داهاتووی پێوه‌ندی تورکیا و ڕووسیا له‌ سووریا و کاریگه‌ریی له‌سه‌ر کورده‌کان؟/ گونول تۆل*
به‌شی جیهان- به‌ زیادبوونه‌وه‌ی هه‌وڵه‌ ئاشتیخوازانه‌کان له‌لایه‌ن تورکیا و ڕووسیاوە، ته‌نگه‌ژه‌ی نێوان ئه‌م دوو وڵاته‌ ڕووی له‌ باشتربووندایه‌. پاش داوای لێبوردونی ڕه‌جه‌ب ته‌ییب ئه‌ردۆغان سه‌رۆک کۆماری تورکیا له‌ ڤیلادیمیر پووتین سه‌رۆک کۆماری ڕووسیا به‌ بۆنه‌ی داخستنی فڕۆکه‌ی شه‌ڕکه‌رەکەی ڕووسیا له‌ ساڵی ڕابردوودا، دوو وڵات بۆ دروست بوونی هاوکاری زیاتر له‌ سووریا مه‌یل و خواستی سیاسییان نیشان داوه‌. به‌ڵام ئه‌م پرسیاره‌ ده‌مێنێته‌وه‌ که‌ ئه‌م په‌یوه‌ندییه‌ دۆستانه‌ له‌ سووریا تا کوێ به‌ره‌وپێشه‌وه‌ ده‌ڕوات؟
کوردپرێس: هه‌ماهه‌نگی نزیکتری نێوان ئه‌م دوو وڵاته‌ له‌ چه‌ند حه‌وته‌ی ڕابردوو له‌ سووریا هیواکانی زیاتر کردۆته‌وه‌. تاکوو ئه‌مدواییانه‌، ئه‌نقه‌ره‌ هه‌وڵی ده‌دا بۆ ئه‌وه‌ی قه‌ناعه‌ت به‌ ڕووسیا بهێنێت که‌ گرووپه‌ پاڵپشتکراوه‌کانی تورکیا وه‌کوو به‌ره‌ی نوسره‌ و ئه‌حرارولشام له‌ ناو لیستی ئامانجه‌کانی خۆی دانه‌نێت. به‌ڵام دوو حه‌وته‌ پێش ئێستا، ئه‌ردۆغان و پووتین ڕه‌زامه‌ندییان ده‌ربڕی که‌ حه‌ڵه‌ب له‌ به‌ره‌ی نوسره‌ی سه‌ر به‌ ئه‌لقاعیده‌ پاک بکه‌نه‌وه‌. مه‌ولوود چاووش ئۆغڵۆ وه‌زیری ده‌ره‌وه‌ی تورکیا زیادی کرد که‌ ده‌بێ هه‌رچی زووتر به‌ره‌ی نوسره‌ له‌ شوێنه‌ سه‌ربازییه‌کانی هه‌ڵکه‌وتوو له‌ حه‌ڵه‌ب پاشه‌کشێی بکات و زیادیشی کرد که‌ ده‌بێ هێزه‌ به‌رهه‌ڵستکاره‌کانی سووریا له‌م گرووپه‌ تیرۆریستییه‌ دووری بگرن.
ئه‌ردۆغان هه‌مبه‌ر به‌ ئۆپه‌راسیۆنی ده‌وڵه‌تی ئه‌سه‌د و ڕووسیا له‌ ڕۆژهه‌ڵاتی حه‌ڵه‌ب بێده‌نگی نواندووه‌‌. له‌ سه‌ره‌تای ساڵی یاسادانانی نوێ، ئه‌ردۆغان ئاماژه‌ی به‌ بارودۆخی حه‌ڵه‌ب کرد و به‌ بێ ئاماژه‌ به‌ هێرشی (ئه‌سه‌د) و ده‌ستێوه‌ردانی ڕووسیا، ڕه‌خنه‌ی له‌ ڕۆژئاوا گرت.
له‌ به‌رانبه‌ردا، وێده‌چێت ڕووسیا هه‌مبه‌ر به‌ بۆردومانکردنی شه‌ڕڤانانی کوردی ده‌وروبه‌ری حه‌ڵه‌ب له‌لایه‌ن تورکیاوه‌ بێده‌نگی نواندووه‌. چه‌ند حه‌وته‌ پێش ئێستا هێرشه‌ ئاسمانییه‌کانی تورکیا گرووپێک له‌ هێزه‌کانی YPG (یه‌کینه‌کانی پاراستنی گه‌ل) له‌ سێ گوندی باکووری ڕۆژهه‌ڵاتی شاری حه‌ڵه‌بی کرده‌ ئامانج. به‌رپرسانی YPG پێیانوایه‌ که‌ چوونکە ئاسمانی باکووری ڕۆژئاوای سووریا لە کۆنترۆڵی ڕووسیادایە دوور له‌ چاوه‌ڕوانییه‌ که‌ تورکیا به‌ بێ ئاگاداریی مۆسکۆ ئه‌م بۆردومانانه‌ی ئه‌نجام دابێت.
