌سه‌نایه‌تیی کوردیی بابانی دانا. ئه‌و شاره‌ سلێمانی بوو. هه‌ندێک هه‌وڵ بۆ ڕزگارکردنی ئاسه‌واره‌کانی سلێمانیی کۆن، که‌ سه‌رده‌مێک سه‌نگه‌ری جۆراوجۆری و نیشتمانێک بۆ هه‌موو کوردێک بوو، له‌گه‌ڕدایه‌.
"ئیبراهیم پاشا"ی لاو، ساڵیانێک له‌ شاره‌ پڕهاتوچۆکانی به‌غدا و ئه‌سته‌نبۆڵ ژیابوو. ئێستا گه‌ڕابوویه‌وه‌ بۆ زێده‌که‌ی خۆی واتا قه‌ڵاچوالان که‌ له‌و کاته‌دا وه‌کوو ناوچه‌یه‌کی دووره‌ڕێی گوندی ده‌ناسرا. به‌ڵام له‌گه‌ڵ خۆی خولیای چێکردنی شارێکی کوردنشینیشی هێنا. شارێک ڕێک هاوشێوه‌ی پێشکه‌وتووترین شاره‌کانی هه‌ردوو ئیمپراتووریای فارس و عوسمانی که‌ به‌جێی هێشتبوون. ناوی سلێمان پاشای باوکی نایه‌ سه‌ر شاره‌که‌. شاره‌که‌ له‌ ناوچه‌یه‌کی کوێستانیدایه‌ که‌ له‌ دێرۆکی گیل گه‌مێش به‌ مه‌ڵبه‌ندی "زاموا" ناسراوه‌. سلێمانی که‌ له‌ لای باکووردا کێوه‌کانی ئه‌زمه‌ر، گۆیژه‌ و قه‌یوان، له‌ لای باشوور بارانان و لایه‌نی ڕۆژئاوادا ته‌پۆڵکه‌کانی تاسلووجه‌ ده‌وریان ته‌نیوه‌ له‌ ده‌ستدڕێژی و هێرش پارێزراوه‌.
دانیشتووانی شاره‌که‌ له‌ دوور و نزیکه‌وه‌ هاتوونه‌ته‌ ئه‌وێ؛ فه‌یله‌سووف، شاعیر و نووسه‌رانی کورد له‌ هه‌موو شوێنه‌کانی کوێستانه‌کانی زاگرۆس، بنه‌ماڵه‌ی دوورخراوی پاشایه‌تییه‌کانی ڕۆژئاوای ئێران، بازاڕییه‌کانی باشووری ڕۆژهه‌ڵاتی ئاناتۆلی و کارخولقێنه‌رانی بیرمه‌ندی گونده‌کانی ده‌وروبه‌ر، ئاکۆ غه‌ریب، هونه‌رمه‌ند و مێژووزانی سلێمانی وتی: به‌ پێچه‌وانه‌ی زۆربه‌ی شار و شارستانه‌کانی ناوچه‌که‌ سلێمانی به‌و مه‌به‌سته‌ دروست نه‌کرا تا پاش گه‌شه‌کردن ببێته‌ شار، به‌ڵکوو هه‌ر له‌ سه‌ره‌تاوه‌ به‌و شێوه‌یه‌ دروست کرا که‌ پیشانده‌ری شار بێت.
سلێمانی هه‌ر له‌ سه‌ره‌تای چێکرانه‌وه‌ له‌ ڕوانگه‌ی فه‌رهه‌نگییه‌وه‌ نیشتمانی هه‌موو کوردێک بوو که‌ ئیبراهیم پاشا ده‌ستی کرد به‌ چێکردنی شاره‌که‌، بیره‌وه‌ران و ڕووناکبیرانی هه‌ولێر و که‌رکووک و کوردستانی ئێرانی ڕاکێشا. هه‌روه‌ها جووله‌که‌ و مه‌سیحی و ئه‌رمه‌نییه‌کانیشی هێنایه‌ شاره‌که‌وه‌ چوونکه‌ سلێمانی شارێکی بازتر بوو.
سلێمانی چۆن چێکرا؟
سه‌ره‌تا شوێنێک بۆ عیباده‌ت چێکرا. مزگه‌وته‌ گه‌وره‌که‌ له‌ ساڵی 1785 دروست کرا و کتێبخانه‌یه‌کی به‌ربڵاوی بوو، بوویه‌ ناوه‌ندێک بۆ زانست و هاوکاریی کۆمه‌ڵایه‌تی، هه‌موو شتێک له‌ ده‌وری مزگه‌وته‌که‌ دروست کرا. خانووه‌ گه‌وره‌کان، بازاڕێک و قوتابخانه‌کان.
سه‌ره‌تاکانی سه‌ده‌ی 19 په‌نابه‌رانی حکوومه‌ته‌ ڕووخاوه‌که‌ی ئه‌رده‌ڵان له‌ باکووری ڕۆژئاوای ئێران ڕوویان کرده‌ سلێمانی و له‌ ناویاندا که‌سایه‌تییه‌کی به‌رجسته‌ وه‌کوو مه‌ستووره‌ی ئه‌رده‌ڵان، بێوه‌ی خه‌سرۆخانی ئه‌رده‌ڵان ده‌بینرا.
مه‌ستووره‌ که‌ له‌ ساڵی 1848 کۆچی دوایی کرد و هه‌ر له‌ سلێمانیش ئه‌سپه‌رده‌ی خاک کرا، شاعیر و مێژوونووسێکی به‌رجسته‌ بوو. نووسراوه‌کانی سه‌باره‌ت به‌ مێژووی کورد- که‌ به‌ فارسی نووسراون- ئێستاش وه‌کوو سه‌رچاوه‌یه‌ک بۆ لێکۆڵه‌رانی پرسی کورد که‌ڵکیان لێوه‌رده‌گیرێت.
ئاکۆ غه‌ریب ده‌ڵێ: "مه‌ستووره‌ ئه‌رده‌ڵان پاش ئه‌وه‌ی حکوومه‌ته‌که‌یان له‌لایه‌ن ئیمپراتووری فارسه‌وه‌ ڕووخێندرا ڕووی کرده‌ سلێمانی. نه‌خۆشیی که‌فته‌یی هه‌موو لایه‌کی گرتبوو. مێرده‌که‌ی مه‌ستووره‌ زۆربه‌ی ئه‌و ده‌رباریانه‌ی له‌گه‌ڵیان بوون نیشانه‌ی نه‌خۆشییه‌که‌یان پێوه‌ بوو و هه‌ر به‌و هۆیه‌شه‌وه‌ گیانیان له‌ده‌ستدا. به‌و بۆنه‌وه‌ پێش له‌وه‌ بڕۆنه‌ ناو شاره‌ ماوه‌یه‌ک له‌ قه‌ره‌نتینه‌ مانه‌وه‌."
به‌ردتاش و پیشه‌وه‌ری کارزان و کارامه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌رده‌ڵانه‌کان هاتنه‌ سلێمانی و ناوچه‌یه‌کیان بۆ خۆیان دروست کرد به‌ ناوی ده‌رگه‌زن.
له‌ میانه‌کانی سه‌ده‌ی 19، میرنشینانی بابان تا ڕێژه‌یه‌ک له‌ حکوومه‌تی سه‌فه‌وی سه‌ربه‌خۆ ببوون و شاره‌که‌ ببوو به‌ ناوه‌ندی بزووتنه‌وه‌ی ڕووناکبیری و سیاسی بۆ کورده‌کان. له‌گه‌ڵ ده‌سپێکی سه‌ده‌ی 20 سلێمانی پڕ بوو له‌ خانووی پڕشکۆ که‌ به‌ شێوه‌ی نژیارڤانیی نه‌ریتیی ناوچه‌که‌ چێکرابوون و له‌ هه‌موو شاردا ده‌بینران.
شاره‌که‌ خه‌ریکه‌ ون ده‌بێت
ئه‌وڕۆکه‌، سلێمانی هێشتاش له‌سه‌ر پێیه. 14ی نۆڤێمبێری ئه‌وساڵ 232هه‌مین ساڵوه‌گه‌ڕی دامه‌زراندنی ئه‌و شاره‌ بوو.
به‌ڵام بێگومان ڕێژه‌یه‌کی زۆر که‌م له‌ ڕۆحی سه‌ره‌کیی دامه‌زرێنه‌ره‌که‌ی تێدا ماوه‌. ئه‌زمه‌ر، گۆیژه‌ و بارانان- ئه‌و کوێستانه‌ پڕشکۆیانه‌ی ده‌وری شاریان ته‌نیوه‌ و ده‌یپارێزن- ئێستا ناوی هه‌ندێک ته‌لاری به‌رز و ئاسمانگه‌زه‌ که‌ ده‌یه‌ی ڕابردوو دروست کراون.
زاڵ به‌ سه‌ر مه‌یدانی سه‌را و نزیکی مزگه‌وت، په‌یکه‌ره‌ی مه‌ڕمه‌ڕینی ئیبراهیم پاشا دانراوه‌. ساڵی 2005 له‌ ڕێوڕه‌سمێکدا به‌ بۆنه‌ی 200هه‌مین ساڵوه‌گه‌ڕی له‌دایکبوونی مه‌ستووره‌ ئه‌رده‌ڵان له‌ په‌یکه‌ره‌که‌ی ئیبراهیم پاشا ڕوونوێنی کرا.
به‌ڵام مێژووزانان و ئه‌وانه‌ی ده‌یانهه‌وێ شاره‌که‌ ڕزگار بکه‌ن، له‌و بڕوایه‌دان که‌ په‌یکه‌ره‌کان ڕۆحی سلێمانی ڕزگار ناکه‌ن.