له‌ حاڵێکدا که‌ کاره‌کانی ئێستای ئەو دوو وڵاتە له‌ سووریا ده‌ریده‌خات که‌ ئه‌نقه‌ره‌ و مۆسکۆ بۆ به‌ره‌وپێشبردنی په‌یوه‌ندیی دۆستانه‌ی ئه‌مدواییه‌ی خۆیان ئاماده‌ به‌ پێدانی هه‌ڤیازی به‌ یه‌کترن، به‌م حاڵه‌شه‌وه‌ ئه‌م هاوکارییانە هه‌ندێ سنوورداریشن. ئه‌گه‌رچی مومکینه‌ ڕووسیا گڵۆپی سه‌وزی بۆ ئه‌نقه‌ره‌ له‌ هێرشکردنه‌ سه‌ر باره‌گای YPG هه‌ڵکردبێت، به‌ڵام کە ئاوڕ‌ له‌ پێشینەی مێژوویی ڕووسیا بۆ پشتیوانی له‌ په‌که‌که وەکوو پارتێکی نزیکی YPG دەدەینەوە‌، ئاشکرا نییه‌ که‌ ئایا ئه‌نقه‌ره‌ ده‌توانێت له‌ به‌رته‌سک کردنه‌وه‌ی YPG پشت به‌ ڕووسیا ببه‌ستێت.
له‌ سه‌ره‌تای ساڵه‌کانی ده‌یه‌ی 1940یه‌کێتیی سۆڤییه‌ت که‌شێکی ئه‌منی بۆ کورده‌کان و میدیا و بانگه‌شه‌ کوردییه‌کان دروست کرد. سووریا که‌ له‌ هاوپه‌یمانانی یه‌کێتیی سۆڤییه‌ت بوو، پێشنیاری په‌نابه‌ریی به‌ عه‌بدوڵڵا ئۆجه‌لان ڕێبه‌ری زیندانیکراوی ئێستای په‌که‌که‌ دا تا ئه‌وه‌ی که‌ ناوبراو له‌م وڵاته‌ ده‌رکرا و له‌ ساڵی 1998 خوازیاری په‌نابه‌ریی له‌ ڕووسیا بوو. په‌که‌که‌ له‌ هه‌موو ساڵه‌کانی 1990 له‌ ڕووسیا پاش یه‌کێتیی سۆڤییه‌ت به‌ شێوه‌یه‌کی یاسایی چالاکی کرد. له‌مدواییانه‌دا ڕووسیا ئیزنی به‌ پارتی یه‌کێتی دیموکراتیک دا بۆ ئه‌وه‌ی نووسینگه‌ی خۆی له‌ مۆسکۆ بکاته‌وه‌ و له‌ گرووپه‌ کوردییه‌کان که‌ڵکی وه‌رگرت بۆ دروست کردنی مه‌ودای نێوان تورکیا و ویلایه‌ته‌ یه‌کگرتووه‌کانی ئه‌مه‌ریکا.
به‌هاری ڕابردوو ده‌وڵه‌تی ڕووسیا ڕایگه‌یاند: هه‌ندێ هێزی‌ بۆ ده‌وروبه‌ری حه‌ڵه‌ب ناردووه‌ بۆ ئه‌وه‌ی هاوشانی هێزه‌ کوردییه‌کان شه‌ڕ بکه‌ن و ئه‌وه‌ی که‌ ده‌یه‌ویست به‌ دروست کردنی په‌یوه‌ندی له‌گه‌ڵ کورده‌کانی سووریا له‌ ڕێگای چه‌ک، جیهازاتی سه‌ربازی و مامه‌ڵه‌ی نه‌وتی شوێن پێیه‌ک بۆ خۆی له‌ ناوچه‌که‌ بدۆزێته‌وه‌.