بڕوایان وایه‌ خولیای ته‌لارسازی و چێکرانی مینی ماڵی یه‌ک له‌ دوای یه‌ک له‌لایه‌ن خه‌ڵکی خۆجێیه‌وه‌ که‌ پاش هێرشی ئه‌مه‌ریکا له‌ ساڵی 2003 ده‌ستی پێکرد، هه‌ڕه‌شه‌یه‌که‌ بۆ ئه‌وه‌ش که‌ له‌ سلێمانی ماوه‌ته‌وه‌. له‌ ئێستادا ئاسمانگه‌ز و هه‌وربڕی کۆنکرێتی و شووشه‌یی سێبه‌ریان خستۆته‌ سه‌ر ئه‌و ناوچانه‌ی که‌ زه‌مه‌نێک خانووچکه‌ی خشتی و گه‌وره‌ماڵی چێکراو له‌ به‌ردی سپی بوون.
سادق ساڵح، سه‌رۆکی به‌شی وێنه‌ له‌ ئه‌رشیڤی نه‌ته‌وه‌یی "ژین" به‌ که‌سه‌ره‌وه‌ ده‌ڵێت: هه‌موو بینا کۆنه‌کان خه‌ریکه‌ له‌ به‌ین ده‌چن و هه‌ندێک خاپوور بوون و ژماره‌یه‌کیش وه‌به‌ر که‌مته‌رخه‌می که‌وتوون.
"پێویسته‌ بیانپارێزین، ئه‌گه‌ر هه‌وڵێکی گونجاویان بۆ نه‌ده‌ین پاش چه‌ند ساڵ له‌ شاره‌که‌دا چیدی بینایه‌کی کۆن نامێنێت تا خه‌می پاراستنمان بێت. واده‌زانم ئه‌مه‌ هه‌ڵه‌یه‌کی هه‌ره‌گه‌وره‌یه‌ که‌ ده‌وڵه‌ت هیچ ده‌ورێکی له‌مباره‌وه‌ نییه‌."
ساڵح و غه‌ریب له‌و که‌سانه‌ن بۆ پاراستنی ئه‌و شته‌ی له‌ شاره‌ خه‌وناوییه‌کی ئیبراهیم پاشا ماوه‌ته‌وه‌ کار ده‌که‌ن. ئه‌مه‌ش هه‌وڵێکه‌ که‌ له‌مپه‌ڕی زۆری له‌به‌رده‌مدایه‌.
ئه‌ودووانه‌ وا بیر ده‌که‌نه‌وه‌ یه‌کێک له‌ کێشه‌ سه‌ره‌کییه‌کان ئه‌وه‌یه‌ ڕێژه‌یه‌کی که‌می دانیشتووانی شاره‌که‌، پێشینه‌ی خۆیان و بنه‌ڕه‌تیان له‌ سلێمانی زۆرتر له‌ چه‌ند ده‌یه‌ ده‌زانن.
ساڵح ده‌ڵێ: زۆربه‌ی دانیشتووانی شاره‌که‌ ئه‌و په‌نابه‌رانه‌ن که‌ له‌ ڕه‌وتی ئه‌نفالدا له‌ گونده‌کانی ده‌وروبه‌ری هاتوونه‌ته‌ ئێره‌. بۆیه‌ش سه‌باره‌ت به‌ مێژووی سلێمانی هیچ نازانن و له‌ ڕاستیشدا هۆگریشی نین.
ده‌شڵێت: زۆربه‌ی کاربه‌ده‌ستانی ده‌وڵه‌تی هه‌رێم و ته‌نانه‌ت کاربه‌ده‌ستانی شاره‌وانیش به‌ ڕه‌چه‌ڵه‌ک خه‌ڵکی ئه‌م شاره‌ نین و هه‌ر ئه‌وه‌ش ده‌بێته‌هۆی ئه‌وه‌ ئاسته‌م ڕازی ده‌بن گوژمه‌یه‌ک بۆ پاراستنی شاره‌که‌ ته‌رخان بکه‌ن.
سادق ساڵح ده‌ڵێت: ئێستاکه‌ سلێمانی بۆته‌ گوندێکی زۆر گه‌وره‌ و به‌ بیرۆکه‌ی گوند ئیداره‌ ده‌کرێت. له‌ ڕۆژهه‌ڵاتی ناڤیندا جیاوازییه‌کی به‌رچاو نێوان خه‌ڵکی گوند و شار دیاره‌. ئه‌وه‌ی ئه‌مڕۆکه‌ ده‌یبینین تێکه‌ڵاوێک نێوان هێڵه‌کانی بیرۆکه‌یه‌کی گوندییه‌ که‌ زاڵ بووه‌ به‌ سه‌ر شاردا. ئه‌مه‌ش واتا هیچ نیگه‌رانییه‌ک بۆ ڕاگرتنی ماڵه‌ کۆن و مێژووییه‌کان نییه‌. سلێمانی شاری مێژوویی ئه‌وان نییه‌. که‌واته‌ ئه‌و مژاره‌ش به‌ گرینگ نازانن.
هه‌روه‌ها زیادیش ده‌کات: ئێمه‌ ته‌نیا چه‌ند بنه‌ماڵه‌ی ڕه‌سه‌نین که‌ شاره‌که‌مان چۆڵ نه‌کردووه‌ و بیره‌وه‌رییه‌کانی ژیانی کۆنی ئه‌م شاره‌مان له‌گه‌ڵدایه‌. زۆرێک له‌ بنه‌ماڵه‌ کۆنه‌کان کۆچیان کردووه‌ و له‌ ئۆردۆن، تورکیا، ئه‌ورووپا و دیکه‌ی شوێنه‌کان ده‌ژین.
پاش داگیرسانی شه‌ڕ له‌ نزیکی که‌رکووک و شه‌ڕێکی دیکه‌ش له‌ مووسڵ له‌ مه‌ودای ته‌نیا 100 کیلۆمه‌تر له‌ولاتر و سه‌ره‌وڕێژبوونی شه‌پۆلی ئاواره‌ ناوخۆییه‌کان، سلێمانی جارێکتریش بۆته‌ شوێنێک بۆ دانیشتووانی ناوچه‌ دووره‌ڕێکان.
به‌ڵام ته‌نانه‌ت پێش شه‌ڕی دژه‌داعش و پێش دابه‌زینی زۆری نرخی نه‌وت و فه‌له‌ج بوونی ئابووریی هه‌رێمی کوردستان، هه‌ست نه‌ده‌کرا سه‌رمایه‌دانه‌ریه‌کی زۆر بۆ پڕۆژه‌کانی نۆژه‌نکردنه‌وه‌ و پاراستنی ئاسه‌واره‌کان هه‌بێت.
ئاکۆ غه‌ریب ده‌ڵێ: سه‌رده‌می ده‌سه‌ڵاتی سه‌دام حسێن، هه‌وڵیان نه‌دا مێژووی کورده‌کان له‌ناو به‌رن، به‌ڵام ئه‌م که‌مته‌رخه‌مییه‌ی ئه‌وڕۆکه‌ و ئاوڕنه‌دانه‌وه‌ له‌م بابه‌ته‌ خه‌ریکه‌ له‌ به‌ینمان ده‌بات. حکوومه‌تی هه‌رێمی کوردستان قه‌ت ئاوڕێکی ئه‌وتۆی له‌ پاراستنی ئه‌له‌مێنته‌ مێژووییه‌کان نه‌داوه‌ته‌وه‌ و هه‌میشه‌ ململانێیه‌ک بۆ وه‌رگرتنی بودجه‌ له‌م بواره‌دا هه‌بووه‌.
سادق ساڵح ده‌ڵێ: ناچار ڕوویان کردۆته‌ خه‌ڵاتکارانی که‌رتی تایبه‌ت تاوه‌کوو بودجه‌ی ئه‌و کارانه‌ دابین بکه‌ن.
تێکه‌ڵاوێک له‌ شێوازه‌کان
گه‌شت له‌ شه‌قامه‌ ته‌سکه‌کانی گه‌ڕه‌کی سه‌ره‌کی، چمان پیاسه‌کردن له‌ مێژوویه‌.
له‌و گه‌ڕه‌کانه‌دا، دیامانی جۆراوجۆری یه‌که‌م کۆچبه‌ره‌کان دیاره‌. غه‌ریب ڕوونی ده‌کاته‌وه‌ که‌ ئه‌و که‌سانه‌ی له‌ ده‌شته‌کانی کۆیه‌ و هه‌ولێره‌وه‌ هاتنه‌ ئێره‌، بڕیاریان دا ماڵه‌کانیان له‌ خشت چێبکه‌ن، چوونکه‌ له‌و ناوچه‌یه‌دا زۆرتر ئه‌وه‌یان بۆ بیناسازی به‌کار ده‌برد. چوونکه‌ له‌ ناوچه‌که‌یاندا به‌ردیان له‌ به‌رده‌ست نه‌بوو.
ده‌شڵێت: زۆربه‌ی خه‌ڵک که‌ره‌سته‌ی بیناسازیان له‌ ناوچه‌کانی خۆیان ده‌هێنا، ئه‌گه‌رچی سازێنه‌ره‌ ڕاسته‌قینه‌کان له‌ سنه‌ی ڕۆژئاوای ئێران و ئامه‌د له‌ ڕۆژهه‌ڵاتی ئاناتۆلی بوون. به‌م شێوه‌یه‌ شاره‌که‌ بوویه‌ تێکه‌ڵاوێک له‌ شێوازه‌کانی بیناسازی.
ئه‌وانه‌ی ده‌یانویست له‌ که‌ره‌سته‌ی خۆجێیی که‌ڵک وه‌رگرن، ده‌بوو یا به‌ردی زه‌رد، ڕه‌ق و ناڕێکۆپێکی مالکاندی به‌ کار به‌رن یان خۆ له‌ به‌ردی نه‌رمتر و سپی تری شیرکوش که‌ له‌ گوندی کانبه‌ردینه‌ په‌یدا ده‌بوو که‌ڵک وه‌رگرن. ده‌وڵه‌مه‌نده‌کان شیرکوشیان هه‌ڵده‌بژارد و هه‌ژاره‌کان هۆگری به‌ردی مالکاندی بوون.