یه‌کێکی دیکه‌ له‌ هۆکاره‌ دژواره‌کان له‌ پێوه‌ندییه‌ دۆستانه‌کانی نێوان تورکیا و ڕووسیا مه‌یل و خواستی تورکیا بۆ گرتنه‌وه‌ی شاری ئه‌لبابی سووریایه‌ که‌ له‌ ژێر کۆنتڕۆڵی داعشدایه‌. ئه‌م شاره‌ دوایین بنکه‌ی گه‌وره‌ی داعش له‌ پارێزگای حه‌ڵه‌به‌ و کۆنتڕۆڵکردنی ئه‌م شاره‌ بۆ گرتنه‌وه‌ی ڕه‌قه‌ و شه‌ڕ بۆ کۆنتڕۆڵکردنی حه‌ڵه‌ب گرینگایه‌تییه‌کی زۆری هه‌یه‌. ئه‌لباب، ئه‌م به‌ستێنه‌ بۆ کورده‌کان ده‌ڕه‌خسێنێت که‌ بتوانن کانتۆنه‌کانی خۆیان له‌ ڕۆژهه‌ڵات و ڕۆژئاوا پێکه‌وه‌ بلکێنن و ناوچه‌یه‌کی پێکه‌وه‌لکاو و خۆبه‌ڕێوه‌به‌ر پێکبهێنن. ئه‌م ئارمانجه‌ کوردییه‌ ئه‌لباب به‌ شێوه‌یه‌کی تایبه‌ت بۆ ئه‌نقه‌ره‌ گرینگ ده‌کاته‌وه‌ چوونکه‌ ئه‌نقه‌ره‌ به‌ دوای ئه‌وه‌یه‌ که‌ ڕێگری له‌ هه‌وڵه‌کان بۆ دروست کردنی ناوچه‌یه‌کی یه‌کده‌نگ و یه‌کپارچه‌ی کورد له‌ سنووری باشووری ئه‌و وڵاته‌ بکاته‌وه‌. گرینگایه‌تی ستراتژیکی ئه‌م شاره‌ بۆته‌هۆی ئه‌وه‌ی که‌ ده‌وڵه‌تی ئه‌سه‌د و پشتیوانانی، سوپای ئازادی سووریا و پشتیوانە تورکەکانی و هێزه‌کانی دیموکراتیکی سووریا (PYD) بۆ کۆنتڕۆڵکردنی ئه‌لباب پێکه‌وه‌ ڕکابه‌ری بکه‌ن. له‌مدواییانه‌دا تورکیا ڕایگه‌یاند که‌ ئامانجی دوایی ئۆپه‌راسیۆنی "قه‌ڵغانی فورات" که‌ به‌ یارمه‌تیی سوپای تورکیا و ئیئتیلافی هێزه‌ به‌رهه‌ڵستکاره‌کانی عه‌ره‌ب، جرابلۆس و ناوچه‌ سنوورییه‌کانی دیکه‌ی کۆنتڕۆڵ کرد، گرتنه‌وه‌ی ئه‌لبابه‌. به‌ڵام دوور له‌ چاوه‌ڕوانییه‌ که‌ ڕووسیا ئیزن به‌ تورکیا بدات که‌ به‌ ئاره‌زووی خۆی بۆ کۆنتڕۆڵکردنی ئه‌لباب بگات چوونکه‌ کۆنتڕۆڵکردنی ئه‌لباب له‌لایه‌ن تورکیاوه‌ ده‌بێته‌هۆی ئه‌وه‌ی که‌ حه‌ڵه‌ب، که‌ (ئه‌سه‌د) و ڕووسیا له‌ ئێستادا هه‌وڵ بۆ کۆنتڕۆڵکردنی ده‌ده‌ن، له‌ به‌رده‌ستی هێزه‌ به‌رهه‌ڵستکاره‌کان دابنرێت و کۆنتڕۆڵی بکه‌نه‌وه‌.
ڕووسیا زۆر پابه‌نده‌ به‌ پاسه‌وانی له‌ ده‌ستکه‌وته‌کانی دیمه‌شق له‌ ده‌وروبه‌ری حه‌ڵه‌بدا. به‌ دوای ئه‌وه‌ی که‌ ویلایه‌ته‌ یه‌کگرتووه‌کانی ئه‌مه‌ریکا ڕایگه‌یاند که‌ دانوستانه‌کان له‌گه‌ڵ ڕووسیا بۆ ڕاگرتنی پێکدادانه‌کان ڕاگیردراوه‌، ئه‌نجومه‌نی ئاسایش پرسی ئه‌گه‌ری هێرش بۆ سه‌ر سوپای سووریای بۆ ڕاگرتنی هێرشی ئاسمانی سووریا له‌ ده‌وروبه‌ری حه‌ڵه‌ب لێکداوه‌ته‌وه‌. مۆسکۆ هۆشداری به‌ ویلایه‌ته‌ یه‌کگرتووه‌کانی ئه‌مه‌ریکا دا که‌ ڕووسیا سیسته‌می‌ مووشه‌کی S-300 و S-400ی بۆ دامه‌زراوه‌کانی خۆی له‌ سووریا بنێرێت. زیاتربوونه‌وه‌ی ته‌نگه‌ژه‌ له‌ نێوان ویلایه‌ته‌ یه‌کگرتووه‌کان و ڕووسیا له‌ سووریا هه‌ڵوێستی ڕووسیا هاوپه‌یوه‌ند به‌ حه‌ڵه‌بی توندتر کردۆته‌وه‌. ئه‌گه‌ری ئه‌وه‌ له‌ئارادایه‌ که‌ مۆسکۆ هه‌وڵه‌کانی بۆ شکستدانی به‌رهه‌ڵستکاران له‌ ده‌وروبه‌ری حه‌ڵه‌ب زیاتر بکاته‌وه‌. ئه‌گه‌ر مۆسکۆ ئۆپه‌راسیۆنی سه‌ربازی خۆی له‌ ده‌وروبه‌ری ئه‌م شاره‌ زیاتر بکاته‌وه‌، نه‌ ته‌نیا به‌هێزتربوونه‌وه‌ی ده‌وڵه‌تی ئه‌سه‌دی به‌دواوه‌ ده‌بێت به‌ڵکوو ده‌بێته‌هۆی کوشتنی هاووڵاتیانی سڤیل، ئایا ئه‌نقه‌ره‌ له‌ به‌رانبه‌ر ئه‌م کارانه‌ بێده‌نگی ده‌نوێنێت؟
سەرەڕای ده‌ربڕینی خۆشحاڵی له‌ "به‌هاری تورکیا- ڕووسیا" له‌ کۆڕه‌کانی لایه‌نگری ده‌وڵه‌تی تورکیا، په‌یوه‌ندیی دۆستانه‌ی نێوان ئه‌نقه‌ره‌- مۆسکۆ له‌ سووریا هه‌ندێ سنووریشی هه‌یه‌. ئه‌م ئه‌گه‌ره‌ له‌ئارادایه‌ که‌ کاری تورکیا بۆ کۆنتڕۆڵکردنی ئه‌لباب بۆ یه‌که‌مین پێوه‌ری هه‌ڵسه‌نگاندنی ڕێککه‌وتنی تازه‌ جێبه‌جێکراوی نێوان مۆسکۆ و ئه‌نقه‌ره‌ له‌ سووریا بگۆڕدرێت.
* به‌ڕێوه‌به‌ری ناوه‌ندی توێژینه‌وه‌ی تورکیا- سه‌نته‌ری ڕۆژهه‌ڵاتی ناڤین
 
سه‌رچاوه‌: ئه‌نیستیتۆی توێژینه‌وه‌ی ڕۆژهه‌ڵاتی ناڤین
وه‌رگێڕان له‌ فارسییه‌وه‌: سروور خدری

کۆدی بابه‌ت: 65323  |  به‌روار: ۱۳۹۵/۸/۲۴  |  کاتژمێر: 11 : 28

FaceBook   Twitter   Delicious   Digg   Buzz   Google Bookmarks   ˜áæÈ  
ناردنی بۆچوون
ناو و شۆره‌ت:
ئیمه‌یل:
بۆچوون:
بۆچوونی نێردراو‬
دوایین هه‌واڵه‌کان
2 تۆن مادەی پێشسازی شیشە لە سەردەشت لە لایەن فەرمانبەرانی ئینتیزامییەوە دۆزرایەوە
ئاوەدانی ڕوو لە ناوچە دابراوەکانی شاری سنە دەکاتەوە
گەشەی کوردستان، لە یەکەمایەتیی ڕێکخراوەی بەرنامە و بووجەی وڵاتدایە
راپۆرتی وێنەیی کوردپرێس لە رووداوی باڵاخانەی پلاسکۆ
پلاسکۆی 53ساڵان داخی گەورەی ئەوڕۆی تاران
دەس کێشانی حەشدی شەعبی لە ئۆپەراسیۆنی مووسڵ و دەسپێکردنی ئۆپەراسیۆنی حەویجە نامومکینە
لەسەر دژایەتیی پارتی دیموکرات بۆ دانانی سەرپەرشت لە پۆستی وەزارەتی دارایی عێراق جەخت دەکرێتەوە
ڕەخنە لە دانانی سەرپەرشت بۆ وەزارەتی دارایی لەلایەن عەبادییەوە
پەیامی ڕێبەری باڵای شۆڕش بۆ دانیشتنی ساڵانەی یەکێتیی ئەنجومەنە ئیسلامییەکانی خوێندکارانی ئەورووپا
تورکیا بەسەر هەناردەی نەوتی هەرێمدا زاڵە
دەمیرتاش بۆ یەکێک لە تۆمەتەکانی بێتاوان دەرچوو/ 101 تۆمەتی دیکەی ماوە
دەزانین کێ لە ئەلباب لە تیرۆریستەکان پشتگیری دەکات/ سنوورە سۆزدارییەکانی تورکیا سنووریان نیە
نوێنەرێکی دیکەی سەر بە پارتی دیموکراتیکی گەلان دەستبەسەرکرا
کتێبێک لەبارەی پیرشالیار چاپ و بڵاو کرایەوە
کاردانەوەی وەزارەتی دەرەوە لەسەر دەسدرێژی بە باڵیۆزخانەی ئێران لە دەنیمارک
ئیمکانات