ئه‌وڕۆکه‌ ته‌نیا 14 خانووی گه‌وره‌ی کۆن له‌ سلێمانی ماونه‌ته‌وه‌. ئه‌م ماڵانه‌ بریتین له‌ ماڵی که‌ریمی ئالکا، که‌سایه‌تییه‌کی کوردی مه‌سیحی که‌ ده‌گوترێت له‌ سه‌رده‌می شه‌ڕی دووهه‌می جیهانیدا ژیانی زۆر که‌سی ڕزگار کردووه‌. ماڵی عه‌لی که‌ماڵ به‌گ، که‌ پێش ساڵی 1958، نوێنه‌ری سلێمانی له‌ په‌رله‌مانی عێراق بووه‌ و ماڵی سۆفی که‌ریم ساڵی 1887 دروست کراوه‌ و ساڵی 1996 به‌ نرخی دابینکراوی 20 هه‌زار دۆلار له‌لایه‌ن کوڕه‌که‌ی که‌ریمه‌وه‌ فرۆشرایه‌ شاره‌وانیی سلێمانی به‌و مه‌رجه‌ی نۆژه‌ن بکرێته‌وه‌ و بکرێته‌ مۆزه‌خانه‌.
هه‌روه‌ها به‌شێکی چکۆله‌ی ماڵی محه‌مه‌د ئه‌مینی زه‌کی به‌گ (1948- 1880)، هونه‌رمه‌ند، مێژووناس و سیاسه‌توانی له‌دایکبووی شاری سلێمانیش ماوه‌ته‌وه‌. نیگارکێشییه‌کانی له‌ به‌غدا، به‌ تایبه‌ت وێنه‌یه‌ک که‌ له‌ وێستگه‌یه‌کی ئه‌سپی به‌غدا به‌ ناوی "گاریا" کێشاویه‌ته‌وه‌ له‌ ڕیزی باشترین نیگارکێشییه‌کانه‌‌ و له‌ تێکرای مۆزه‌خانه‌کانی ڕۆژهه‌ڵاتی ناڤین ئاوێزان کراوه‌.
زیاده‌ له‌مه‌ش، له‌ ساڵی 2006ه‌وه‌ پڕۆژه‌یه‌ک له‌ژێر چاوه‌دێری یۆنیسکۆ ده‌ستی پێکردووه‌ تاوه‌کوو بینای شاره‌وانیی سه‌رده‌می عوسمانی به‌ ناوی "به‌ر ده‌رکی سه‌را" و هه‌روه‌ها ئۆتێل فه‌ره‌ح، پشووخانه‌یه‌کی کۆنی ناوه‌ندی بازاڕ بپارێزێت. هه‌روه‌ها یۆنسکۆ له‌ مۆزه‌خانه‌ی سلێمانی بۆ درێژه‌دان به‌ چالاکییه‌کانی بواری ئه‌رشیڤیش پشتیوانیی کردووه‌.
دیاره‌ هه‌ندێکیشیان خاپوور بوونه‌. سادق ساڵح ئاماژه‌ی کرده‌ بینای ماڵی نووری عه‌لی که‌ له‌ ساڵه‌کانی ده‌یه‌ی 1980 له‌ سه‌رده‌می ده‌وڵه‌تی به‌عسیدا خاپوور کرا. ده‌رمانخایه‌ک که‌ له‌ ساڵه‌کانی ده‌یه‌ی 1930 دروست کرا، له‌و کاته‌دا بڵیندترین بینای سلێمانی بوو.
ساڵح وه‌بیری دێته‌وه‌ و ده‌ڵێت: یه‌کسه‌ر خاپووریان کرد چوونکه‌ له‌ ناوه‌ندی شاردار بوو و ده‌یانویست شه‌قامه‌که‌ به‌رین بکه‌نه‌وه‌.
بازاڕێکی چکۆله‌ش هه‌ر له‌و نزیکانه‌دا بوو؛ پێمان ده‌گوت قه‌یسه‌ری عوسمان پاشا، به‌ڵام له‌ سه‌رده‌می حکوومه‌تی به‌عسی له‌ ده‌یه‌ی 1980 له‌ به‌ین چوو. بینایه‌کی کۆن بوو و له‌ کۆتاییه‌کانی سه‌ده‌ی 19 چێکرابوو و نزیکی بازاڕی ئێستا له‌ ناوه‌ندی شاردا بوو. ئێستا بازاڕێکی نوێ و دووکانی نوێ جێگای ئه‌و بازاڕه‌یان گرتووه‌ته‌وه‌.
نۆژه‌نکردنه‌وه‌
غه‌ریب به‌ ته‌واوی هۆگری پڕۆژه‌ی نۆژه‌نکردنه‌وه‌یه‌؛ ئه‌ڵبه‌ت به‌و مه‌رجه‌ی مه‌به‌ستی پڕۆژه‌کان په‌رداختکردنه‌وه‌ی بیناکان بێت نه‌ک وه‌کوو چێکردنه‌وه‌یان.
ده‌ڵێ: ئه‌وه‌ی که‌ من دژایه‌تیی له‌گه‌ڵ ده‌که‌م ئه‌وه‌یه‌ ئاخۆ که‌ی ده‌وڵه‌ت ماڵه‌ کۆنه‌کان خاپوور ده‌کات و له‌ جیاتی ئه‌وان سووپه‌رمارکێت و بینای به‌رز چێده‌کات. من خوازیاری ئه‌وه‌م هه‌وڵ بۆ پاراستن و ڕاگرتنی ئه‌و ماڵه‌ کۆنانه‌ی مێژوو و شوناسیان له‌گه‌ڵه‌، به‌رده‌وام بێت.
غه‌ریب ده‌ڵێ: به‌ داخ و که‌سه‌ره‌وه‌ زۆربه‌ی خه‌ڵکی هه‌رێمی کوردستان له‌ جیاوازیی نێوان نۆژه‌نکردنه‌وه‌ و په‌رداختکردنه‌وه‌ تێناگه‌ن.
ده‌ڵێت: هه‌ر ئه‌وه‌ نییه‌ به‌ شێوه‌ی کۆن ماڵه‌که‌ چاک بکرێته‌وه‌، پێویسته‌ ڕێز بۆ گه‌ڵاڵه‌ سه‌ره‌کی و پێشینه‌که‌ دانێت و هه‌ر ئه‌و که‌ره‌سته‌ و ئامێره‌ به‌کار به‌ریت. له‌ ناوچه‌ سابوونکاران و ناوچه‌ی کزاداک، هه‌ندێک شوێن نۆژه‌ن کراونه‌ته‌وه‌ به‌ڵام دیتنیان ئازارم ده‌دات. ئه‌و ناوچه‌یه‌ چیدی وه‌کوو سابوونکارانی کۆن نییه‌. دیاره‌ خۆ هه‌وڵی خۆیان داوه‌ هه‌ر له‌و که‌ره‌ستانه‌ که‌ڵک وه‌رگرن به‌ڵام هه‌ندێک خاڵی هه‌ڵه‌ی تێدایه‌ و خراپیان کردووه‌.
ئاکۆ غه‌ریب ده‌ڵێت: 90 شوێنی ناو شار هه‌ن که‌ هه‌وڵ ده‌ده‌ن بیانپارێزن.
"ده‌وڵه‌ت بودجه‌ی پێویست بۆ پاراستنی ئه‌م ماڵانه‌ ته‌رخان ناکات، ئێمه‌ش ناچار له‌ مۆزه‌خانه‌ یارمه‌تی ده‌گرین به‌ڵکوو به‌شێک له‌ تێچووه‌کانی وه‌ئه‌ستۆ بگرێت."
خاوه‌نه‌کانیان له‌ بواری ماڵیه‌وه‌ ناتوانن بیانپارێزن. میچی قورینه‌ پێویستی به‌ پاراستنی به‌رده‌وامه‌. ئه‌مه‌ش هه‌م کارامه‌یی ده‌وێت و هه‌م خه‌رجی ده‌بێت. هه‌ندێکیان ماڵه‌که‌یان چۆڵ کردووه‌ چوونکه‌ ئیدی بۆ ژیان نابێت، به‌ڵام هه‌ندێکیان زۆر هه‌ژارن و هێشتاش هه‌ر له‌وێدا ده‌ژین.
غه‌ریب ده‌ڵێت: مۆزه‌خانه‌ی سلێمانی خه‌ریکی ڕاوێژکاری له‌گه‌ڵ ده‌وڵه‌ته‌ تاوه‌کوو بودجه‌یه‌کی زیاتر بۆ پاراستنی ئه‌و ماڵانه‌ دابین بکات.
هه‌ولێر و سلێمانی که‌ پاش شه‌ڕی 2003 وه‌کوو دوبه‌ی ناویان لێده‌برا ئێستا چه‌ندین مانگه‌ مووچه‌ی فه‌رمانبه‌ره‌کانیان نه‌دراوه‌ و ته‌نانه‌ت هی هه‌ندێکیان بڕاوه‌، ڕکابه‌ری له‌سه‌ر سه‌رچاوه‌ دابه‌زیوه‌کان توند بووه‌ته‌وه‌ و ته‌رخان کردنی بودجه‌ بۆ پاراستن و ڕاگرتنی ئاسه‌واره‌کان چاوه‌ڕوان ناکرێت.
پێته‌ختی فه‌رهه‌نگی
حکوومه‌تی هه‌رێمی کوردستان له‌ دیسێمبێری 2012 سلێمانیی وه‌کوو پێته‌ختی فه‌رهه‌نگیی ناوچه‌که‌ هه‌ڵبژارد.
ئاکۆ غه‌ریب ده‌ڵێت: هه‌میشه‌ سلێمانی وه‌کوو شاری ڕووناکبیران، چاکسازی خوازان و چالاکان ده‌ناسین. خه‌ڵک هه‌میشه‌ بۆ گازنده‌ و سکاڵا ڕژاونه‌ته‌ شه‌قامه‌کانه‌وه‌ و ئه‌وه‌ی ویستوویانه‌ گوتوویانه‌. هه‌ر لێره‌دا چه‌ندین شۆڕش سه‌ریان هه‌ڵداوه‌. هه‌ر له‌ سه‌ره‌تاوه‌، ئه‌م شاره‌ خاوه‌نی ئه‌و فه‌رهه‌نگه‌ بووه‌، پاش شه‌ڕی یه‌که‌می جیهانی، کاتێک بڕیارنامه‌ی سوور سلێمانیه‌ی کرده‌ به‌شێکی وڵاتی نوێی عێراق، ئه‌م شاره‌ شوێنێک بووه‌ بۆ سه‌رهه‌ڵدانی شۆڕشی جۆراوجۆر دژ به‌ ده‌وڵه‌تی ناوه‌ندی.
زۆربه‌ی بزووتنه‌وه‌ سیاسییه‌کان لێره‌وه‌ ده‌ستیان پێکردووه‌. کۆمه‌ڵه‌ی کوردستان له‌ ساڵی 1922، کۆمه‌ڵه‌ی زه‌رده‌شتییه‌کان له‌ ساڵی 1926 و پارتی برایه‌تی له‌ ساڵی 1937.
هه‌روه‌ها ڕووناکبیرانی سلێمانی ئاوڕێکی تایبه‌تیان له‌ پاراستنی زمانی کوردی داوه‌ته‌وه‌ و ئه‌مه‌ش له‌ ژماره‌ی ڕۆژنامه‌، ژۆرناڵ و گۆڤاره‌کاندا که‌ له‌ ساڵی 19200 به‌ملاوه‌ له‌م شاره‌ بڵاو کراونه‌ته‌وه‌ وه‌کوو ژیانه‌وه‌، ژیان، ژین و زیبان دیاره‌.
سه‌ره‌ڕای ئه‌مه‌ شاعیره‌کانیشی هه‌میشه‌ ڕه‌خنه‌یان گرتووه‌ له‌ دۆخه‌که‌ و به‌ کوردی شێعریان گوتووه‌.
ئاکۆ غه‌ریب ده‌ڵێ: هه‌موو شتێک به‌ زمانی کوردی ئه‌نجام دراوه‌ تا زمانی دایکی پارێزراو بێت. به‌ناوبانگترین شاعیرانی کورد هه‌ر به‌ بۆنه‌ی جه‌ختیان له‌سه‌ر زمانی کوردی خه‌ڵکی سلێمانی بوون. له‌ شوێنه‌کانی دیکه‌ ئاوڕدانه‌وه‌ له‌ زمانی کوردی وه‌دواکه‌وتوویی هه‌ژمار ده‌کرا و که‌س پێشوازیی له‌ زمانی کوردی نه‌ده‌کرد... خوێنده‌واره‌کانی هه‌رێم به‌ فارسی، عه‌ره‌بی و تورکی نووسییان و قه‌ت به‌ کوردی نه‌یاننووسی.
مه‌لاخدر ئه‌حمه‌د شاوه‌یسی میکائیلی ناسراو به‌ نالی یه‌که‌م شاعیری به‌رجه‌ست بوو که‌ به‌ کوردی نووسی پاشان عه‌بدولڕه‌حمان به‌گی ساحێب قه‌ران ناسراو به‌ سالم و ته‌وفیق مه‌حموود حه‌مزه ناسراو به‌ پیره‌مێرد به‌ کوردی نووسیان. سلێمانی له‌م بواره‌یه‌ بووبه‌ دیاری فه‌رهه‌نگی کوردی.
به‌پێی ڕاپۆرته‌کان له‌ ساڵی 1921 کاتێک که‌ به‌ریتانیاکان عێراقیان کۆنتڕۆڵ کرد ئه‌م کتێبانه‌یان له‌ مزگه‌وتی گه‌وره‌ ئاگر داوه‌. به‌ڵام به‌ درێژایی ئه‌و ساڵانه‌ خاوه‌ن بیرانی به‌رجه‌سته‌ی کورد له‌ تاراوگه‌ کتێبێکی زۆریان پێشکه‌ش به‌و کتێبخانه‌یه‌ کرد. زۆرینه‌ی ئه‌م که‌سانه‌ بریتیین له‌ بابانه‌کان که‌ پاش شه‌ڕ له‌گه‌ڵ عوسمانییه‌کان له‌ ده‌یه‌ی 1850 وه‌کوو په‌نابه‌ر به‌ره‌و لیبی ڕۆیشتن. سلێمانی له‌ کاتی شه‌ڕی یه‌که‌می که‌نداوی فارسه‌وه‌ له‌ لایه‌ن ده‌وڵه‌تی ناوچه‌یی کوردستانی عێراقه‌وه‌ ئیداره‌ ده‌کرێت.
به‌ره‌ی نوێی
ئاکۆ غه‌ریب ئه‌ڵێت: سلێمانی فه‌رهه‌نگی خۆی له‌ده‌ست داوه‌. فه‌رهه‌نگ یه‌کێک له‌ بنه‌ما سه‌رکییه‌کانی کۆمه‌ڵگایه‌. به‌داخه‌وه‌ به‌ره‌ی نوێی زانیارییه‌کی له‌مباره‌وه‌ نییه‌. له‌ ئێستادا ئه‌مه‌ یه‌کێک له‌ کێشه‌ گه‌وره‌کانی ئێمه‌یه‌.
سلێمانی له‌ سه‌رده‌مێک ڕنگاوڕه‌نگ بووه‌ و نیشتمانی هه‌موو کوردێک بووه‌ ئێستا تووشی قه‌یرانی جۆربه‌جۆری ئابووری و ئاڵۆگۆڕی حه‌شیمه‌تی بووه‌. سه‌ره‌ڕای ئه‌وانه‌ که‌مته‌رخه‌می قه‌یرانی سه‌ره‌کی ئه‌و شاره‌یه‌.
سادق ساڵح ئه‌ڵێت: منداڵانی من ئاوڕێک له‌م بابه‌تانه‌ ناده‌نه‌وه‌. به‌رده‌وام به‌هۆی چالاکییه‌کانمه‌وه‌ لۆمه‌ی من ده‌که‌ن. من ئه‌ندازیارێکم و ده‌رفه‌تی چاکترم بۆ وه‌رگرتنی مووچه‌ بووه‌ به‌ڵام ئه‌مه‌ په‌یوه‌ندیی به‌ هه‌ستی منه‌وه‌ هه‌یه‌ و بڕوام وایه‌ بۆ داهاتوومان زۆر گرینگه‌. ئه‌گه‌ر ئێستا هه‌وڵێک نه‌ده‌ین به‌ره‌ی داهاتوو لۆمه‌ی ئێمه‌ ده‌کات.
دوو سه‌ده‌ له‌وه‌و پێش شازاده‌یه‌کی گه‌نجی کورد پاش توێژینه‌وه‌کانی له‌ ده‌ره‌وه‌ی وڵات به‌ خولیای چێکردنی شارێکی گه‌وره‌ گه‌ڕایه‌وه‌ به‌ڵام له‌ نێو به‌ره‌ی ئه‌مڕۆی کورده‌کاندا زۆرینه‌ی گه‌نجان به‌ باشی ده‌زانن له‌ ده‌ره‌وه‌ی وڵات بمێننه‌وه‌. داڵغه‌ی سه‌ره‌کی سادق ساڵح، ئاکۆ غه‌ریب و که‌سانی هاوشێوه‌ی ئه‌وان ئه‌وه‌یه‌ خۆشه‌ویستی شاره‌که‌یان له‌ دڵی گه‌نجان دروست بکه‌ن.
ئه‌گه‌ر له‌و پێناوه‌دا هه‌وڵێک نه‌درێت ئه‌گه‌ری ئه‌وه‌ هه‌یه‌ که‌ملوتی مێزوپۆتامیای ئیبراهیم پاشا بڕواته‌ ڕیزی ئه‌فسانه‌کانه‌وه‌.

کۆدی بابه‌ت: 65893  |  به‌روار: ۱۳۹۵/۹/۱۶  |  کاتژمێر: 15 : 14

FaceBook   Twitter   Delicious   Digg   Buzz   Google Bookmarks   ˜áæÈ  
ناردنی بۆچوون
ناو و شۆره‌ت:
ئیمه‌یل:
بۆچوون:
بۆچوونی نێردراو‬
هه‌واڵی پێوه ندیدار
دوایین هه‌واڵه‌کان
2 تۆن مادەی پێشسازی شیشە لە سەردەشت لە لایەن فەرمانبەرانی ئینتیزامییەوە دۆزرایەوە
ئاوەدانی ڕوو لە ناوچە دابراوەکانی شاری سنە دەکاتەوە
گەشەی کوردستان، لە یەکەمایەتیی ڕێکخراوەی بەرنامە و بووجەی وڵاتدایە
راپۆرتی وێنەیی کوردپرێس لە رووداوی باڵاخانەی پلاسکۆ
پلاسکۆی 53ساڵان داخی گەورەی ئەوڕۆی تاران
دەس کێشانی حەشدی شەعبی لە ئۆپەراسیۆنی مووسڵ و دەسپێکردنی ئۆپەراسیۆنی حەویجە نامومکینە
لەسەر دژایەتیی پارتی دیموکرات بۆ دانانی سەرپەرشت لە پۆستی وەزارەتی دارایی عێراق جەخت دەکرێتەوە
ڕەخنە لە دانانی سەرپەرشت بۆ وەزارەتی دارایی لەلایەن عەبادییەوە
پەیامی ڕێبەری باڵای شۆڕش بۆ دانیشتنی ساڵانەی یەکێتیی ئەنجومەنە ئیسلامییەکانی خوێندکارانی ئەورووپا
تورکیا بەسەر هەناردەی نەوتی هەرێمدا زاڵە
دەمیرتاش بۆ یەکێک لە تۆمەتەکانی بێتاوان دەرچوو/ 101 تۆمەتی دیکەی ماوە
دەزانین کێ لە ئەلباب لە تیرۆریستەکان پشتگیری دەکات/ سنوورە سۆزدارییەکانی تورکیا سنووریان نیە
نوێنەرێکی دیکەی سەر بە پارتی دیموکراتیکی گەلان دەستبەسەرکرا
کتێبێک لەبارەی پیرشالیار چاپ و بڵاو کرایەوە
کاردانەوەی وەزارەتی دەرەوە لەسەر دەسدرێژی بە باڵیۆزخانەی ئێران لە دەنیمارک
ئیمکانات